III CZP 44/12

Sygn. akt III CZP 44/12 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 8 sierpnia 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący) 
SSN Maria Szulc (sprawozdawca) 
SSA Andrzej Niedużak 
 
 
w sprawie z wniosku G. S. 
o wpis w księdze wieczystej […] prawa własności, 
na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej 
w dniu 8 sierpnia 2012 r., 
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy  
postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2012 r.,  
 
„Czy w sprawie o wpis własności w której zbywca nieruchomości 
zmarł przed złożeniem wniosku do Sądu, Sąd stosownie do treści 
przepisu art. 6261 § 2 k.p.c. może uznać za uczestników 
postępowania jego następców prawnych mimo, że nie są oni jeszcze 
wpisani w księdze wieczystej, a w sytuacji braku dowodów 
wskazujących na krąg spadkobierców winien uprzednio podjąć 
czynności określone w treści przepisu art. 510 § 2 k.p.c., czy też 
może dokonać wpisu nowego właściciela a zawiadomienie o wpisie 
przeznaczone dla nieznanych obecnie Sądowi spadkobierców osoby 
wpisanej na podstawie art. 62612 § 2 i § 3 złożyć do akt ze skutkiem 
doręczenia?” 
 
 
odmawia podjęcia uchwały. 
 
 
 
 
Uzasadnienie 
 

 
2 
Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy przedstawił 
Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne 
wątpliwości a mianowicie, czy w sprawie o wpis własności, w której zbywca 
nieruchomości zmarł przed złożeniem wniosku do sądu, sąd stosownie do treści 
art. 6261 § 2 k.p.c. może uznać za uczestników postępowania jego następców 
prawnych mimo, że nie są oni jeszcze wpisani w księdze wieczystej, a w sytuacji 
braku dowodów wskazujących na krąg spadkobierców winien uprzednio podjąć 
czynności określone w treści przepisu art. 510 § 2 k.p.c., czy też może dokonać 
wpisu nowego właściciela, a zawiadomienie o wpisie przeznaczone dla nieznanych 
obecnie sądowi spadkobierców osoby wpisanej, na podstawie art. 62612 § 2 i 3 
k.p.c. złożyć do akt ze skutkiem doręczenia. 
Zagadnienie 
prawne 
wyłoniło 
się 
podczas 
rozpoznania 
zażalenia 
wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Rejonowego, który na podstawie art. 199 
§ 1 pkt 3 k.p.c. odrzucił wniosek o wpis w  księdze wieczystej prawa własności 
lokalu mieszkalnego wskazując, że zbywczyni - uczestniczka postępowania zmarła 
w dniu 26 marca 2011 r., a zatem nie miała zdolności sądowej w dacie złożenia 
wniosku o wpis tj. 16 maja 2011 r. 
Sąd drugiej instancji powziął wątpliwość dotyczącą ustalenia kręgu 
uczestników wieczystoksięgowego (art. 6261 § 2 k.p.c.) oraz trybu postępowania 
w razie stwierdzenia, że w postępowaniu wieczystoksięgowym nie bierze udziału 
osoba, która z mocy odpowiednich przepisów powinna być jego uczestnikiem. 
W ocenie Sądu Okręgowego wątpliwość dotyczy osób, których prawo ma 
być dotknięte wpisem, bowiem w świetle dotychczasowego orzecznictwa Sądu 
Najwyższego nie jest jasne, czy osoby „których prawa zostały wykreślone lub 
obciążone” to wyłącznie osoby już wpisane w księdze wieczystej, czy także ich 
następcy prawni. Ponadto problematyczne jest, czy z uwagi na specyfikę 
postępowania wieczystoksięgowego w ogóle jest dopuszczalne jego zakończenie 
orzeczeniem o odrzuceniu wniosku, jeżeli niewątpliwe z niego wynika, że nastąpiła 
zmiana stanu prawnego nieruchomości. Sąd ten wskazał na dwa możliwe 
stanowiska. Pierwsze, które wydaje się pozostawać w granicach dopuszczalnej 
wykładni art. 6261 § 2 k.p.c. prowadzi, z uwagi na charakter postępowania, 
ograniczoną kognicję sądu i dążenie do uproszczenia postępowania o wpis do 

