III CZP 39/12

Sygn. akt III CZP 39/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
.Dnia 18 lipca 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) 
SSN Krzysztof Pietrzykowski 
 
 
w sprawie z powództwa miasta W. 
przeciwko M. sp. z o.o. w W. 
o zapłatę, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 18 lipca 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Apelacyjny  
postanowieniem z dnia 7 marca 2012 r.,  
 
"Czy odstąpienie od umowy wzajemnej pozbawia stronę 
dokonującą takiego odstąpienia roszczenia o zapłatę przez drugą 
stronę kary umownej, zastrzeżonej na wypadek zwłoki lub opóźnienia 
za okres poprzedzający odstąpienie od umowy, jeśli strony w umowie 
nie zastrzegły prawa dochodzenia tej kary również w przypadku 
odstąpienia 
od 
umowy, 
zastrzegły 
natomiast 
karę 
umowną 
przysługującą z tytułu odstąpienia od umowy?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 
Roszczenie o zapłatę kary umownej na wypadek zwłoki lub 
opóźnienia nie przysługuje stronie odstępującej od umowy 
wzajemnej, jeżeli w umowie zastrzeżono również taką karę          
w związku z odstąpieniem od umowy. 
 
 
Uzasadnienie 

 
2 
 
Wyrokiem z dnia 23 marca 2011 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej M. 
spółki z o.o. w W. na rzecz powoda Miasta W. kwotę 607.499 zł z odsetkami 
ustawowymi od dnia 30 marca 2010 r. do dnia zapłaty - tytułem kary umownej za 
opóźnienie w wykonaniu przez pozwaną robót przewidzianych w umowie z dnia 30 
marca 2007 r. - oraz kwotę 100.028 zł z odsetkami ustawowymi od 30 marca 2010 
r. do dnia zapłaty, tytułem skapitalizowanych odsetek. 
Ustalił, że dnia 30 marca 2007 r. strony - powód jako zamawiający i pozwana 
jako wykonawca - zawarły umowę o rozbudowę budynku. Zakończenie budowy 
miało nastąpić w terminie 11 miesięcy od dnia przekazania wykonawcy placu 
budowy. W umowie (postanowienie zawarte w § 9 ust. 1.3) strony uzgodniły, 
że w przypadku, gdy bieżące kontrole postępu robót wykażą, że nie ma możliwości 
technicznych wykonania przedmiotu umowy w terminie umownym, a szacowane 
przez zamawiającego opóźnienie zakończenia choćby jednego z elementów 
przedmiotu umowy z winy wykonawcy przekracza 30 dni w stosunku do terminu 
ujętego w harmonogramie rzeczowo-finansowym, zamawiający może odstąpić od 
umowy z winy wykonawcy i żądać zapłaty kary umownej, która, zgodnie z § 10 ust. 
1.3 umowy, wynosić miała 20% wartości wynagrodzenia umownego brutto. 
Ponadto w § 10 ust. 1.1 umowy strony przewidziały kary umowne w wysokości 
0,3% wartości wynagrodzenia umownego brutto za każdy dzień opóźnienia 
w wykonaniu robót. Ustalony termin wykonania robót nie został dotrzymany. 
W związku z zaistniałym opóźnieniem w realizacji robót powód w dniu 4 lipca 
2008 r. złożył oświadczenie o odstąpieniu od umowy. Wcześniej, w dniu 3 lipca 
2008 r., oświadczenie o odstąpieniu od umowy złożyła również pozwana. 
Pismem  z dnia 9 października 2008 r., powód wezwał pozwaną do zapłaty kwoty 
605.913 zł tytułem kar umownych z tytułu opóźnienia w realizacji robót. Kwota ta, 
mimo wezwania, nie została zapłacona przez pozwaną. 
Sąd Okręgowy uwzględnił w znacznej części powództwo, uznając, że powód 
był uprawniony do żądania kar umownych na podstawie § 10 ust. 1.1 umowy, gdyż 
odstąpienie od umowy przez powoda nastąpiło z powodu niedotrzymania terminu 
wykonania robót przez pozwaną, a więc z przyczyn leżących po stronie 

 
3 
wykonawcy. W związku z tym nieskuteczne było odstąpienie od umowy dokonane 
przez pozwaną dnia 3 lipca 2008 r. 
Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację pozwanej wniesioną od wyroku Sądu 
pierwszej instancji, przyjął, że z treści postanowienia zawartego w § 10 ust. 1.1 
umowy wynika, iż kary umowne zostały zastrzeżone na wypadek opóźnienia 
w wykonaniu robót, jednakże pojęcie „opóźnienie” użyte w tym postanowieniu 
umownym obejmowało jego kwalifikowaną postać, czyli zwłokę. Powód nie 
wykazał, by wyznaczał pozwanej odpowiedni, dodatkowy, termin do wykonania 
umowy z zagrożeniem, iż w razie bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu 
będzie uprawniony do odstąpienia od umowy, wezwania do wykonania umowy były 
kierowane pod rygorem naliczenia kar umownych, zatem przesłanki z art. 491 k.c. 
nie zostały spełnione. Ponadto postanowienie zawarte w § 9 ust. 1.3 umowy 
zakwalifikował jako zastrzeżenie umowne, o którym mowa w art. 492 k.c. 
(lex commissoria). W tym stanie rzeczy odstąpienie od umowy dokonane przez 
powoda było skuteczne w świetle art. 492 k.c. 
Rozpoznając zasadność podniesionych w apelacji zarzutów naruszenia 
prawa materialnego, Sąd Apelacyjny powziął poważne wątpliwości prawne, którym 
dał wyraz w przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego zagadnieniu 
prawnym. Opowiadając się za stanowiskiem wyłączającym dopuszczalność 
równoczesnego żądania kar umownych zastrzeżonych na wypadek zwłoki lub 
opóźnienia oraz na wypadek odstąpienia od umowy, wskazał jednocześnie, 
że  stanowisko to nie harmonizuje z tymi orzeczeniami Sądu Najwyższego, 
w których przyjęto możliwość dochodzenia kar umownych zastrzeżonych na 
wypadek zwłoki lub opóźnienia także po odstąpieniu od umowy.  
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
I. Należy w pierwszej kolejności wyjaśnić, jakie znaczenie ma użyte 
w pytaniu prawnym pojęcie kary umownej przysługującej na wypadek odstąpienia 
od umowy, gdyż jako termin pozaustawowy, mający swe źródło w postanowieniach 
umownych, budzi ono wątpliwości. Zgodnie z art. 483 § 1 k.c., można zastrzec 
w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego 
wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy 

