III CZP 41/06

Uchwała z dnia 21 lipca 2006 r., III CZP 41/06 
 
Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący) 
Sędzia SN Gerard Bieniek 
Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w postępowaniu upadłościowym P. Przedsiębiorstwa 
Budowlanego, sp. z o.o. w P. w sprawie zgłoszenia wierzytelności wierzyciela 
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddziału w K. po rozstrzygnięciu w Izbie 
Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 21 lipca 2006 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Rejonowy w Kielcach postanowieniem z dnia 11 
kwietnia 2006 r.: 
"Czy powstałe przed datą ogłoszenia upadłości należności z tytułu składek na 
ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników podlegają 
zaspokojeniu w kategorii pierwszej na mocy art. 342 ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 28 
lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.)?" 
podjął uchwałę: 
 
Powstałe przed ogłoszeniem upadłości należności z tytułu składek na 
ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników nie podlegają 
zaspokojeniu w kategorii pierwszej (art. 342 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 
lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze 
zm.). 
 
Uzasadnienie 
 
Wierzyciel Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w K. zgłosił do masy 
upadłości P. Przedsiębiorstwa Budowlanego, sp. z o.o. w P. wierzytelności na 
łączną kwotę 3 662 249,50 zł. W zgłoszeniu wniósł m.in. o uznanie wierzytelności z 
tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe 
pracowników za okres od lutego 2001 r. do czerwca 2004 r. w kwocie 
1 963 178,60 zł – w kategorii pierwszej. 

W sporządzonej przez syndyka i przedstawionej sędziemu-komisarzowi liście 
wierzytelności zgłoszone przez tego wierzyciela wierzytelności zostały uznane w 
łącznej kwocie 3 616 323,23 zł, do pierwszej kategorii została zaliczona jednak tylko 
wierzytelność w kwocie 50 576,32 zł. Pozostałe wierzytelności zostały uznane w 
kategorii drugiej i trzeciej. 
Zakład Ubezpieczeń Społecznych złożył sprzeciw, zarzucając, że w świetle 
art. 342 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i 
naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: „Pr.u.n.”) w pierwszej kategorii 
zaspokojenia powinny być umieszczone wierzytelności należne z tytułu składek na 
ubezpieczenie emerytalne rentowe i chorobowe, gdy tymczasem za okres do 
ogłoszenia upadłości zostały umieszczone w kategorii drugiej i trzeciej. 
Postanowieniem z dnia 2 września 2005 r. sędzia-komisarz sprzeciw oddalił, 
oceniając, że do pierwszej kategorii zalicza się składki na ubezpieczenie społeczne 
jedynie za okres po ogłoszeniu upadłości, natomiast należności z tytułu 
ubezpieczeń społecznych za okres poprzedzający ogłoszenie upadłości podlegają 
zaspokojeniu w zasadzie w kategorii drugiej (art. 342 ust. 1 pkt 2 Pr.u.n.). 
Przy rozpoznaniu przez Sąd Rejonowy w Kielcach zażalenia wierzyciela 
wyłoniło się zagadnienie prawne, które zostało przedstawione Sądowi 
Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. w związku z art. 
397 § 2 k.p.c. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
W art. 342 ust. 1 pkt 1 Pr.u.n., normującym kategorię pierwszą zaspokojenia z 
masy upadłości, ustawodawca zaliczył do niej m.in. należności z tytułu składek na 
ubezpieczenie emerytalne rentowe i chorobowe pracowników. Do kategorii drugiej, 
unormowanej w pkt 2, zaliczył niepodlegające zaspokojeniu w kategorii pierwszej 
należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne należne za ostatni rok 
przed datą ogłoszenia upadłości wraz z należnymi do nich odsetkami i kosztami 
egzekucji. Już samo brzmienie tych przepisów budzi wątpliwości interpretacyjne, 
przy określeniu bowiem kategorii drugiej ustawodawca posłużył się ogólnym 
pojęciem składek na ubezpieczenie społeczne, gdy tymczasem – w świetle reguł 
językowych – zasadniczą ich część objąć miałby kategorią pierwszą. Wątpliwość ta 
uzasadniała sięgnięcie do pozajęzykowych metod wykładni. 
Wykładnia zaprezentowana przez Sąd Rejonowy, w świetle której należności z 
tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe podlegają 

zaspokojeniu w kategorii pierwszej bez względu na to, czy powstały przed, czy po 
ogłoszeniu upadłości, choć w pewnym sensie stanowi logiczny efekt rozumowania 
opartego na brzmieniu art. 342 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz art. 230 ust. 3 Pr.u.n., budzi 
poważne zastrzeżenia systemowe i celowościowe, nie można bowiem izolować 
przedstawionego problemu od szerszego kontekstu normatywnego. Modelowo 
kategoria pierwsza jest stworzona dla kosztów postępowania i wierzytelności 
przysługujących w stosunku do masy upadłości, czyli do długów powstałych już po 
ogłoszeniu upadłości. Odpowiadające tym długom masy upadłości wierzytelności 
zaspokajane są na warunkach szczególnych, czyli w zasadzie poza podziałem 
funduszów masy (art. 343 Pr.u.n.). Ich uprzywilejowanie wyraża się więc w dwóch 
aspektach, tj. w zakresie kolejności zaspokajania z masy oraz sposobu 
zaspokajania. 
Wprawdzie w art. 342 ust. 1 pkt 1 ustawodawca nie zrealizował 
konsekwentnie wskazanego modelu, gdyż podobnie jak w art. 204 rozporządzenia 
Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe 
(jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej: „Pr.upadł.”) 
zakwalifikował do kategorii pierwszej również takie należności, które nie są długami 
masy upadłości we wskazanym znaczeniu, jednak aksjologiczne (społeczne) 
uzasadnienie dla takiego rozwiązania można znaleźć tylko dla wierzytelności ze 
stosunku pracy, dla należności rolników z tytułu umów o dostarczanie produktów z 
własnego gospodarstwa oraz wierzytelności rentowych i alimentacyjnych. Takiego 
waloru nie mają natomiast należności z tytułu składek na ubezpieczenie 
emerytalne, rentowe i chorobowe, a więc trudno dostrzec argumenty, które mogłyby 
przemawiać za traktowaniem ich dla potrzeb kolejności i trybu zaspokojenia na 
równi z innymi należnościami objętymi hipotezą tego przepisu. Ten aspekt w 
sposób szczególny uwidacznia się w art. 1025 k.p.c., zgodnie z którym 
wierzytelności alimentacyjne, rentowe oraz należności za pracę za okres trzech 
miesięcy do wysokości minimalnego wynagrodzenia zaspokajane są bezpośrednio 
po kosztach egzekucji, podczas gdy należności z tytułu składek na ubezpieczenia 
społeczne dopiero w kategorii siódmej, po zaspokojeniu wierzytelności 
zabezpieczonych rzeczowo i wszystkich należności za pracę. 
Trzeba też zauważyć, że na gruncie art. 204 Pr.upadł. należności z tytułu 
składek na ubezpieczenie społeczne należnych przed ogłoszeniem upadłości, bez 
względu na to, czy były zabezpieczone rzeczowo, mogły być zaspokajane dopiero 

po pełnym zaspokojeniu należności za pracę, a także wierzytelności rentowych i 
alimentacyjnych. 
W praktyce, jak trafnie podniesiono w literaturze, należności z tytułu 
nieopłaconych składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe 
stanowią wysoką pozycję w ogólnej sumie wierzytelności. Udzielenie więc 
pozytywnej odpowiedzi na postawione pytanie rzutowałoby na możliwość 
zaspokojenia innych należności uprzywilejowanych z przyczyn aksjologicznych, tj. 
rent, alimentów i kosztów postępowania, do czego brak jakichkolwiek ważnych 
względów. W braku środków bieżących pozwalających na zaspokojenie na 
podstawie art. 343 in principio Pr.u.n. należności kategorii pierwszej zaspokajane są 
analogicznie jak należności pozostałych kategorii stosunkowo, zgodnie z planem 
podziału. 
Niezależnie od braku argumentów społecznych, wskazujących, że należności 
z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników 
powstałe przed ogłoszeniem upadłości mają wpływać na stopień zaspokojenia 
należności alimentacyjnych lub rentowych, trzeba podkreślić, że przyjęcie, iż 
podlegają one zaspokojeniu w ramach kategorii pierwszej oddziaływałoby 
negatywnie na samą możliwość ogłoszenia upadłości (art. 13 ust 1 Pr.u.n.) i 
prowadzenia postępowania upadłościowego (art. 361 pkt 1 Pr.u.n.), co jest nie do 
przyjęcia w świetle ogólnych założeń prawa upadłościowego. Rozstrzygając w 
przedmiocie wniosku o ogłoszenie upadłości sąd musiałby wziąć pod uwagę, że na 
równi z kosztami postępowania upadłościowego należy zaspokoić, powstałe przed 
ogłoszeniem upadłości, należności wskazane w art. 342 ust. 1 pkt 1 Pr.u.n. z tytułu 
składek na ubezpieczenie społeczne. 
W piśmiennictwie trafnie zauważono, że koncepcja kwalifikująca należności z 
tytułu składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe do kategorii 
pierwszej bez względu na termin ich powstania, pociąga za sobą pewną 
niespójność co do sposobu zaspokajania odsetek. Przyjmując, że zgodnie z 
brzmieniem ustawy podlegają one zaspokojeniu w kategorii czwartej, odsetki od 
należności z tytułu składek na ubezpieczenie wypadkowe oraz od dalszych 
należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, podlegających 
zaspokojeniu w kategorii drugiej, sytuowałyby się w kolejności zaspokajania 
wyższej niż odsetki od należności z tytułu składek, podlegających zaspokojeniu w 
kategorii pierwszej. Wagę tego argumentu osłabia jednak to, że skoro w pierwszej 

kategorii zaspokojeniu podlegają należności z tytułu składek powstałe po dacie 
ogłoszenia upadłości jako koszty postępowania upadłościowego, zasygnalizowana 
niespójność ogranicza się do odsetek od należności z tytułu składek powstałych po 
ogłoszeniu upadłości. 
Za tym, że ustawodawca nie miał zamiaru wprowadzenia do systemu 
prawnego normy, która lokowałaby należności z tytułu składek na ubezpieczenie 
społeczne za okres poprzedzający ogłoszenie upadłości w kategorii pierwszej, 
przemawia uzasadnienie projektu Prawa upadłościowego i naprawczego (druk 
Sejmu IV kadencji, nr 809). Potrzebę zachowania dwóch pierwszych kategorii 
uprzywilejowanych motywowano istnieniem wierzytelności uprzywilejowanych osób 
słabszych ekonomicznie. W uzasadnieniu dotyczącym kategorii pierwszej, pomimo 
że wzmianka o należnościach z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne, 
rentowe i chorobowe znajdowała się już w pierwotnym projekcie art. 342 ust. 1 pkt 1 
Pr.u.n., nawet nie wspomniano o unormowaniu dotyczącym składek na 
ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników. Podkreślono z kolei, 
że utrzymanie kategorii drugiej związane jest nie tylko z istnieniem w polskim 
systemie prawnym uprzywilejowanej pozycji zobowiązań publicznych, ale wymaga 
tego obowiązujący systemem ubezpieczeń społecznych; wskazano wprost, że 
część tych świadczeń jest odprowadzana na indywidualne konta pracowników. 
Symptomatyczne jest więc to, że o potrzebie realizacji uprawnień emerytalnych 
pracowników mowa jest w kontekście uzasadnienia drugiej, a nie pierwszej 
kategorii zaspokojenia. Tymczasem, gdyby kierować się tylko wykładnią językową, 
należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne pracowników nie 
podlegałyby zaspokojeniu w kategorii drugiej i w związku z tym powołany fragment 
uzasadnienia projektu pozbawiony byłby sensu. Poza tym, z wnioskami płynącymi z 
treści uzasadnienia projektu koresponduje posłużenie się przez ustawodawcę w art. 
342 ust. 1 pkt 2 Pr.u.n. ogólną formułą „należności z tytułu składek na 
ubezpieczenie społeczne za ostatni rok przed datą ogłoszenia upadłości”. Stylistyka 
tego przepisu rzeczywiście wskazuje, że ustawodawca temu unormowaniu nadał 
jednak walor uniwersalny. 
Przy przyjęciu tylko wykładni literalnej czasowe ograniczenie uprzywilejowania 
należności z tytułu składek do należnych za okres roku, licząc wstecz od daty 
ogłoszenia upadłości, miałoby znaczenie wyłącznie symboliczne, a w rezultacie 
jego sens byłby wątpliwy. W praktyce w ogromnej większości upadłości należności 

z tytułu składek na ubezpieczenie pracowników stanowią, w ogólnej sumie 
wierzytelności, pozycję przytłaczająco wyższą od pozostałych składek na 
ubezpieczenie mogących ewentualnie podlegać zaspokojeniu z funduszów masy, 
takich jak składki należne od samego upadłego, zleceniobiorców, czy też wyjątkowo 
na rzecz Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (por. art. 6 pkt 5 Pr.u.n.). Z 
punktu widzenia upadłości, jako zjawiska o charakterze gospodarczym, znaczenie 
innych należności na ubezpieczenie, poza składkami na ubezpieczenie emerytalne, 
rentowe i chorobowe pracowników, jest minimalne. Argumentu tego nie niweczy 
spostrzeżenie, że w kategorii drugiej bez wątpienia podlegają zaspokojeniu 
wierzytelności z tytułu składek na ubezpieczenie wypadkowe. Udział ich w całości 
składki ubezpieczeniowej odprowadzanej na rzecz Zakładu Ubezpieczeń 
Społecznych nie jest jednak wysoki. 
Mając na względzie wskazane argumenty systemowe i funkcjonalne, należy 
przyjąć, że należności z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i 
chorobowe pracowników należne za okres do chwili ogłoszenia upadłości podlegają 
zaspokojeniu w kategorii drugiej, a mogąca prowadzić do odmiennego wniosku 
treść art. 342 ust. 1 pkt 1 Pr.u.n. jest efektem niedokładności legislacyjnej. Tę wadę 
można usunąć w drodze wykładni, gdyż koncepcja zakładająca kwalifikację 
rozważanych należności do kategorii drugiej, przy jednoczesnym przyjęciu, że w 
kategorii pierwszej podlegają zaspokojeniu należności z tytułu składek na 
ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników powstałe po 
ogłoszeniu upadłości nie jest – ujmując rzecz ściśle – sprzeczna z brzmieniem art. 
342 ust. 1 Pr.u.n. Polega ona na ograniczeniu nasuwającego się prima facie 
znaczenia wzmianki o należnościach z tytułu składek, zawartej w art. 342 ust. 1 pkt 
1 Pr.u.n., na rzecz regulacji ujętej w art. 342 ust. 1 pkt 2 Pr.u.n., stosownie do 
ważnych argumentów wynikających z wykładni systemowej i celowościowej. 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.