III CZP 41/08

Uchwała z dnia 12 czerwca 2008 r., III CZP 41/08 
 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Mirosław Bączyk 
Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Beaty L. przeciwko Janowi L. o 
eksmisję, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 12 
czerwca 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we 
Wrocławiu postanowieniem z dnia 10 stycznia 2008 r.: 
"Czy w czasie trwania postępowania o rozwód małżonek może domagać się 
eksmisji drugiego małżonka ze wspólnego lokalu mieszkalnego w ramach 
odrębnego procesu na podstawie art. 13 ust. 2 ustawy o ochronie praw lokatorów, 
mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, czy też może żądać 
orzeczenia o eksmisji współmałżonka jedynie w wyroku rozwodowym zgodnie z art. 
58 § 2 zd. 2 k.r.o.?" 
podjął uchwałę: 
 
Małżonek może wystąpić w odrębnym procesie o eksmisję drugiego 
małżonka ze wspólnego lokalu mieszkalnego na podstawie art. 13 ust. 2 
ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym 
zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 
31, poz. 266 ze zm.) także w czasie trwania postępowania w sprawie o rozwód, 
w której nie zgłoszono żądania eksmisji. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione zagadnienie prawne powstało w sprawie o eksmisję, przy 
rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu apelacji pozwanego od wyroku 
Sądu pierwszej instancji nakazującego mu opróżnienie, opuszczenie i wydanie 
powódce Beacie L. opisanego lokalu mieszkalnego oraz ustalającego, że 
pozwanemu nie przysługuje prawo do lokalu socjalnego. 

Ustalono m.in., że powódka i pozwany pozostają w związku małżeńskim, w 
czasie którego uzyskali spółdzielcze lokatorskie prawo do spornego lokalu. Od 
2000 r. stosunki stron pogorszyły się; pozwany zaczął podejrzewać powódkę o 
zdrady, ubliżał jej, nie akceptował pracy i wyjść z domu. W październiku 2000 r. 
podczas nieobecności żony, córki, zięcia i wnuka, usunął z mieszkania rzeczy 
powódki i zamknął na klucz wspólną sypialnię. Po tym incydencie powódka, córka, 
zięć i wnuk wyprowadzili się ze spornego lokalu, a powódka wytoczyła powództwo o 
eksmisję męża na podstawie art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o 
ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu 
cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm. – dalej: „u.o.p.l.”) oraz 
powództwo o rozwód. Sprawa rozwodowa jest w toku. 
Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości, czy dopuszczalne jest 
wytoczenie przez małżonka powództwa o eksmisję drugiego małżonka ze 
wspólnego lokalu mieszkalnego na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l. w czasie trwania 
postępowania o rozwód, czy też w takiej sytuacji małżonek może żądać eksmisji 
tylko na podstawie art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Wskazane przepisy zawierają regulację prawną o różnym zakresie 
przedmiotowym i podmiotowym, choć przesłanki orzeczenia eksmisji są podobne; 
art. 58 § 2 zdanie drugie w związku z § 1 k.r.o. stanowi, że jeżeli małżonkowie 
zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku orzekającym rozwód może, w 
wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swym rażąco nagannym 
postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, orzec jego eksmisję na 
żądanie drugiego małżonka, natomiast zgodnie z art. 13 ust. 2 u.o.p.l., współlokator 
może wytoczyć powództwo o nakazanie przez sąd eksmisji małżonka, 
rozwiedzionego małżonka lub innego współlokatora tego samego lokalu, jeżeli 
swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia on wspólne 
zamieszkiwanie. 
Nie ulega wątpliwości, że zakres podmiotowy art. 13 ust. 2 u.o.p.l. jest 
znacznie szerszy niż art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o., który ma zastosowanie tylko w 
sprawie o rozwód i jedynie w razie jego orzeczenia, a więc obejmuje tylko 
roszczenie o eksmisję jednego małżonka przeciwko drugiemu, które może być 
uwzględnione jedyne w razie orzeczenia rozwodu i tylko w odniesieniu do 
współmałżonka. Orzeczenia eksmisji na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l. może 

natomiast żądać zarówno małżonek, jak i rozwiedziony małżonek i żądaniem tym 
można objąć, poza małżonkiem lub byłym małżonkiem, inne osoby z nim 
mieszkające. 
Także zakresy przedmiotowe obu przepisów są różne, gdyż art. 13 ust. 2 
u.o.p.l. ma zastosowanie jedynie do takich lokali, które małżonkowie zajmują 
wspólnie jako lokatorzy w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l., a więc używają 
lokalu jako najemcy lub na podstawie tytułu prawnego innego niż prawo własności, 
podczas gdy art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. ma zastosowanie do każdego lokalu 
zajmowanego przez małżonków na podstawie jakiegokolwiek tytułu prawnego lub 
nawet bez tytułu prawnego. Jedynym ograniczeniem mogą być inne regulacje 
prawne, które uniemożliwiają orzeczenie eksmisji małżonka ze wspólnie 
zajmowanego mieszkania, do którego prawo przysługuje wyłącznie jemu, np. z 
mieszkania będącego jego majątkiem osobistym lub przydzielonego mu z racji 
pełnionej funkcji. 
Nie są także identyczne przesłanki uzasadniające orzeczenie eksmisji, choć 
niewątpliwie są podobne. W obu przepisach podstawą eksmisji jest rażąco naganne 
postępowanie współmałżonka, uniemożliwiające wspólne zamieszkiwanie, jednak 
eksmisja na podstawie art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. może być orzeczona tylko w 
wypadkach wyjątkowych. W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się wyjątkowy 
charakter tego przepisu, który zawiera regulację szczególną, ograniczającą jego 
stosowanie do przypadków wyjątkowego, szczególnie rażącego zachowania 
współmałżonka (por. m.in. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu 
Najwyższego z dnia 13 stycznia 1978 r., III CZP 30/77, OSNCP 1978, nr 3, poz. 39 
oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1990 r., III CZP 53/90, OSNC 
1991, nr 4, poz. 43). Przyjmuje się też, że orzeczenie w wyroku rozwodowym 
eksmisji z mieszkania, do którego małżonkom przysługuje wspólne prawo, nie jest 
rozstrzygnięciem definitywnym o tym prawie, o którym ostatecznie orzeka sąd w 
postępowaniu o podział majątku wspólnego. 
Ze względu na to, że przedstawione zagadnienie prawne powstało w sprawie 
o eksmisję wytoczonej na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l., a nie w równolegle 
toczącej się sprawie o rozwód, w której nie zgłoszono żądania eksmisji, poza 
rozważaniami Sądu Najwyższego musi pozostać zarówno kwestia stosowania 
przepisów ustawy o ochronie praw lokatorów w razie orzekania eksmisji w sprawie 
rozwodowej, jak i kwestie procesowe wynikające z ewentualnego zawiśnięcia sporu 

o eksmisję w obu sprawach. Co do pierwszego zagadnienia można tylko wskazać, 
w ramach argumentów wynikających z podstawy prawnej orzekania w obu 
przypadkach, że pod rządami ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali 
mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 120, poz. 
787 ze zm.), która zawierała obowiązujący od dnia 24 października 1997 r. przepis 
art. 33 ust. 3 w brzmieniu takim samym, jak art. 13 ust. 2 u.o.p.l., w doktrynie 
jednolicie przyjmowano, że jeżeli o eksmisji orzeka sąd w wyroku rozwodowym, to 
jedyną podstawę tego rozstrzygnięcia stanowi art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. Na 
gruncie przepisów ustawy o ochronie praw lokatorów Sąd Najwyższy w wyroku z 
dnia 26 marca 2003 r., II CK 91/02 ("Izba Cywilna" 2003, nr 12, s. 40) stwierdził, że 
sprawa o rozwód, w której zgłoszono wniosek o orzeczenie eksmisji 
współmałżonka, nie jest sprawą o opróżnienie lokalu, zatem nie ma w niej 
zastosowania art. 15 ust. 2 u.o.p.l., natomiast jeśli rozwodzący się małżonkowie są 
lokatorami w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, mają zastosowanie przepisy 
art. 14 ust. 1 i 3 , które ze względu na odesłanie zawarte w art. 3 u.o.p.l., stosuje się 
do każdego orzeczenia eksmisji bez względu na jego podstawę, jeżeli zawiera ona 
regulację mniej korzystną dla lokatora. Ze względu na to art. 58 § 2 k.r.o. nie jest 
korzystniejszy dla eksmitowanego najemcy, gdyż nie przewiduje możliwości 
ustalenia po jego stronie uprawnienia do lokalu socjalnego, musi znaleźć 
zastosowanie art. 14 ust. 1 i 3 u.o.p.l. 
Stanowisko to należy podzielić. Przepis art. 3 ust. 3 u.o.p.l. nakazuje 
stosowanie regulacji korzystniejszych dla lokatora, co w sprawie o eksmisję 
oznacza stosowanie przepisów korzystniejszych dla eksmitowanego lokatora lub 
współlokatora. Przepis art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. – jako podstawa orzeczenia 
eksmisji – jest korzystniejszy dla małżonka objętego żądaniem eksmisji, pozwala 
bowiem orzec ją tylko w wyjątkowych wypadkach, podczas gdy art. 13 ust. 2 u.p.pl. 
takiego warunku nie zawiera. W razie orzeczenia eksmisji w sprawie rozwodowej, 
musi natomiast znaleźć zastosowanie art. 14 dotyczący orzekania o uprawnieniu do 
lokalu socjalnego, gdyż art. 58 § 2 k.r.o. nie jest w tym zakresie korzystniejszy dla 
eksmitowanego lokatora, nie przewiduje bowiem możliwości przyznania mu prawa 
do lokalu socjalnego. Trzeba zatem stwierdzić, że gdy orzekana jest eksmisja 
współlokatora, to w obu sprawach, mimo iż podstawa materialnoprawna orzeczenia 
jest inna, ma zastosowanie ochrona eksmitowanego współmałżonka przewidziana 
w art. 14 u.o.p.l. 

Powracając do rozważań ściśle związanych z przedstawionym zagadnieniem 
prawnym, należy stwierdzić, że choć zakresy stosowania obu omawianych 
przepisów są różne, może dojść do ich zbiegu, nie ma jednak podstaw prawnych do 
odmówienia małżonkowi prawa do wystąpienia z odrębną sprawą o eksmisję 
współmałżonka na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l. także w czasie trwania sprawy 
rozwodowej, w której nie zgłoszono żądania eksmisji. Ustawodawca świadomie 
zawarł w art. 13 ust. 2 u.o.p.l. regulację zbliżoną, jednak podmiotowo i 
przedmiotowo inną niż w art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o.; dopuszczając w art. 13 ust. 
2 u.o.p.l. wystąpienie z żądaniem eksmisji małżonka lub byłego małżonka, a więc 
bez względu na trwanie lub rozwiązanie związku małżeńskiego, uniezależnił sprawę 
o eksmisję od postępowania o rozwód. (...) 
Jak wskazano, w razie zbiegu możliwości dochodzenia roszczenia o eksmisję 
na podstawie każdego z omawianych przepisów, jego realizacja w drodze odrębnej 
sprawy, wytoczonej na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l., może skuteczniej i szybciej 
zapewnić ochronę małżonkowi pokrzywdzonemu rażąco nagannym zachowaniem 
współmałżonka we wspólnym lokalu. W sprawie o rozwód małżonek żądający 
eksmisji uzyska tę ochronę jedynie w razie orzeczenia rozwodu i pod warunkiem 
wykazania wyjątkowych okoliczności uzasadniających orzeczenie eksmisji. W razie 
oddalenia powództwa o rozwód, żądanie eksmisji, nawet uzasadnione, pozostałoby 
niezrealizowane. 
Konieczność wyjaśnienia wszystkich okoliczności niezbędnych do orzeczenia 
rozwodu może znacznie wydłużyć oczekiwanie na eksmisję, co z pewnością nie 
było wolą ustawodawcy w wypadkach znęcania się nad rodziną; zgodnie z art. 17 
u.o.p.l. nie mają wówczas zastosowania art. 14 i 16 u.o.p.l. o orzekaniu o lokalu 
socjalnym i zakazie wykonywania wyroku eksmisyjnego w okresie zimowym, gdy 
nie wskazano lokalu, do którego ma nastąpić przekwaterowanie. Świadczy to o woli 
ustawodawcy, aby w wypadku znęcania się nad rodziną wykonanie wyroku 
eksmisyjnego nastąpiło niezwłocznie, a także by możliwie szybko doszło do jego 
wydania, co znacznie łatwiej osiągnąć w odrębnej sprawie o eksmisję, wytoczonej 
na podstawie art. 13 ust. 1 u.o.p.l. Nie jest również obojętne, że wytaczając 
powództwo na podstawie tego przepisu małżonek może uzyskać eksmisję nie tylko 
współmałżonka, lecz również innych osób wywodzących od niego swoje prawo do 
zamieszkiwania w lokalu, oraz że uzyskane na tej drodze orzeczenie – w niektórych 
przynajmniej przypadkach – będzie miało charakter definitywny. 

Wszystko to wskazuje, że gdy małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie jako 
lokatorzy, w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l., wolą ustawodawcy było 
pozostawienie małżonkowi pokrzywdzonemu rażąco nagannym zachowaniem 
współmałżonka prawa decydowania, czy roszczenie o eksmisję współmałżonka 
będzie realizował w toczącej się sprawie o rozwód, na podstawie art. 58 § 2 zdanie 
drugie k.r.o., czy wytoczy odrębną sprawę o eksmisję na podstawie art. 13 ust. 2 
u.o.p.l. 
Przeciwko takiej wykładni nie przemawiają argumenty przytoczone przez Sąd 
Okręgowy. Możliwość wytoczenia, w określonych wyżej sytuacjach, odrębnej 
sprawy o eksmisję na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l. w czasie trwania sprawy o 
rozwód, nie prowadzi do „omijania” art. 58 § 2 zdanie drugie k.r.o. ani nie czyni go 
zbędnym. Znajduje on zastosowanie jako jedyna podstawa prawna żądania 
eksmisji współmałżonka w tych sytuacjach, w których małżonkowie zajmują 
wspólnie lokal bez tytułu prawnego lub na podstawie tytułu, niepozwalającego 
uznać ich za lokatorów w rozumieniu ustawy o ochronie praw lokatorów. 
Nie ma też podstaw do obawy, że ustalenie przez sąd w odrębnej sprawie 
przesłanek orzeczenia eksmisji będzie miało wpływ na ocenę sądu w przedmiocie 
winy małżonków w sprawie o rozwód. W każdej z tych spraw sąd bada i ocenia 
okoliczności faktyczne pod kątem przesłanek prawa materialnego stanowiącego 
podstawę żądania stron i w żadnej z nich nie jest związany oceną sądu dokonaną w 
drugiej sprawie, dotyczącą innych przesłanek materialnoprawnych. Także argument 
odnoszący się do kosztów procesu nie może mieć znaczenia, gdyż zasada 
niepowiększania kosztów bez uzasadnionej potrzeby nie może przeważać nad 
względami normatywnymi, systemowymi i celowościowymi, uzasadniającymi prawo 
wyboru strony drogi dochodzenia swoich roszczeń. 
Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie 
prawne, jak w uchwale.