III CZP 49/05

Sygn. akt III CZP 49/05 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 22 lipca 2005 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
SSN Józef Frąckowiak 
SSN Jan Górowski (sprawozdawca) 
 
w sprawie z powództwa A. T. 
przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń Wzajemnych "W.(...)" S.A. z siedzibą w W. - 
Oddziałowi (...) w P. o zapłatę, na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22 lipca 
2005 r., na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny 
postanowieniem z dnia 15 marca 2005 r., sygn. akt I ACa (...): 
 
"Czy jeżeli umówiona suma ubezpieczenia odpowiada w dniu zawarcia umowy 
ubezpieczenia rzeczywistej wartości ubezpieczanej rzeczy, a rzeczywistą wartość dla 
wypłaty przez zakład ubezpieczeń umówionego świadczenia stanowi ta wartość 
pomniejszona o stopień zużycia technicznego na dzień powstania szkody, ciężar 
dowodu wykazania tej ostatniej wartości spoczywa na ubezpieczonym czy też zakład 
ubezpieczeń winien wykazać wysokość zmniejszenia się tej pierwotnej wartości ?" 
odmawia podjęcia uchwały. 
 
Uzasadnienie 
 
Wyrokiem z dnia 8 czerwca Sąd Okręgowy w P. oddalił powództwo powódki 
przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń i Reasekuracji „W.(...)" S.A. o zapłatę kwoty 
43 197,03 zł tytułem odszkodowania za skradzioną koparko - ładowarkę (…), 
wyprodukowaną w 1994 r. 

 
2 
Sąd ustalił, że w dniu 19 marca 2002 r. strony zawarły umowę ubezpieczenia tej 
koparko-ładowarki na sumę 87 608,20 zł, obejmującą wszystkie ryzyka, w oparciu o 
ogólne warunki ubezpieczenia z dnia 15 sierpnia 2000 r. Ubezpieczyciel wypłacił 
powódce odszkodowanie w kwocie 44 611,17 zł, przyjmując, że wartość skradzionej 
kopiarko-ładowarki wynosiła w dniu wypłacenia odszkodowania kwotę 45 000 zł i 
pomniejszył ją zgodnie z umową o franszyzę redukcyjną w kwocie 388,83 zł. Ustalenie 
wartości koparki nastąpiło w drodze wywiadu w firmie Bergerat Monuoyeur sp. z o.o. 
Sąd pierwszej instancji podniósł, że o wysokości należnego odszkodowania nie 
przesądza, 
przy 
braku 
odmiennych 
postanowień 
umownych, 
wartość 
sumy 
ubezpieczenia, która stanowi jedynie górną granicę odpowiedzialności ubezpieczyciela 
(art. 824 k.c.), lecz wartość rzeczywista poniesionej przez poszkodowanego szkody. 
Wyraził pogląd, że poszkodowany ubiegający się o zapłatę odszkodowania winien 
wykazać jaka jest rzeczywista wartość szkody powstałej w wyniku wypadku 
ubezpieczeniowego. 
Apelacja powódki od tego wyroku zmierzała do jego zmiany przez uwzględnienie 
powództwa. Podczas jej rozpatrywania Sąd Apelacyjny powziął wątpliwość prawną, 
której dał wyraz w postanowieniu z dnia 15 marca 2005 r. podjętym na podstawie art. 
390 § 1 k.p.c. 
Wyraził pogląd, że wynikający z art. 6 k.c. ciężar dowodu ulega przesunięciu w 
razie gdy wchodzi w grę domniemanie przemawiające na korzyść ubezpieczającego. 
Jego zdaniem, w chwili zawierania umowy ubezpieczenia ustala się wartość rzeczywistą 
rzeczy w wysokości odpowiadającej sumie ubezpieczenia (§ 5 ust. 1 pkt 1a o.w.u.), a w 
wypadku zaistnienia szkody wypłaca się ubezpieczającemu kwotę odpowiadającą tej 
wartości pomniejszoną o stopień zużycia rzeczy. Wskazał, że za nałożeniem ciężaru 
dowodu w tym wypadku na ubezpieczyciela przemawia to, iż on jest zobowiązany w 
postępowaniu likwidacyjnym do ustalenia wartości szkody (art. 3 ust 5 pkt 3 ustawy o 
działalności ubezpieczeniowej, Dz. U. Nr 124, poz. 1151 ze zm.) Jego zdaniem 
„akceptowanie innego poglądu prowadzi ... do wysoce niekorzystnej - także dla 
konsumentów - praktyki zakładów ubezpieczeniowych polegającej na ustalaniu wysokiej 
sumy i zarazem składki a następnie odmowie wypłacenia zbliżonego do tej sumy 
świadczenia ubezpieczeniowego, czemu sprzyja przerzucenie na ubezpieczającego 
ciężaru dowodu wykazania wysokości szkody i to mimo wcześniejszego zgodnego 
ustalenia wartości rzeczy ubezpieczonej". 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 

