III CZP 42/10

Sygn. akt III CZP 42/10 
 
 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
 
Dnia 29 czerwca 2010 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Krzysztof Pietrzykowski 
SSN Krzysztof Strzelczyk 
 
w sprawie z wniosku Przemysława R. 
przy uczestnictwie Iryny J. – K. 
o podział majątku, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 29 czerwca 2010 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy  
postanowieniem z dnia 4 marca 2010 r.,  
 
„Czy dochody małżonka pozostającego w ustroju wspólności 
majątkowej małżeńskiej uzyskane z przestępstwa wchodzą w skład 
majątku wspólnego w trybie art. 32 § 2 pkt 1 K.r. i op. w brzmieniu 
obowiązującym przed dniem 20 stycznia 2005 r.?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 
Przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności 
ustawowej 
przez 
jednego 
z 
małżonków, 
uzyskane 
z   przestępstwa, wchodzą w skład majątku wspólnego na 
podstawie art. 32 § 1 k.r.o. 
 
 
 
Uzasadnienie 
 

 
2 
 
Przedstawione zagadnienie wystąpiło w sprawie z wniosku Przemysława R. 
o podziału majątku wspólnego jego i uczestniczki postępowania Iryny J.- K. 
Wspólność ustawowa została przez strony wyłączona umownie 26  lipca 2002 r. 
Według twierdzeń wnioskodawcy po ustaniu wspólności uczestniczka kupiła 
mieszkanie za pieniądze pochodzące z majątku wspólnego, wobec czego powinna 
rozliczyć się z wnioskodawcą. 
Postanowieniem z dnia 30 października 2009 r. Sąd Rejonowy oddalił 
wniosek uznał bowiem, że majątek wspólny w ogóle nie powstał. Uczestniczka 
nabyła mieszkanie już po wyłączeniu wspólności majątkowej, stało się więc ono 
składnikiem jej majątku. Fundusze na zakup tego lokalu nie stanowiły, zdaniem 
Sądu, nakładów z majątku wspólnego, ponieważ pochodziły ze środków 
uzyskanych przez wnioskodawcę z działalności przestępczej – handlu narkotykami, 
udziału w związku przestępczym i  wymuszeniach rozbójniczych w celu uzyskania 
korzyści majątkowych. Środki finansowe, które pochodzą z takich źródeł Sąd 
Rejonowy uznał za niemieszczące się w katalogu składników objętych wspólnością 
majątkową małżeńską na podstawie art. 31 § 2 k.r.o., nie są to bowiem „dochody z 
innej działalności zarobkowej". Ponadto Sąd pierwszej instancji stwierdził, że prawo 
cywilne i  rodzinne nie może chronić mienia uzyskanego w sposób nielegalny i 
przestępczy. Majątek taki powinien ulec przepadkowi na mocy przepisów prawa 
karnego. Wniosek o rozliczenie w postępowaniu o podział majątku wspólnego 
nakładów pochodzących z takich źródeł Sąd ocenił jako nadużycie prawa i żądanie 
sprzeczne z zasadami współżycia społecznego z uwagi na naruszenie zasad 
sprawiedliwości społecznej i demokratycznego państwa prawnego, poprzez 
zrównanie ochrony dochodów z przestępstwa z dochodami uzyskiwanymi legalnie. 
Apelację od postanowienia Sądu Rejonowego złożył wnioskodawca 
zarzucając w niej m. in. naruszenie art. 31 § 2 k.r.o. przez odmowę zaliczenia jego 
dochodów do majątku wspólnego jako pochodzących z innej działalności 
zarobkowej oraz naruszenie art. 5 k.c. przez uznanie, iż żądanie rozliczenia 
nakładów w postępowaniu o podział majątku wspólnego byłych małżonków jest 
sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Skarżący podniósł, że nie 
orzeczono w stosunku do niego przepadku korzyści uzyskanych z przestępstwa, 