 
3 
przyjęcia, że uprawnienie do występowania w postępowaniu wieczystoksięgowym 
wyznaczone jest aktualną treścią księgi wieczystej, a zatem następca prawny 
osoby wpisanej, dopóki nie ujawniłby swego prawa nie mógłby brać udziału 
w postępowaniu, zaś sąd wieczystoksięgowy byłby zwolniony z obowiązku badania 
następstwa prawnego. Drugie, również oparte o treść art. 6261 § 2 k.p.c., pozwala 
na uznanie, że uczestnikiem postępowania powinna być osoba, której w danym 
momencie przysługuje prawo wpisane w księdze wieczystej bez względu na to, czy 
fakt ten został ujawniony w księdze wieczystej. W takim wypadku spadkobierca 
osoby wpisanej do księgi byłby uczestnikiem postępowania o wpis prawa innej 
osoby i sąd wieczystoksięgowy byłby zobowiązany do badania następstwa 
prawnego i stanu prawnego nieruchomości w zakresie wyznaczonym przez art. 626 
§ 2 k.p.c. w zw. z art. 31 ust. 1 u.k.w.h. Stwierdził również, że za taką interpretacją 
może przemawiać treść art. 62612 § 2 k.p.c. nakazująca stosowanie § 1 
przewidującego obowiązek informowania sądu o zmianie adresu odpowiednio do 
spadkobierców lub innych następców prawnych osoby, na rzecz której jest wpisane 
prawo w księdze wieczystej, aczkolwiek możliwe jest także przyjęcie, że przepis ten 
odnosi się wyłącznie do szczególnej sytuacji uregulowanej w paragrafie trzecim. 
Sąd drugiej instancji wskazał, że przyjęcie, iż uczestnikiem postępowania 
może być tylko osoba wpisana do księgi wieczystej powoduje konieczność 
rozważenia odrzucenia wniosku, które to orzeczenie z uwagi na funkcję ksiąg 
wieczystych (ujawnianie aktualnego stanu prawnego nieruchomości) oraz 
wynikający z art. 13 § 2 k.p.c. nakaz jedynie odpowiedniego stosowania przepisów 
o procesie, należałoby uznać za nieprawidłowe. Zaaprobowanie drugiego 
stanowiska prowadzi natomiast do konieczności stosowania art. 510 § 2 k.p.c. 
w tych wypadkach, w których następstwa prawnego nie da się ustalić na podstawie 
dołączonych do wniosku dokumentów. Powstaje wówczas problem rodzaju 
czynności, które powinien podjąć sąd, ponieważ odpowiednie stosowanie 
przepisów o procesie nie pozwala na zawieszenie postępowania. W ocenie Sądu 
drugiej instancji należy rozważyć zastosowanie art. 62612 § 2 i 3 k.p.c., a zatem 
dokonanie wpisu zgodnie z wnioskiem i pozostawienie zawiadomienia o wpisie ze 
skutkiem doręczenia.  
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 