 
3 
Ogólniejsze zagadnienie prawne było przedmiotem rozważań w wyroku z dnia 19 
grudnia 1997 r., II CKN 534/97 (niepubl.), w którym wyjaśniono, że ciężar 
przeprowadzenia dowodu między innymi w zakresie wysokości szkody powstałej skutek 
wypadku 
ubezpieczeniowego 
spoczywa 
na 
ubezpieczającym, 
a 
wysokość 
odszkodowania nie może przewyższać wysokości powstałej szkody i to bez względu na 
wysokość sumy ubezpieczenia, chyba że umowa stanowi inaczej. Fakt związania stron 
umową ubezpieczenia nie skutkuje odmiennym rozkładem ciężaru dowodu co do 
wystąpienia przesłanek kontraktowej odpowiedzialności odszkodowawczej, aniżeli 
rozkład wynikający z generalnej zasady wyrażonej w art. 6 k.c. 
Oznacza to, że z art. 805 § 1 k.c. wynika obowiązek pozwanego zapłaty 
powodowi odszkodowania za szkodę powstałą wskutek przewidzianego w umowie 
wypadku, ale jego aktualizacja następuje dopiero wówczas gdy ubezpieczający 
udowodni, że zaistniał wypadek przewidziany umową ubezpieczenia, powstała szkoda w 
wykazywanej przez niego wysokości oraz istnienie związku przyczynowego pomiędzy 
tymi zdarzeniami. 
Także w doktrynie przyjmuje się zgodnie, że w ramach odpowiedzialności 
odszkodowawczej, co do zasady, ciężar dowodu istnienia i wysokości szkody spoczywa 
na poszkodowanym. Odpowiada to ogólnej regule, że fakty prawotwórcze, czyli 
powodujące powstanie skutków prawnych musi udowodnić podmiot, który na tej 
podstawie twierdzi o istnieniu prawa. 
Z drugiej strony również jednolicie przyjmuje się, że rygoryzm ogólnej reguły 
ciężaru dowodu jest łagodzony między innymi przez możliwość korzystania przez sąd z 
domniemań faktycznych. Sporne jest natomiast zarówno w doktrynie, jak i judykaturze 
zagadnienie, czy takie domniemanie skutkuje przerzuceniem ciężaru dowodu (por. 
orzeczenia Sądu najwyższego z dnia 3 kwietnia 2001 r., l CKN 374/00 i z dnia 30 marca 
2000 r., III CKN 811/98 niepubl.), które jednak w sprawie - o czym poniżej - nie 
wystąpiło. 
Nie budzi wątpliwości, że pomimo pewnych różnic w stosunku do ogólnych zasad 
rządzących obowiązkiem naprawienia szkody odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń 
ma charakter odpowiedzialności odszkodowawczej (art. 805 § 2 pkt 1 k.c.). Uznanie 
jednak identyczności treści znaczeniowej pojęcia „szkody” w przepisach ogólnego prawa 
odszkodowawczego i w prawie ubezpieczeniowym nie wyłącza istnienia różnic, czego 
przykładem są zagadnienia związane z ustalaniem wysokości szkody. W zakresie 
ubezpieczeń umownych sposób ustalenia szkody określają z reguły ogólne warunki 

 
4 
ubezpieczenia. Wynika stąd wniosek, że zarówno umowa, jak i te warunki mogą 
modyfikować także kodeksową zasadę regulującą rozkład ciężaru dowodu. 
Sąd Apelacyjny przedstawił pytanie powiązane wprost z ich treścią, a więc w 
odniesieniu do konkretnego stosunku prawnego, sugerując, że taka modyfikacja 
nastąpiła. Z tego względu należało rozważyć, czy rzeczywiście na ich gruncie suma 
ubezpieczenia odpowiadała wartości ubezpieczonej rzeczy, a należne odszkodowanie 
stanowi tę wartość pomniejszoną o stopień zużycia technicznego na dzień powstania 
szkody. Gdyby nawet odstąpić od literalnego brzmienia § 5 ust 1 pkt 1 lit.a o.w.u. i 
przyjąć, że pod pojęciem nowych maszyn kryją się także maszyny używane (art. 65 k.c.; 
por. także np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2000 r., l CKN 621/98, OSNC 
2000, nr 11 poz. 199) i że suma ubezpieczenia w dniu zawarcia umowy odpowiadała 
rzeczywistej wartości ubezpieczonej maszyny, to jednak nie sposób pominąć, iż ogólne 
warunki ubezpieczenia wyraźnie odróżniają wartość odtworzeniową, będącą podstawą 
dla określenia sumy ubezpieczenia, oraz wartość rzeczywistą przedmiotu ubezpieczenia 
na dzień powstania szkody, jako przesłankę ustalenia odszkodowania. Wartość 
odtworzeniowa określona w chwili zawierania umowy stanowi jedynie podstawę dla 
ustalenia wysokości składki a ponadto górną granicę odpowiedzialności zakładu 
ubezpieczeń społecznych. 
Nie stanowi natomiast - wbrew założeniu Sądu Apelacyjnego - podstawy dla 
określenia wartości rzeczywistej przedmiotu ubezpieczenia (§ 15 ust 3 o.w.u.), którą w 
tym wypadku wyznacza wartość odpowiadająca kosztom odtworzenia przedmiotu 
ubezpieczenia na dzień powstania szkody, a nie z chwili zawierania umowy. Wartość 
odtworzeniowa z § 5 ust 1 pkt 1 lit.a o.w.u. ze względu na różny moment czasowy, nie 
równa się tej wartości określonej w § 15 ust 3 o.w.u. Wbrew więc sugestii Sądu 
Apelacyjnego, ogólne warunki ubezpieczenia nie ustanowiły domniemania, że suma 
ubezpieczenia wyznacza wysokość szkody i należnego odszkodowania, a tym samym, 
że istnieje podstawa do przyjęcia, iż ciężar jego obalenia obciąża zakład ubezpieczeń. 
Powołany przez Sąd Apelacyjny art. 3 ust 5 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o 
działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. Nr 123, poz. 1151 ze zm.) określa, że czynnością 
ubezpieczeniową zakładu ubezpieczeń jest między innymi ustalenie wysokości szkody, 
rozmiaru odszkodowań oraz innych świadczeń należnych uprawnionym z umów 
ubezpieczenia lub umów gwarancji ubezpieczeniowych. 
Przepis ten zastrzega jedynie więc, że czynność ta w postępowaniu likwidacyjnym może 
być wykonywana przez ubezpieczyciela a nie np. przez ubezpieczonego. Obowiązki 