 
3 
ponieważ 
współpracował 
z 
organami 
ścigania 
oraz 
że 
stanowisko 
o  niedopuszczalności rozliczenia nakładów na majątek uczestniczki doprowadzi do 
przejęcia przez nią korzyści z przestępstwa. 
Uzasadniając przyczyny swoich wątpliwości, wyrażonych w zagadnieniu 
prawnym, Sąd Okręgowy poddał ocenie art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o. w brzemieniu sprzed 
nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks 
rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691 – 
dalej powoływanej jako ustawa nowelizująca), jako przepis mający zastosowanie 
przy ustalaniu składu majątku wspólnego stron. Zwrócił uwagę, że przepis ten nie 
zawiera ograniczenia, z którego wynikałoby, iż ustawodawca wyłączył spod pojęcia 
„usługi świadczone osobiście" usługi wykonywane w ramach czynów zagrożonych 
sankcją karną, co mogłoby uzasadniać pogląd o możliwości zaliczenia korzyści 
uzyskanych z przestępstwa do majątku wspólnego. Za taką interpretacją przepisu 
art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o. przemawiałoby, zdaniem Sądu pytającego, aktualne 
brzmienie art. 412 k.c., który nie przewiduje już – jak poprzednio – przepadku 
przedmiotu świadczenia, świadomie spełnionego w zamian za dokonanie czynu 
zabronionego przez ustawę lub w celu niegodziwym, lecz pozostawia ocenie 
Skarbu Państwa i Sądu potrzebę orzeczenia przepadku. Jeżeli więc Skarb Państwa 
nie skorzysta z drogi przewidzianej w art. 412 k.c., przedmiot takiego świadczenia 
może funkcjonować w obrocie prawnym jako własność osoby dokonującej czynu 
zabronionego przez ustawę lub w celu niegodziwym, a także wejść w skład majątku 
wspólnego z mocy art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o., jeżeli osoba ta pozostaje w ustroju 
wspólności 
majątkowej 
małżeńskiej. 
Takie 
rozwiązanie, 
w 
ocenie 
Sądu 
Okręgowego, może w pewnych sytuacjach chronić interes małżonka pozostającego 
we wspólności majątkowej z osobą uzyskującą dochody z działalności 
przestępczej. 
Przedstawione rozwiązanie Sąd pytający uznał jednak – podobnie jak Sąd 
Rejonowy – za sprzeczne z założeniami państwa prawa z uwagi na to, że 
prowadziłoby do zrównanie na gruncie prawa rodzinnego dochodów uzyskiwanych 
z legalnego źródła z dochodami osiągniętymi z działalności przestępczej, a także 
do sytuacji, w której małżonek osoby popełniającej przestępstwo, nawet wbrew 
swojej woli, odniósłby korzyści z przestępstwa. Sąd zwrócił uwagę, że argumenty 

 
4 
o  niedopuszczalności choćby pośredniej legalizacji tak uzyskanego przychodu 
legły u podstaw wyłączenia go przez art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 lipca 
1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. 2000 r., nr 14, poz. 176) 
z zakresu regulacji zawartej w tej ustawie. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Ze względu na okoliczności faktyczne sprawy (wspólność ustawowa ustała 
26 lipca 2002 r.) pytanie prawne sformułowane zostało na tle uchylonego przez 
ustawę nowelizującą kodeks rodzinny i opiekuńczy art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o., 
obowiązującego do 20 stycznia 2005 r. Przepis ten za dorobek małżonków uznawał 
przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje 
małżonków lub przez jednego z nich (§ 1). W § 2 wskazywał, że w szczególności 
dorobek małżonków stanowi pobrane wynagrodzenie za pracę oraz za inne usługi 
świadczone osobiście przez któregokolwiek z małżonków (pkt 1) oraz dochody 
z  majątku wspólnego, jak również z odrębnego majątku każdego z małżonków 
(pkt 2). Z kolei art. 33 k.r.o. określał przedmioty, które należą do majątku odrębnego 
każdego z małżonków. 
Z zestawienia obydwu przepisów wynika więc, że do majątku wspólnego 
małżonków wchodzi wszystko, co choćby jeden z małżonków nabył w trakcie trwania 
wspólności majątkowej małżeńskiej,  a co nie zostało na mocy art. 33 k.r.o. włączone 
do majątku odrębnego. 
Wyliczenie zawarte w art. 32 § 2 k.r.o. nie jest wyczerpujące; wskazuje 
jedynie przykładowe („w szczególności”) składniki majątku wspólnego. Z uwagi zaś na 
ogólny charakter formuły z art. 32 § 1 k.r.o. potrzeba umieszczenia w § 2 przykładowej 
listy od początku była podawana w wątpliwość. 
Przez nabycie rzeczy i praw do majątku wspólnego powszechnie rozumie się 
wszelkie zdarzenia prawne, w wyniku których następuje powstanie lub przejście 
prawa. Kryterium zaliczenia konkretnego prawa do majątku wspólnego jest nabycie 
tego prawa choćby przez jednego z małżonków w czasie trwania ustroju 
wspólności majątkowej małżeńskiej. Wejście do majątku wspólnego następuje 
z  mocy prawa i nie zależy od woli, a nawet świadomości, małżonka nabywającego 
określony składnik majątkowy. W piśmiennictwie i orzecznictwie (por. wyrok Sądu 