 
4 
Sąd Najwyższy, przystępując do rozpoznania przedstawionego zagadnienia 
prawnego, w pierwszej kolejności zobowiązany jest zbadać, czy zostały spełnione 
formalnoprawne 
wymogi 
do 
przedstawienia 
zagadnienia 
prawnego, 
a  w  konsekwencji, czy zaistniały przesłanki do podjęcia uchwały.  
Ustawodawca, 
przyznając 
sądowi 
drugiej 
instancji 
uprawnienie 
do 
przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego na podstawie art. 390 
§ 1 k.p.c., uzależnił skuteczność skorzystania z niego od wystąpienia w sprawie 
poważnych wątpliwości prawnych oraz niezbędności oczekiwanej odpowiedzi do 
rozstrzygnięcia sprawy. Przymiotnik kwalifikujący „poważne” oznacza, że istnieją 
zasadnicze trudności w ich wyjaśnieniu przy wykorzystaniu podstawowych metod 
wykładni a nadto, że w przypadku powstania wątpliwości zwykłych sąd odwoławczy 
obowiązany jest rozwiązać je we własnym zakresie (postanowienia Sądu 
Najwyższego z dnia 25 stycznia 2007 r., III CZP 100/06, niepubl., z dnia 
14 października 2010 r., III CZP 66/10, niepubl., z dnia 20 października 2010 r., 
III CZP 68/10, niepubl. I postanowienia w nim powołane, z dnia 26 października 
2011 r., III CZP 59/11, niepubl.). 
Przedstawione 
zagadnienie 
prawne 
nie 
odpowiada 
przytoczonym 
wymaganiom przede wszystkim dlatego, że nie spełnia wymagania wystąpienia 
w sprawie poważnych wątpliwości prawnych.  
Wątpliwości 
Sądu 
drugiej 
instancji 
dotyczące 
kręgu 
uczestników 
postępowania o wpis do księgi wieczystej ograniczone są do sytuacji, w której 
osobą ujawnioną w księdze wieczystej w dziale II jest zbywca nieruchomości, który 
zmarł przed złożeniem wniosku o wpis prawa przez nabywcę nieruchomości. 
Przepis 
art. 
6261 
§ 
2 
k.p.c. 
stanowi, 
że 
uczestnikami 
postępowania 
wieczystoksięgowego jest wnioskodawca oraz te osoby, których prawa zostały 
wykreślone lub obciążone, bądź na rzecz których 
wpis ma nastąpić. 
Tylko w stosunku do tych osób sąd ma zatem obowiązek zawiadomienia 
o dokonanym wpisie (art. 62610 § 1 k.p.c.). Natomiast osoba, na rzecz której 
wpisane jest prawo lub roszczenie w księdze wieczystej oraz jej pełnomocnik lub 
przedstawiciel 
są 
zobligowani 
do 
niezwłocznego 
zawiadomienia 
sądu 
wieczystoksięgowego o każdej zmianie adresu względnie wskazania adresu dla 
doręczeń (art. 62610 § 1 k.p.c.). Obowiązek ten ciąży również na spadkobiercach lub 

 
5 
innych następcach prawnych osoby, na rzecz której jest wpisane prawo w księdze 
wieczystej z mocy odpowiednio stosowanego art. 62612 § 2 k.p.c. Na gruncie tego 
stanu normatywnego Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 16 czerwca 2004 r., 
I CZ 48/04 (publ. OSNC 2005, nr 6, poz. 108) wyraził pogląd, że art. 6261 § 2 k.p.c., 
jako przepis szczególny w stosunku do art. 510 k.p.c., reguluje krąg uczestników 
postępowania 
wieczystoksięgowego. 
W 
konsekwencji 
uczestnikami 
tego 
postępowania mogą być wyłącznie osoby w nim wymienione. W wielu kolejnych 
orzeczeniach pogląd ten został podzielony (postanowienia Sądu Najwyższego 
z dnia 24 czerwca 2004 r., III CZ 46/04, z dnia 20 stycznia 2011 r., I CSK 185/10, 
z dnia 12 lutego 2009, III CZ 5/09, z dnia 18 lutego 2009 r., I CZ 1/09, z dnia 18 lutego 
2009 r., I CZ 2/09, z dnia 11 marca 2005 r. II CZ 14/05, z dnia 9 stycznia 2008 r., 
II CZ 102/07, z dnia 16 maja 2008 r., III CSK 382/07, z dnia 21 sierpnia 2008 r., IV CZ 
66/08, niepubl.). Również w przytoczonej przez Sąd Okręgowy uchwale Sądu 
Najwyższego z dnia 7 lipca 2011 r., III CZP 45/ 10 wyrażono jednoznaczny pogląd, 
że następca prawny osoby, na rzecz której wpisane jest prawo w księdze wieczystej, 
nie należy do kręgu uczestników postępowania wieczystoksięgowego w sprawie 
o wpis obciążenia tego prawa także wtedy, gdy jego następstwo wynika 
z dokumentów złożonych w aktach księgi wieczystej i został dokonany wpis 
ostrzeżenia o niezgodności stanu ujawnionego z rzeczywistym stanem prawnym. 
Na temat kręgu uczestników postępowania wieczystoksięgowego w kontekście art. 6261 
§ 2 k.p.c. wypowiedział się także Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 
2007 r., DK 29/05 (OTK - A 2007/6/54), który uznał, że analizowany przepis jest zgodny 
z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Z powyższego 
wynika, że po pierwsze uczestnikami postępowania wieczystoksięgowego jest wyłącznie 
wnioskodawca, 
osoba  na 
rzecz 
której 
wpis 
ma 
nastąpić 
oraz 
osoby, 
których  prawa mają 
być 
obciążone 
lub 
wykreślone. 
Wniosek o wykreślenie 
określonego prawa może dotyczyć tylko prawa ujawnionego w księdze wieczystej. 
Przez osoby, których prawa mają być wykreślone, a zatem są uczestnikami 
postępowania, 
należy   rozumieć 
osoby, 
które 
są   uwidocznione 
w  księdze 
wieczystej  jako podmioty, którym prawo w niej wpisane służy. Dla oceny kręgu 
 uczestników  
postępowania  
wieczystoksięgowego 
 istotna 
jest   wobec   tego 
treść  księgi wieczystej, wniosku o wpis i dołączonych do niego dokumentów. 