 
5 
zakładu ubezpieczeń po otrzymaniu zawiadomienia o zajściu zdarzenia losowego 
objętego ochroną ubezpieczeniową określa natomiast art. 16 ust 1 tej ustawy. 
Unormowania te jednak nie odnoszą się do procesu cywilnego, lecz do postępowania 
likwidacyjnego, które z założenia nie jest postępowaniem spornym, w jakim mógłby 
funkcjonować ciężar dowodu. Z tego względu jego zasady nie można przenosić na grunt 
procesu cywilnego, gdyż oznaczałoby to, że żądanie powoda mogłoby nie być poparte 
żadnymi dowodami, co nie można pogodzić z zasadami kontradyktoryjnego procesu. 
Występująca w praktyce zakładów ubezpieczeń tendencja ustalania wysokiej 
sumy ubezpieczenia (a zatem i składki) w wysokości nieodpowiadającej wartości 
ubezpieczonej rzeczy nie jest argumentem do odstąpienia od ogólnej reguły wyrażonej 
w art. 6 k.c. Taka praktyka wiąże się w istocie z naruszeniem ekwiwalentności 
świadczeń i do jej korekty - gdy znacząca różnica jest wynikiem nadużycia przez zakład 
ubezpieczeń silniejszej pozycji kontraktowej - mogą służyć inne instrumenty prawne (np. 
art. 3531 k.c. i 58 k.c., art. 388 k.c.). 
Jeżeli natomiast już po zawarciu umowy wartość ubezpieczonego mienia uległa 
zmniejszeniu ubezpieczający może żądać od zakładu korekty w tym kierunku sumy 
ubezpieczenia (art. 824 § 2 k.c.). 
W judykaturze utrwalony jest pogląd, że zagadnienie prawne stanowiące 
przedmiot pytania prawnego może dotyczyć tylko takich problemów prawnych, które 
pozostają w związku z rozstrzygnięciem sprawy. Obecnie przesłanką odmowy podjęcia 
uchwały przez Sąd Najwyższy jest brak konieczności wyjaśnienia zagadnienia 
prawnego (art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r., o Sądzie Najwyższym, Dz. U. 
Nr 240, poz. 2052 ze zm.). 
Skoro więc przedstawione pytanie zostało skonstruowane w oparciu o nietrafne 
założenie, które Sąd Apelacyjny wyprowadził z ogólnych warunków ubezpieczenia, to 
już z tego względu nie zachodziła potrzeba udzielania na nie odpowiedzi, gdyż nie 
mogła ona pozostawać w związku przyczynowym z rozstrzygnięciem sprawy (por. 
orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1975 r., l PR 31/75, OSNCP 1975, nr 
12, poz. 176). 
Postanowienia ogólnych warunków ubezpieczenia w istocie stają się częścią 
składową umowy ubezpieczenia i należy je wykładać przy uwzględnieniu dyrektyw 
zawartych w art. 65 k.c. (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1998 r., l 
CKN 278/98, niepubl.). Zagadnienie prawne nie powinno pozostawać w związku tylko z 

 
6 
skonkretyzowanym stosunkiem prawnym, gdyż wykluczona jest wówczas możliwość 
jego abstrakcyjnego rozstrzygnięcia. 
Z tych względów odmówiono podjęcia uchwały.