 
5 
Najwyższego z dnia 17 maja 1985 r., III CRN 119/85, OSP 1986, nr 9, poz. 185) 
zwraca się uwagę, że wprawdzie do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie 
wprowadzono domniemania prawnego na rzecz przynależności do majątku 
wspólnego składnika nabytego przez jednego lub oboje małżonków w czasie trwania 
wspólności, jednak na podstawie prawdopodobieństwa życiowego można wysnuć 
takie domniemanie faktyczne. 
Wątpliwości Sądu Okręgowego wyrażone w pytaniu skupiają się na 
interpretacji art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o. i dotyczą kwalifikacji korzyści uzyskiwanych 
przez wnioskodawcę z popełniania przestępstw w kategoriach wynagrodzenia za 
świadczone osobiście usługi. 
W literaturze pojęcie wynagrodzenia za inne usługi świadczone osobiście przez 
któregokolwiek z małżonków rozumiane jest szeroko. Posłużenie się terminem 
„wynagrodzenie" sugeruje, że chodzi o świadczenie odpowiadające wynagrodzeniu za 
pracę, którego źródłem nie jest jednak umowa o pracę (wynagrodzenie za pracę 
ujęte jest w art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o. osobno). Jeżeli wynagrodzenie ma nie pochodzić 
z  umowy o pracę, to jego źródłem musi być inny umowny stosunek cywilnoprawny. 
Chodzi przede wszystkim o umowy zlecenia, o dzieło, agencji, czy o świadczenie 
usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy o umowie zlecenia. 
W  konsekwencji przyjąć należy, że w art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o. uregulowana została 
przynależność do majątku wspólnego przysporzeń uzyskiwanych z czynności 
prawnej. 
Zastanowić się z 
kolei trzeba, czy korzyści majątkowe uzyskane 
z  przestępstwa mogą zostać zaliczone do przysporzeń pochodzących z czynności 
prawnych. 
Na wstępie trzeba zaznaczyć, że korzyści majątkowe mogą być owocem 
różnorakich czynów zabronionych. Przede wszystkim tych, które skierowane są 
przeciwko mieniu (art. 278 k.k. i nast., w tym także art. 282 k.k. penalizujący 
wymuszenie rozbójnicze); jednak także czyny, wymierzone w inne dobra chronione 
mogą wiązać się z uzyskaniem przez sprawcę przysporzenia (np. art. 228 k.k., 
art.  230 k.k., 230a k.k.), przy czym zazwyczaj popełnienie takiego przestępstwa w 
celu osiągnięcia korzyści majątkowej stanowi jego postać kwalifikowaną, surowiej 

 
6 
karaną (np. art. 53 ust. 2, art. 55 ust. 2, art. 59 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. 
o  przeciwdziałaniu narkomanii – Dz.U. Nr 179, poz. 1485 ze zm., a poprzednio 
art.  40 ust. 2, art. 42 ust. 3 i art. 45 ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. 
o  przeciwdziałaniu narkomanii – tekst jedn. Dz.U. Nr 24, poz. 198 ze zm.). Ocena 
cywilnoprawna 
skutków 
przesunięć 
majątkowych 
dokonanych 
w 
wyniku 
przestępstwa jest zróżnicowana w zależności od okoliczności w jakich do tych 
przesunięć doszło. Oczywiste jest, że w wypadku uzyskania rzeczy ruchomych 
w  drodze objęcia ich w posiadanie w złej wierze (kradzież, przywłaszczenie) – 
sprawca nigdy nie nabędzie ich własności (art. 174 k.c.), nie wejdą zatem do jego 
majątku i pozostaną własnością pokrzywdzonego przestępstwem. Jeżeli jednak 
przestępstwo wiąże się z dokonaniem czynności prawnej (sprzedaż narkotyków, 
wymuszenie „haraczu” – czyli opłaty za świadczenie „ochrony”) sytuacja jest inna. 
W  piśmiennictwie i orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 
2002 r., V CKN 1445/00, OSNC 2004, nr 3, poz. 47) przyjmuje się, że zakazy 
dokonywania czynności prawnych mogą wynikać m.in. z norm prawa publicznego. 
Naruszenie tych przepisów uruchamia sankcje określone w odpowiednich gałęziach 
prawa. Jeżeli jednak cel takiej normy wskazuje, że ma ona zapobiegać 
ukształtowaniu się stosunku cywilnoprawnego sprzecznego z nią, wówczas należy 
przyjąć, iż czynność prawna jest bezwzględnie nieważna na podstawie art. 58 § 1 
k.c. System prawa stanowi bowiem jedność i dlatego działania zakazane normami 
prawa publicznego nie mogą być przedmiotem ważnych zobowiązań podjętych 
w  umowach cywilnoprawnych. Za nieważną może też być uznana czynność 
prawna podjęta pod wpływem bezprawnych gróźb (por. wyrok Sądu Najwyższego 
z  dnia 9 października 2009 r., IV CSK 157/09, nie publ.). W uzasadnieniu wyroku 
z  dnia 28 października 2005 r., II CK174/05 (OSNC 2006, nr 9, poz. 149) Sąd 
Najwyższy stwierdził, że na podstawie art. 58 § 1 k.c. nieważna jest czynność 
prawna podjęta w celu przestępczym. W rezultacie przysporzenia, z których 
pochodziły środki użyte, według ustaleń Sądu Rejonowego, na zakup mieszkania 
przez uczestniczkę, stanowiłyby nienależne świadczenia, spełnione na podstawie 
nieważnych umów. 
Taka ich kwalifikacja nie pozwala na objęcie omawianych korzyści hipotezą 
art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o. 

 
7 
 Nie oznacza to jednak, że korzyści takich nie można zaliczyć do majątku 
wspólnego. W nauce zagadnienie przynależności do majątku wspólnego albo 
odrębnego składników majątkowych nabytych sprzecznie z prawem rozstrzygane było 
raczej w kierunku włączenia ich do majątku wspólnego, jednakże ze wskazaniem jako 
podstawy art. 32 § 1 k.r.o. 
Przyjęcie, iż dochód uzyskany z przestępstwa stanowi część majątku 
wspólnego małżeńskiego budzić może zastrzeżenia natury moralnej, które wskazał 
Sąd Rejonowy. Zważyć jednak należy, że przepisy obowiązującego prawa zawierają 
szereg 
instytucji 
umożliwiających 
zapobieżenie 
sprzecznej 
z 
poczuciem 
sprawiedliwości sytuacji, w której w wyniku przestępstwa sprawca uzyskuje 
wzbogacenie. Przede wszystkim temu celowi służy cały zestaw środków karnych 
zawartych w art. 44, art. 45 i 46 k.k. Obejmują one orzekany obligatoryjnie 
przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa, przepadek 
korzyści osiągniętej z przestępstwa, choćby pośrednio lub jej równowartości oraz 
możliwość orzeczenia przez sąd karny o obowiązku naprawienia wyrządzonej szkody. 
Zastosowanie powyższych środków nie jest uzależnione od tego, czy przedmiot lub 
korzyść uzyskana z przestępstwa znalazły się w majątku odrębnym czy w majątku 
wspólnym sprawcy i jego małżonka. Taka regulacja stanowi odbicie obowiązującej 
przed nowelizacją kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zasady odpowiedzialności 
majątkiem wspólnym za zobowiązania każdego z małżonków (art. 41 § 1 k.r.o. 
w  poprzednim brzmieniu). 
Kolejną drogą pozwalającą pozbawić sprawcę świadczenia uzyskanego 
w  zamian za dokonanie czynu zabronionego przez ustawę lub w celu niegodziwym 
jest możliwość skorzystania przez Skarb Państwa z art. 412 k.c. Nie ma przeszkód, by 
– dostrzegając przesłanki do zastosowania tego przepisu – sąd zawiadomił o toczącym 
się postępowaniu prokuratora (art. 59 k.p.c.), umożliwiając mu podjecie decyzji 
o  wystąpieniu z powództwem na podstawie art. 412 k.c. 
Niewątpliwie więc istnieje szereg możliwości pozbawienia sprawcy bezprawnie 
uzyskanej korzyści. Trudno natomiast upatrywać drogi do tego celu w odmowie 
przeprowadzenia podziału majątku wspólnego, w którym tego rodzaju korzyści się 