 
6 
Niezależnie zatem od tego, czy osoba, na rzecz której jest ujawnione prawo 
w księdze wieczystej zmarła przed, czy po wniesieniu wniosku, krąg uczestników 
tego postępowania wyznacza treść księgi wieczystej, a nie możliwość wykazania 
następstwa 
prawnego 
w 
toku 
postępowania 
wieczystoksięgowego. 
W konsekwencji, jeżeli spadkobiercy osoby, której prawo zostało wykreślone, 
nie ujawnili swojego prawa w księdze wieczystej, sąd wieczystoksięgowy realizując 
obowiązek powiadomienia o dokonanym wpisie uczestników postępowania 
(art. 62610 § 1 k.p.c.), powiadomi jedynie wnioskodawcę i osobę, na rzecz której 
dokonano wpisu. Nie ma także podstaw do pozostawiania dla takich spadkobierców 
zawiadomienia ze skutkiem doręczenia, skoro nie stają się uczestnikami 
postępowania. 
Osoba ujawniona w dziale II księgi wieczystej (zbywca), która z mocy art. 
6261 § 2 k.p.c. powinna być uczestnikiem postępowania, a nie posiada zdolności 
sądowej w chwili wszczęcia postępowania wieczystoksięgowego wskutek złożenia 
przez nabywcę wniosku o wpis prawa, nie może stać się uczestnikiem tego 
postępowania. Nie oznacza to jednak możliwości zastosowania art. 199 § 1 pkt 3 
k.p.c. odpowiednio poprzez art. 13 § 2 k.p.c. W przeciwieństwie bowiem do 
postępowania procesowego, które nie może toczyć się bez udziału dwóch 
przeciwstawnych stron procesu, postępowanie nieprocesowe może toczyć się 
także z udziałem tylko jednego uczestnika - w tym wypadku wnioskodawcy 
będącego jednocześnie osobą, na rzecz której ma być prawo wpisane. Stanowisko 
takie nie prowadzi do naruszenia praw następców prawnych osoby, której prawo 
jest ujawnione w księdze wieczystej. Zasadniczą funkcją ksiąg wieczystych jest 
ujawnianie aktualnego stanu prawnego nieruchomości. Postępowanie to, zatem nie 
służy dochodzeniu praw, a ich ujawnianiu i ewidencjonowaniu. Wyłączenie z grona 
uczestników postępowania wieczystoksięgowego następców prawnych, którzy nie 
ujawnili swych praw w księdze wieczystej, nie prowadzi do zamknięcia drogi 
sądowej dochodzenia praw w innym postępowaniu, w którym kognicja sądu nie 
doznaje ograniczeń.  
Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji.