III CZP 48/09

Sygn. akt III CZP 48/09 POSTANOWIENIE Dnia 19 sierpnia 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Jan Górowski (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) w sprawie z powództwa Antoniego S. i Stanisława K. przeciwko Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w W. o ustalenie, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 19 sierpnia 2009 r., na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 13 marca 2009 r., „Czy jako obciążenie wygasające na mocy art. 241 k.c. należy traktować nieujawnione w księdze wieczystej prawo dzierżawy nieruchomości, w przypadku gdy wydzierżawiający - uczelnia publiczna - staje się właścicielem tej nieruchomości na podstawie art. 256 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 z późn. zm.)?” odmawia podjęcia uchwały. Uzasadnienie 2 Wyrokiem z dnia 1 sierpnia 2008 r. Sąd Rejonowy w W. oddalił powództwo Antoniego S. i Stanisława K., skierowane przeciwko Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w W., o ustalenie, że między stronami istnieje stosunek dzierżawy, wynikający z umowy zawartej w dniu 30 września 1999 r., zmienionej aneksami: nr 1 z dnia 1 listopada 1999 r. i nr 2 z dnia 6 maja 2005 r. Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 30 września 1999 r. strony zawarły umowę dzierżawy, mocą której pozwana zobowiązała się oddać powodom do używania i pobierania pożytków nieruchomość rolną, stanowiącą Rolniczy Zakład Doświadczalny „P.”. Pozwana była użytkownikiem wieczystym gruntu oddanego w dzierżawę i właścicielem znajdujących się na nim budynków. Umowa została zawarta na czas oznaczony, do dnia 31 października 2009 r., z tym że aneksem nr 2 przedłużono ją do 31 października 2010 r. Strony ustaliły, że umowa dzierżawy przestanie obowiązywać, jeżeli z mocy prawa lub decyzji władz Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w W. wydzierżawiający utraci status wieczystego użytkownika przedmiotu dzierżawy. Z dniem 1 września 2005 r. pozwana, na podstawie art. 256 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.), stała się z mocy prawa właścicielem gruntu oddanego w dzierżawę. Zdaniem Sądu Rejonowego, zgodnie z art. 247 k.c., który znajduje odpowiednie zastosowanie do prawa użytkowania wieczystego, przysługujące pozwanej użytkowanie wieczyste z dniem 1 września 2005 r. wygasło na skutek konfuzji. Wraz z wygaśnięciem użytkowania wieczystego wygasają – jak wynika z art. 241 k.c. – ustanowione na nim obciążenia. Przyjmując, że regulacja ta dotyczy obciążającej użytkowanie wieczyste umowy dzierżawy, Sąd Rejonowy uznał, iż z dniem 1 września 2005 r. wygasł także łączący strony stosunek dzierżawy. Rozpoznając apelację powodów od powyższego wyroku Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 13 marca 2009 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne przytoczone w sentencji postanowienia. W uzasadnieniu stwierdził, że zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie brak jednoznacznego stanowiska co do tego, czy przepis art. 241 3 k.c. obejmuje jedynie prawa rzeczowe, czy także zawiązane przez wieczystego użytkownika stosunki obligacyjne, mające za przedmiot wygasłe użytkowanie wieczyste. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przed przystąpieniem do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego przedstawionego w trybie art. 390 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy powinien zbadać, czy spełnione zostały wszystkie określone w tym przepisie przesłanki, warunkujące podjęcie uchwały. Kontroli podlega zatem także prawidłowość wydania przez sąd drugiej instancji postanowienia o przedstawieniu zagadnienia prawnego (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 93/04, nie publ. i z 19 listopada 2008 r., III CZP 21/08, nie publ. oraz orzeczenia powołane w uzasadnieniach obu postanowień). Wypełniając ten obowiązek, trzeba stwierdzić, że w niniejszej sprawie postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 13 marca 2009 r. zapadło w postępowaniu dotkniętym nieważnością z tej przyczyny, że skład sądu orzekającego był sprzeczny przepisami prawa. W wydaniu postanowienia brała udział sędzia Sądu Rejonowego A. Ł., którą Prezes Sądu Okręgowego w W. – na podstawie art. 77 § 8 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2001 r. Nr 98, poz. 1070 ze zm. – dalej: „u.s.p.”) – delegował „do pełnienia obowiązków sędziego Sądu Okręgowego w W. w Wydziale Cywilnym – Odwoławczym w dniu 3 marca 2009 r. w celu uzupełnienia składu orzekającego”(k. 629). W dniu 3 marca 2009 r. Sąd Okręgowy, w składzie którego uczestniczyła sędzia A. Ł., przeprowadził rozprawę, po czym odroczył ogłoszenie orzeczenia do dnia 13 marca 2009 r. W dniu tym natomiast zamkniętą rozprawę otworzył na nowo, odroczył ją i ogłosił postanowienie o przedstawieniu zagadnienia prawnego w trybie art. 390 § 1 k.p.c. (k. 654). Z sentencji ogłoszonego postanowienia wynika wprawdzie, że zostało ono wydane „po rozpoznaniu sprawy na rozprawie w dniu 3 marca 2009 r.”, jednak stwierdzenie to pozostaje w sprzeczności z treścią protokołu, który jest udokumentowaniem wszystkich zdarzeń istotnych dla przebiegu postępowania i korzysta z domniemań właściwych dokumentom urzędowym (art. 244 k.p.c.). Z protokołu wynika natomiast, że w dniu 13 marca 2009 r. Sąd Okręgowy zamkniętą rozprawę otworzył na nowo, po czym odroczył ją i 4 ogłosił postanowienie z dnia 13 marca 2009 r. Oznacza to, że w dniu 13 marca 2009 r. odbyła się rozprawa oraz że postanowienie o przedstawieniu zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zostało wydane na rozprawie w dniu 13 marca 2009 r. Zarówno z treści pisma Prezesa Sądu Okręgowego w W., jak i z notatki urzędowej z dnia 7 sierpnia 2009 r. Kierownika Sekretariatu Wydziału III Izby Cywilnej Sądu Najwyższego wynika, że sędzia A. Ł. została delegowana do pełnienia obowiązków sędziego Sądu Okręgowego w W. jedynie w dniu 3 marca 2009 r. Nie była zatem uprawniona do udziału w czynnościach Sądu Okręgowego w dniu 13 marca 2009 r., polegających na otwarciu zamkniętej rozprawy na nowo, przeprowadzeniu jej, odroczeniu i wydaniu postanowienia w trybie art. 390 § 1 k.p.c. Mogłaby brać w nich udział tylko wtedy, gdyby została delegowana do pełnienia obowiązków sędziego Sądu Okręgowego w W. również w dniu 13 marca 2009 r. Natomiast w braku takiej delegacji, Sąd Okręgowy powinien zamkniętą rozprawę otworzyć na nowo i przeprowadzić dalsze czynności procesowe w innym składzie, już bez udziału sędzi A. L., nie odnosił się do nich bowiem warunek bezpośredniości przewidziany w art. 323 k.p.c. W konsekwencji, trzeba stwierdzić, że czynności procesowe w dniu 13 marca 2009 r. zostały podjęte przez Sąd Okręgowy w składzie sprzecznym z przepisami prawa (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Nie ulega wszak wątpliwości, że art. 77 u.s.p., zezwalający na orzekanie przez sędziego w innym sądzie niż sąd jego siedziby, ma charakter wyjątku, który nie podlega wykładni rozszerzającej. Skoro postanowienie o przedstawieniu zagadnienia prawnego zapadło w warunkach nieważności postępowania, nie zostały spełnione warunki do podjęcia uchwały. Ubocznie tylko wypada wskazać na potrzebę odróżnienia dzierżawy rzeczy (art. 693 § 1 k.c.) od dzierżawy praw (art. 709 k.c.), w dotychczasowym postępowaniu bowiem kwestia ta uszła uwagi Sądu Okręgowego. Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym ( Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) postanowił, jak w sentencji. 5