III CZP 43/11

Uchwała z dnia 8 września 2011 r., III CZP 43/11 
 
Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca) 
Sędzia SN Bogumiła Ustjanicz 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisławy S. przeciwko "E." S.A. w 
K. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 8 
września 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w 
Tarnowie postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2011 r.: 
"Czy właścicielowi nieruchomości przysługuje w stosunku do osoby będącej jej 
posiadaczem zależnym w złej wierze, które to posiadanie odpowiada służebności 
przesyłu, roszczenie o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy (art. 225 
w związku z art. 230 k.c.)?" 
podjął uchwałę: 
 
Właścicielowi nieruchomości nie przysługuje wobec nieuprawnionego 
posiadacza służebności przesyłu roszczenie o naprawienie szkody z powodu 
obniżenia jej wartości, związanego z normalnym korzystaniem z 
nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści takiej służebności (art. 225 
w związku z art. 230 k.c.). 
 
Uzasadnienie 
 
Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu 
na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przez Sąd Okręgowy w Tarnowie powstało przy 
rozpoznawaniu apelacji pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 27 grudnia 
2010 r., którym zasądzono na rzecz powódki kwotę 31 238 zł wraz z odsetkami za 
utratę wartości rynkowej działek ewidencyjnych nr 725/7 i nr 725/8 położonych w T., 
w następstwie zbudowania na nich infrastruktury służącej do przesyłu energii 
elektrycznej. Na nieruchomości tej, stanowiącej własność powódki, w latach 70. 
ubiegłego wieku – w jej południowej części – zostały zbudowane linie 

elektroenergetyczne wraz ze słupami i stacją transformatorową. Z usytuowaniem 
tych urządzeń wiąże się konieczność istnienia strefy ochronnej, która znacząco 
ogranicza możliwość zagospodarowania nieruchomości. Sąd Rejonowy ustalił, że 
utrata jej wartości rynkowej, związana z umiejscowieniem na nich infrastruktury 
elektroenergetycznej, odpowiada kwocie 15 818 zł dla działki nr 725/7, a kwocie 15 
420 zł dla działki nr 725/8. 
Sąd pierwszej instancji stwierdził, że umiejscowienie tych urządzeń na 
nieruchomości powódki – bez jej zgody – doprowadziło do pogorszenia rzeczy i do 
spadku jej wartości rynkowej. Pozwana i jej poprzednicy prawni nigdy nie mieli 
jakiegokolwiek tytułu prawnego do nieruchomości; byli jej posiadaczami w złej 
wierze w zakresie odpowiadającym treści służebności. W takiej sytuacji właściciel 
jest uprawniony na podstawie art. 224 § 2 w związku z art. 230 i art. 252 k.c. 
dochodzić m.in. roszczenia odszkodowawczego za pogorszenie rzeczy, którego 
wysokość odpowiada utracie wartości rynkowej nieruchomości wynikłej z 
wybudowania na niej infrastruktury elektroenergetycznej. 
Sąd drugiej instancji wyraził pogląd, że dla bytu roszczenia o naprawienie 
szkody z tytułu pogorszenia rzeczy istotne jest to, czy stan powodujący to 
pogorszenie uzyskał „cechę pewnej trwałości, nieodwracalności”, co ma miejsce 
wtedy, gdy właściciel nie może żądać od posiadacza przywrócenia stanu zgodnego 
z prawem (art. 222 § 2 k.c.). Akcentując występujące w doktrynie i orzecznictwie 
wątpliwości i rozbieżności przychylił się do stanowiska, że odpowiednie stosowanie 
art. 224 § 2 i art. 225 w związku z art. 230 i 352 § 2 k.c. do stanu faktycznego, w 
którym występuje korzystanie z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym 
treści służebności przesyłu, oznacza ograniczenie roszczeń jedynie do 
wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Pomimo rozbieżności w literaturze, w judykaturze w zasadzie jednolicie 
przyjęto, że art. 225 i 224 § 1 w związku z art. 352 § 2 i art. 230 k.c. mogą mieć 
odpowiednie zastosowanie do rozliczeń między właścicielem a posiadaczem 
służebności, a więc także służebności przesyłu (por. wyroki Sądu Najwyższego z 
dnia 14 grudnia 2004 r., II CK 255/04, "Izba Cywilna" 2005, nr 11, s. 48, z dnia 11 
maja 2005 r., III CK 556/04, nie publ., z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 679/04, nie 
publ., z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 680/04, nie publ., z dnia 17 czerwca 2005 r., 
III CK 685/04, nie publ., z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 139/05, nie publ., z dnia 8 

