III CZP 46/06

Uchwała z dnia 2 sierpnia 2006 r., III CZP 46/06 
 
Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Maria Grzelka 
Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stefana Z., Stefana Z., syna Stefana, 
Olgi S., Jadwigi K., Marka Z., Ewy G. przy uczestnictwie Eugeniusza S. i Emilii S. o 
zasiedzenie nieruchomości, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu 
jawnym w dniu 19 lipca 2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd 
Okręgowy w Nowym Sączu postanowieniem z dnia 8 lutego 2006 r.: 
"Czy rozpoznanie przez Sąd Rejonowy skargi o wznowienie postępowania 
opartej na podstawie wymienionej w art. 403 k.p.c., w sytuacji gdy w sprawie, której 
wznowienie dotyczy Sąd Okręgowy oddalił apelację, tj. z naruszeniem art. 405 
k.p.c., stanowi przesłankę nieważności postępowania?" 
podjął uchwałę: 
 
Nieważność postępowania przewidziana w art. 379 pkt 6 k.p.c. zachodzi 
także wtedy, gdy sąd rejonowy orzekł o odrzuceniu skargi o wznowienie 
postępowania wniesionej na podstawie art. 403 § 1 pkt 1 k.p.c. w sprawie, w 
której sąd okręgowy oddalił apelację. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne 
wyłoniło się przy rozpoznawaniu zażalenia skarżących na postanowienie Sądu 
Rejonowego w Nowym Targu, którym odrzucono – opartą na podstawie art. 403 § 1 
pkt 1 k.p.c. – skargę o wznowienie postępowania zakończonego oddaleniem 
apelacji przez Sąd drugiej instancji. 
Sąd Okręgowy powziął wątpliwość, czy naruszenie art. 405 k.p.c., polegające 
na orzekaniu w sprawie o wznowienie postępowania przez sąd rzeczowo 
niewłaściwy, prowadzi do nieważności postępowania przewidzianej w art. 379 pkt 6 

k.p.c. Niezależnie od tej kwestii, Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że w sprawie 
pojawia się też wątpliwość, czy nie zachodzi nieważność postępowania, o której 
mowa w art. 379 pkt 4 k.p.c., albowiem co do skargi o wznowienie postępowania 
orzekał sąd rejonowy w składzie jednego sędziego, podczas gdy sąd okręgowy 
orzekałby w składzie trzech sędziów. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Rozpatrywane zagadnienie prawne podlega rozstrzygnięciu tylko przy 
założeniu, że sąd drugiej instancji, który oddalił apelację, jest sądem orzekającym 
co do istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie drugie k.p.c. Takie właśnie 
stanowisko zajął Sąd Najwyższy m.in. w uchwale z dnia 13 stycznia 2005 r., III CZP 
77/04 (OSNCP 2005, nr 12, poz. 200), które podziela Sąd Najwyższy w niniejszym 
składzie. 
Nie może budzić wątpliwości, że nieważność postępowania jest najdalej idącą 
sankcją naruszenia przepisów prawa procesowego w toku rozpoznawania sprawy. 
Wagę zawartych w kodeksie postępowania cywilnego unormowań związanych z 
nieważnością postępowania wzmacnia okoliczność, że jej przyczyny nie tylko wiążą 
się z gwarancjami procesowymi stron, lecz także kształtują podstawowe standardy 
należytego postępowania. Prawidłowa wykładnia art. 379 k.p.c. ma więc dla 
praktyki istotne znaczenie. 
Określając w art. 379 pkt 6 k.p.c. przesłankę nieważności postępowania ze 
względu na naruszenie właściwości sądu, ustawodawca przyjął, że nieważność ma 
miejsce, jeżeli sąd rejonowy orzekał w sprawie, w której sąd okręgowy jest właściwy 
bez względu na wartość przedmiotu sprawy. Przepis ten, wprowadzony w 1996 r. 
do kodeksu postępowania cywilnego wraz z instytucją apelacji i kasacji (obecnie 
skargi kasacyjnej), nawiązuje do pierwotnego ujęcia redakcyjnego art. 369 pkt 6 
k.p.c., stanowiącego, że nieważność postępowania zachodzi, jeżeli sąd powiatowy 
orzekł w sprawie, w której sąd wojewódzki jest właściwy bez względu na wartość 
przedmiotu sporu. W ówczesnym stanie prawnym wskazana przyczyna 
nieważności postępowania była jedną z podstaw rewizji. Tak więc zarówno w art. 
369 pkt 6, jak i w art. 379 pkt 6 k.p.c. wśród przyczyn nieważności postępowania 
wyszczególniony został tylko jeden wypadek naruszenia właściwości sądu, 
mianowicie właściwości rzeczowej niezwiązanej z kryterium wartości przedmiotu 
sprawy (sporu). Trzeba podkreślić, że w doktrynie trafnie stwierdzono, iż skoro 
właściwość rzeczowa polega na podziale spraw pomiędzy sądy różnego rzędu, 

rozpoznające sprawy w pierwszej instancji, to mamy z nią do czynienia jedynie 
wówczas, gdy w danym systemie organizacji wymiaru sprawiedliwości i prawa 
procesowego rozpoznawanie spraw w pierwszej instancji przekazano dwóm lub 
więcej rodzajom sądów różnego rzędu; istnieje konieczność podziału kompetencji 
pomiędzy tymi sądami. Zagadnienie właściwości rzeczowej nie powstaje i nie 
wymaga ustawowego uregulowania w tych porządkach normatywnych, które 
realizują zasadę jednolitego sądu pierwszej instancji. (...) 
Zgodnie z art. 405 k.p.c., do wznowienia postępowania z przyczyn 
nieważności oraz na podstawie przewidzianej w art. 4011 k.p.c. właściwy jest sąd, 
który wydał zaskarżone orzeczenie, a jeżeli zaskarżono orzeczenia sądów różnych 
instancji, właściwy jest sąd instancji wyższej. Do wznowienia postępowania na innej 
podstawie właściwy jest sąd, który ostatnio orzekał co do istoty sprawy. Przepis ten 
określa więc ogólne reguły ustalania właściwości sądu do wznowienia 
postępowania w odniesieniu do wszystkich podstaw wznowienia, a więc z przyczyn 
nieważności, z przyczyny przewidzianej w art. 4011 k.p.c. i z przyczyn 
restytucyjnych. 
Regulacja problematyki właściwości sądu w związku z instytucją wznowienia 
postępowania była przedmiotem licznych wypowiedzi doktryny i orzecznictwa, 
rozważana była jednak głównie z punktu widzenia sposobu ustalania właściwości 
do wznowienia postępowania. Nie ma natomiast szerszych wypowiedzi 
dotyczących problemu skutków naruszenia przepisów normujących właściwość do 
wznowienia postępowania. Zgodnie wyraża się jedynie pogląd, że właściwość sądu 
do wznowienia postępowania ma charakter właściwości wyłącznej, stąd też nie 
może być zmieniona przez strony w drodze umowy (zob. np. wydane pod rządem 
art. 447 d.k.p.c. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 31 października 1935 r., 
C.II. 1710/35, OSP 1936, poz. 542). Przyjmuje się poza tym, że w razie wniesienia 
skargi o wznowienie postępowania do sądu niewłaściwego, powinna być ona z 
urzędu (art. 200 § 1 zdanie pierwsze w związku z art. 406 k.p.c.) przekazana 
sądowi właściwemu (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 
2000 r., I CO 17/00, nie publ., z dnia 31 lipca 2000 r., I CO 1/00, nie publ. lub z dnia 
8 sierpnia 2000 r., III CO 7/00, nie publ.). 
Formuła art. 405 k.p.c. wskazuje na przyjęcie takiej konstrukcji określania 
podstaw właściwości sądu do wznowienia postępowania, która polega na 
funkcjonalnym połączeniu tej właściwości z orzekaniem przez sąd w prawomocnie 