 
8 
znajdują, gdyż nie zmieni to faktu, że korzyść uzyskana z przestępstwa nadal 
pozostanie w rękach jednej ze stron.  
Może też budzić wątpliwości, czy włączenie korzyści z przestępstwa z mocy 
prawa do majątku wspólnego nie narazi małżonka sprawcy na odpowiedzialność 
karną jako pasera (art. 291 k.k. ewentualnie art. 292 k.k.). Taka możliwość jednak nie 
zachodzi, ponieważ w świetle obydwu przepisów nabycie rzeczy uzyskanej za 
pomocą czynu zabronionego rozumiane jest jako dokonanie stosownej transakcji, 
a  nie uzyskanie praw do tej rzeczy ex lege. Poza tym do popełnienia przestępstwa 
paserstwa konieczne jest zawinienie.  
Przepisy prawa karnego nie sprzeciwiają się zatem przyjęciu, że dochód 
uzyskany przez jednego z małżonków pozostającego w ustroju wspólności 
majątkowej w wyniku przestępstwa trafia do majątku wspólnego małżeńskiego. 
Zgodnie z art. 32 § 1 k.r.o. dorobkiem małżonków są przedmioty nabyte 
choćby przez jednego z małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej 
małżeńskiej. Przepis ten całkowicie abstrahuje od źródła nabycia. Wynika z niego 
zatem, że niezależnie od tego, czy do takiego nabycia dochodzi zgodnie z prawem, 
czy nielegalnie, a także czy źródłem nabycia jest czynność prawna, delikt, czy 
bezpodstawne wzbogacenie, przysporzenie wchodzi do majątku wspólnego. 
Nowelizacja 
przepisów 
kodeksu 
rodzinnego 
i 
opiekuńczego 
nie 
dezaktualizuje powyższego wniosku. Artykuł 31 k.r.o. przewiduje bowiem, że 
wspólność ustawowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania 
choćby przez jednego z małżonków (majątek wspólny), co jest tożsame z konstrukcją 
zastosowaną w uchylonym art. 32 § 1 k.r.o. Przy tym znowelizowany art. 31 § 2 pkt 1 
k.r.o., zawierający przykładową listę przedmiotów wchodzących do majątku wspólnego 
zastąpił dotychczasowe „wynagrodzenie za inne usługi świadczone osobiście” 
szerszym treściowo pojęciem „dochód z innej działalności zarobkowej", które nie 
zawiera sugestii o koniecznym powiązaniu tego dochodu z czynnością prawną jako 
źródłem jego pochodzenia, odwołując się wyłącznie do ekonomicznego efektu 
przysporzenia. W konsekwencji korzyść uzyskana z przestępstwa (działalności 
nielegalnej) przez jednego z małżonków może być obecnie uznana za dochód, 
o  jakim stanowi art. 31 § 2 pkt 1 k.r.o. 

 
9 
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. 
rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne jak w uchwale.