grudnia 2006 r., V CSK 296/06, nie publ., z dnia 25 listopada 2008 r., II CSK 
344/08, nie publ., z dnia 25 listopada 2008 r., II CSK 346/08, nie publ., z dnia 20 
stycznia 2009 r., II CSK 229/08, "Izba Cywilna" 2009, nr 10, s. 44, z dnia 3 kwietnia 
2009 r., II CSK 459/08, nie publ., z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 470/08, nie publ., 
z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 471/08, nie publ., z dnia 29 kwietnia 2009 r., II 
CSK 560/08, nie publ., wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 511/08, nie publ., wyrok 
z dnia 24 lipca 2009 r., II CSK 121/09, "Izba Cywilna" 2010, nr 4, s. 38, z dnia 20 
sierpnia 2009 r., II CSK 137/09, nie publ., wyrok z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 
175/09, nie publ., wyrok z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 444/09, nie publ., wyrok z 
dnia 6 maja 2010 r., II CSK 626/09, nie publ.,wyrok z dnia 6 października 2010 r., II 
CSK 156/10, nie publ. oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r., 
III CZP 29/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 64). Odmienne odosobnione stanowisko 
wyrażone zostało jedynie w wyroku z dnia 9 marca 2007 r. II CSK 457/06 (nie 
publ.). 
Jednym z roszczeń właściciela przewidzianych w art. 224 § 2 i art. 225 k.c. 
jest roszczenie o naprawienie szkody za pogorszenie rzeczy. Istnieje ono wtedy, 
gdy działania lub zaniechania posiadacza prowadzą do obniżenia wartości 
użytkowej lub ekonomicznej rzeczy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 
1969 r., II CR 13/69, nie publ. oraz z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 175/09, nie 
publ.). Roszczenie to zostało ukształtowane w sposób szczególny zarówno co do 
przesłanek powstania, jak i jego zakresu. Odpowiedzialność posiadacza w złej 
wierze jest odpowiedzialnością niezależną od winy (za sam skutek) i obejmuje 
przypadkowe uszkodzenie lub utratę rzeczy. Z kolei odrębność uregulowania 
zakresu obowiązku naprawienia szkody polega w pierwszym rzędzie na tym, że 
posiadacz w złej wierze odpowiada tylko do wartości rzeczy, a więc z wyłączeniem 
utraconych korzyści, co wynika z ogólnych założeń roszczeń uzupełniających oraz z 
art. 224 k.c., w którym jest mowa o odpowiedzialności „za zużycie, pogorszenie lub 
utratę rzeczy”, a nie o odpowiedzialności „w związku ze zużyciem, pogorszeniem 
lub utratą rzeczy” (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1998 r., III 
CZP 62/97, OSNC 1998, nr 6, poz. 91 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 
grudnia 2009 r., V CSK 175/09, nie publ. i z dnia 24 marca 2010 r., V CSK 317/09, 
nie publ.). Regulacja roszczenia o naprawienie szkody z powodu pogorszenia 
rzeczy – jak i innych roszczeń uzupełniających – choć ma charakter szczególny, 
jest niezupełna, a zatem w kwestiach nieuregulowanych w art. 224 § 2 i w art. 225 

k.c. trzeba sięgać do przepisów ogólnych o zobowiązaniach, np. do art. 361 § 1 k.c. 
Należy zastrzec, że skoro zagadnienie dotyczy tego, czy na podstawie art. 225 w 
związku z art. 230 k.c. właściciel może żądać od posiadacza służebności 
naprawienia szkody polegającej na zmniejszeniu wartości rynkowej gruntu i 
wynikającej z samego zbudowania na nim oraz eksploatacji urządzeń służących do 
przesyłu energii elektrycznej, to dla jego rozstrzygnięcia nie miał znaczenia problem 
zbiegu omawianego roszczenia z odpowiedzialnością odszkodowawczą na 
zasadach ogólnych. 
Jak podniesiono w literaturze, szkoda w postaci zmniejszenia wartości 
nieruchomości występuje wtedy, gdy tego rodzaju „obniżka” ma charakter trwały i 
nieodwracalny. Nie można natomiast – jak zauważył Sąd Okręgowy – ocenić 
trwałości „pogorszenia”, gdy właścicielowi przysługuje roszczenie negatoryjne i 
może on doprowadzić do przywrócenia stanu zgodnego z prawem. Z tego względu, 
dopóki przysługuje mu to roszczenie, dopóty nie może żądać pieniężnego 
naprawienia szkody w postaci obniżenia wartości nieruchomości na skutek 
posadowienia i eksploatacji na nieruchomości urządzeń elektroenergetycznych. 
Jego utrata wiąże się z reguły z uzyskaniem przez przedsiębiorstwo energetyczne 
tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości (umownego, administracyjnego, 
sądowego), a to jest z kolei związane z obowiązkiem zapłaty właścicielowi 
odpowiedniego ekwiwalentu, co także wyklucza odszkodowanie (por. uchwałę Sądu 
Najwyższego z dnia 8 września 1988 r., III CZP 76/88, OSNCP 1989, nr 11, poz. 
182). 
W judykaturze wyrażono pogląd, że nie stanowi pogorszenia rzeczy 
zmniejszenie jej wartości, które podlega kompensacji w ramach wynagrodzenia za 
korzystanie z rzeczy, a więc np. normalne jej zużycie eksploatacyjne, gdyż w 
przeciwnym razie posiadacz płaciłby podwójnie (por. wyrok Sądu Najwyższego z 
dnia 26 lutego 1969 r., II CR 13/69, nie publ.). Trzeba się zgodzić z zapatrywaniem, 
że choć roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy nie ma charakteru 
odszkodowawczego, gdyż jego wysokość nie zależy od tego, czy właściciel poniósł 
jakikolwiek uszczerbek, to może ono realizować różne cele gospodarcze, w tym 
kompensować koszty, które właściciel poniósł przez to, że był np. zmuszony do 
korzystania z cudzej nieruchomości zamiast własnej albo utracił korzyści, jakie by 
uzyskał wynajmując lub wydzierżawiając rzecz. Trafne jest więc stanowisko, że 
wynagrodzenie za tzw. bezumowne korzystanie z rzeczy może spełniać cele 

odszkodowawcze. Należy dodać, że o jego wysokości decyduje wynagrodzenie 
rynkowe, jakie nieuprawniony posiadacz musiałby zapłacić za korzystanie z danego 
rodzaju rzeczy przez czas trwania tego władztwa, gdyby było ono oparte na tytule 
prawnym (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 
1984 r., zasada prawna, III CZP 20/84, OSNCP 1984, nr 12, poz. 209 oraz uchwały 
Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1998 r., III CZP 62/97, OSNC 1998, nr 6, poz. 
91 i z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 3/08, OSNC 2009, nr 4, poz. 53). 
Z poczynionych uwag można wywieść wniosek, że uszczerbek właściciela 
związany z pogorszeniem nieruchomości tylko w następstwie zbudowania na niej i 
eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych jest rekompensowany świadczeniem, 
jakie może on uzyskać za obciążenie jego prawa służebnością przesyłu. 
Wynagrodzenie za ustanowienie służebności (art. 3052 k.c.) powinno równoważyć 
wszelki uszczerbek związany z trwałym obciążeniem nieruchomości (por. np. 
uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1988 r., III CZP 76/88 i 
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2000 r., II CKN 1060/98, nie 
publ.). W tym stanie rzeczy dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia 
znaczenie miała odpowiedź na pytanie, czy gdy żądanie odszkodowania dotyczy 
uszczerbku powstałego w następstwie zbudowania oraz eksploatacji urządzeń 
elektroenergetycznych, można przyjąć, że ma on charakter trwały i nieodwracalny. 
Za negatywną odpowiedzią przemawia unormowanie zawarte w art. 3052 § 2 k.c., 
który uprawnia właściciela do wystąpienia z roszczeniem o ustanowienie 
służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem. 
Ze względu na wagę roszczenia określonego w tym przepisie, 
zapewniającego uporządkowanie stanu prawnego nieruchomości, uzasadniony jest 
wniosek, że należy dać mu pierwszeństwo przed roszczeniem odszkodowawczym z 
tytułu pogorszenia rzeczy w wyniku zbudowania i normalnej eksploatacji urządzeń 
elektroenergetycznych. Można natomiast dochodzić naprawienia szkody z powodu 
pogorszenia rzeczy związanego z nieprawidłowym korzystaniem z niej (np. w 
wyniku wycieku z nieszczelnego ropociągu doszło do skażenia nieruchomości albo 
wskutek pożaru wywołanego awarią instalacji elektrycznej zniszczeniu uległy części 
składowe gruntu: budynek, roślinność itp.). Omawiane roszczenie jest jednym z 
roszczeń uzupełniających, a zatem pierwszeństwo mają roszczenia, których 
realizacja prowadzi do powstania prawa skutecznego erga omnes. 

Z tych względów właściciel nieruchomości nie może skutecznie dochodzić od 
nieuprawnionego posiadacza służebności przesyłu naprawienia szkody z powodu 
obniżenia wartości tej nieruchomości, związanego z normalnym korzystaniem z 
nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści takiej służebności (art. 224 § 2 
oraz 225 k.c.).