zakończonym postępowaniu. W ramach tej konstrukcji właściwość sądu do 
wznowienia postępowania z przyczyn nieważności i z przyczyny wskazanej w art. 
4011 k.p.c. została uzależniona od tego, który sąd wydał zaskarżone orzeczenie lub 
też – w wypadku zaskarżenia orzeczeń sądów różnych instancji – który sąd orzekał 
w instancji wyższej, natomiast właściwość sądu do wznowienia postępowania z 
przyczyn restytucyjnych od tego, który sąd ostatnio orzekał co do istoty sprawy. 
Takie określenie podstaw właściwości do wznowienia postępowania nie zmienia 
jednak faktu, że także w tych wypadkach miarodajne jest przyjęte w kodeksie 
postępowania cywilnego rozróżnienie właściwości rzeczowej (art. 16 i nast. k.p.c.) i 
miejscowej (art. 27 i nast. k.p.c.). Oznacza to, że ustalenie na podstawie art. 405 
k.p.c. sądu właściwego do wznowienia postępowania obejmuje ustalenie sądu, 
który jest właściwy do wznowienia postępowania zarówno w aspekcie właściwości 
miejscowej, jak i rzeczowej. 
Inną kwestią jest, że art. 405 k.p.c. określa sposób ustalania sądu właściwego 
do wznowienia postępowania w taki sposób, że jednocześnie ustalona zostaje 
właściwość miejscowa sądu, jak i właściwość rzeczowa. Treść tego artykułu 
pozwala, przy zastosowaniu przewidzianych w nim kryteriów funkcjonalnego 
powiązania z orzekaniem w prawomocnie zakończonej sprawie, określić w każdej 
konkretnej sprawie, którego rzędu sąd (pierwszej lub drugiej instancji czy Sąd 
Najwyższy) jest rzeczowo właściwy do wznowienia postępowania oraz który sąd 
jest w tym zakresie właściwy miejscowo. 
Powstaje problem jakie są następstwa procesowe naruszenia właściwości 
wyłącznej w zakresie orzekania co do skargi o wznowienie postępowania. Sąd 
Okręgowy wskazał, że możliwość ewentualnego zastosowania art. 379 pkt 6 k.p.c. 
budzi wątpliwości, gdyż z ujęcia tego przepisu może wynikać, iż chodzi w nim 
jedynie o nieważność postępowania będącą następstwem rozpoznania sprawy 
przez sąd rejonowy z naruszeniem właściwości wyłącznej sądu okręgowego jako 
sądu pierwszej instancji, określonej w art. 17 pkt 1, 2 i 3, a także w art. 4778 § 1, art. 
47928, 47936, 47946, 47957, 47968, 544, 5671 oraz 6911 k.p.c. Żaden przepis kodeksu 
postępowania cywilnego nie przewiduje natomiast nieważności postępowania w 
innych wypadkach naruszenia przez sąd swojej właściwości, np. w razie naruszenia 
art. 367 § 2 k.p.c., polegającego na rozpoznaniu apelacji od wyroku sądu 
okręgowego przez ten sam sąd zamiast sądu apelacyjnego, czy też naruszenia art. 

405 k.p.c. w konsekwencji rozpoznania skargi o wznowienie postępowania przez 
sąd okręgowy zamiast sądu apelacyjnego. 
Nieważność może dotyczyć postępowania przed sądem pierwszej instancji, 
sądem drugiej instancji, Sądem Najwyższym, a także postępowania wywołanego 
wniesieniem nadzwyczajnych środków zaskarżenia, w tym skargi o wznowienie 
postępowania. Przesłanki nieważności w odniesieniu do każdego z tych 
postępowań wymienia wyczerpująco art. 379 k.p.c. Takie stanowisko jest ogólnie 
przyjmowane w orzecznictwie i w piśmiennictwie, jakkolwiek – poza postępowaniem 
przed sądem pierwszej instancji – nieważność postępowania w pozostałych 
wypadkach nie została przez ustawodawcę przewidziana wprost. Mimo to nie 
powinno być w tym zakresie żadnych wątpliwości, albowiem możliwość nieważności 
innych postępowań, np. postępowania apelacyjnego, wynika ze sformułowań innych 
przepisów kodeksu postępowania cywilnego dotyczących nieważności 
postępowania. Przykładowo, art. 39813 § 1 k.p.c. nakazuje Sądowi Najwyższemu w 
związku z rozpoznawaniem skargi kasacyjnej branie z urzędu pod rozwagę 
nieważności postępowania, a z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego 
wynika, że przepis ten dotyczy wypadku nieważności postępowania przed sądem 
drugiej instancji (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 1997 r., I CKN 
825/97, OSNC 1998, nr 5, poz. 81). (...) 
Z omawianego punktu widzenia charakterystyczna jest także treść art. 405 
k.p.c., wskazująca, że do wznowienia postępowania z przyczyn nieważności 
właściwy jest sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie. W tym więc również 
wypadku ustawodawca pośrednio dopuszcza nieważność postępowania nie tylko 
przed sądem pierwszej instancji, ale też przed sądem drugiej instancji, a nawet 
przed Sądem Najwyższym. (...) Analiza przytoczonych unormowań dotyczących 
nieważności postępowania wskazuje, że treść normatywna art. 379 k.p.c., wbrew 
sugestiom Sądu Okręgowego, ma walor uniwersalny i  nie odnosi się tylko do 
postępowania przed sądem pierwszej instancji. 
W rozważanym wypadku doszło do odrzucenia skargi o wznowienie 
postępowania przez sąd rejonowy, mimo że sądem właściwym rzeczowo do 
orzekania w tym przedmiocie – zgodnie z art. 405 zdanie drugie k.p.c. – był sąd 
okręgowy. Zważywszy, że sąd rejonowy działał jako sąd pierwszej instancji, 
dopuszczalne było zażalenie na jego postanowienie o odrzuceniu skargi o 
wznowienie postępowania (art. 394 § 1 k.p.c.), natomiast w toku postępowania 

zażaleniowego nie można wyłączyć możliwości zastosowania art. 379 pkt 6 w 
związku z art. 397 § 2 zdanie pierwsze k.p.c. 
Przepis art. 379 pkt 6 k.p.c. stanowi, że nieważność postępowania zachodzi, 
jeżeli sąd rejonowy orzekł w sprawie, w której sąd okręgowy był właściwy bez 
względu na wartość przedmiotu sporu. Przepis ten powinien być interpretowany 
ściśle, jednak jego zastosowanie do postępowania wywołanego skargą o 
wznowienie wymaga uwzględnienia specyfiki tego postępowania. Jak podkreślono, 
w postępowaniu tym podstawę ustalenia właściwości sądu wyznacza art. 405 k.p.c., 
który określa w sposób wyłączny właściwość miejscową i rzeczową przy 
zastosowaniu kryterium funkcjonalnego powiązania tej właściwości z orzekaniem 
przez sąd w prawomocnie zakończonym postępowaniu. Właściwość sądu do 
wznowienia postępowania określana jest zatem bez względu na wartość 
przedmiotu sporu lub zaskarżenia, gdyż kryterium odwołujące się do tej wartości nie 
znajduje w tym wypadku w ogóle zastosowania. W efekcie należy uznać, że jeżeli 
sąd rejonowy orzeknie formalnie lub merytorycznie w sprawie zainicjowanej skargą 
o wznowienie postępowania, do rozpoznania której właściwy jest sąd okręgowy, 
postępowanie przed sądem rejonowym dotknięte będzie nieważnością. 
Sąd Okręgowy, dostrzegając możliwość nieważności postępowania w związku 
z postanowieniem Sądu Rejonowego o odrzuceniu skargi o wznowienie 
postępowania, zwrócił też uwagę na okoliczność, że postanowienie to zostało 
wydane w składzie jednego sędziego, podczas gdy przy założeniu właściwości 
sądu okręgowego stosowne orzeczenie powinno zapaść w składzie trzech sędziów. 
Spostrzeżenie to jest oczywiście trafne, w omawianej sprawie wystąpiła bowiem 
także nieważność postępowania z względu na sprzeczność składu sądu z 
przepisami prawa (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Stwierdzić jednak należy, że wystąpienie 
tej przesłanki nieważności było jedynie konsekwencją orzekania przez niewłaściwy 
sąd. 
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., 
rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w uchwale.