 
4 
(kara umowna). Z powołanego przepisu - zawartego w dziale kodeksu cywilnego 
regulującym skutki niewykonania zobowiązań (art. 471 - 486) - wynika, że kara 
umowa jest związana z odpowiedzialnością odszkodowawczą za szkodę 
spowodowaną niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania 
niepieniężnego 
(poszczególnymi 
przejawami 
nienależytego 
wykonania 
zobowiązania). Odstąpienie od umowy nie jest ani nienależytym wykonaniem 
zobowiązania, ani niewykonaniem zobowiązania, lecz wykonaniem przez jedną ze 
stron stosunku obligacyjnego uprawnienia prawnokształtującego, realizowanego na 
podstawie postanowienia zawartego w umowie wzajemnej (art. 395 § 1 i art. 
492 k.c.) albo wynikającego z przepisów ustawy (ogólnych – art. 491 i art. 493 k.c. 
oraz szczególnych, np. art. 560 § 1, art. 635, art. 636 § 1 i art. 640 k.c.). Na 
potrzeby rozpoznania przedstawionego zagadnienia prawnego znaczenie mają te 
przepisy, które dotyczą uprawnienia do odstąpienia od umowy wzajemnej 
w następstwie 
okoliczności, 
za 
które 
odpowiedzialność 
ponosi 
dłużnik, 
w szczególności zwłoki w wykonaniu zobowiązania (art. 491 i art. 492 k.c.) oraz 
niemożliwości jednego ze świadczeń wzajemnych wskutek okoliczności, za które 
ponosi odpowiedzialność strona zobowiązana (art. 493 k.c.). W takich przypadkach 
dochodzi zazwyczaj do doznania szkody przez stronę, która skorzystała 
z uprawnienia do odstąpienia od umowy, co powoduje powstanie obowiązku 
dłużnika naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania (por. art. 494 
k.c.). Obowiązek ten wiąże się więc z odpowiedzialnością dłużnika za niewykonanie 
zobowiązania wynikającego z umowy wzajemnej, od której druga strona odstąpiła 
w 
następstwie, 
poprzedzającego 
skorzystanie 
z 
tego 
uprawnienia 
prawnokształtującego, niewłaściwego postępowania dłużnika (zwłoki w wykonaniu 
zobowiązania albo doprowadzenia, z przyczyn za które dłużnik ponosi 
odpowiedzialność, do niemożliwości świadczenia). W uchwale siedmiu sędziów 
Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1987 r., III CZP 82/86 (OSNC 1987, nr 12, poz. 
189), 
mającej 
moc 
zasady 
prawnej, 
przesądzono, 
że 
do 
zasad 
tej 
odpowiedzialności odszkodowawczej ma zastosowanie art. 471 k.c. Uściślić więc 
należy, że w klauzulach umownych przewidujących karę umowną na wypadek 
odstąpienia od umowy nie chodzi o swego rodzaju sankcję finansową wobec 
dłużnika z umowy wzajemnej za samo skorzystanie przez stronę przeciwną 

 
5 
z uprawnienia do odstąpienia od umowy, lecz o karę w znaczeniu art. 483 § 1 k.c., 
której celem jest naprawienie szkody spowodowanej przez dłużnika niewykonaniem 
zobowiązania wynikającego z umowy, od której odstąpiono. Jak wyjaśniono 
w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2007 r., III CSK 288/06 
(OSP 2009, nr 4, poz. 39), zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od 
umowy można zatem traktować jako formę uproszczenia redakcji warunków 
umowy, która pozwala na przyjęcie przez strony, że wypadki niewykonania lub 
nienależytego wykonania umowy, które uprawniają stronę do odstąpienia od 
umowy, stanowią jednocześnie podstawę do domagania się zapłaty kary umownej. 
W powołanym wyżej wyroku, jak również w części innych orzeczeń Sądu 
Najwyższego (por. wyroki: z dnia 20 października 2006 r., IV CSK 154/06, OSNC 
2007, nr 7-8, poz. 117, z dnia 13 czerwca 2008 r., I CSK 13/08, Lex nr 637699), 
przyjęto także odmienną interpretację zastrzeżenia kary umownej na wypadek 
odstąpienia od umowy, łącząc ją z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem 
obowiązków wynikających z art. 494 k.c., w szczególności obowiązku zwrotu 
otrzymanych świadczeń. W ocenie Sądu Najwyższego, w obecnym składzie, tak 
rozumiana kara umowna musiałaby jednak wyraźnie wynikać z postanowień 
umowy, w przeciwnym przypadku należy ją powiązać z obowiązkiem naprawienia 
szkody spowodowanej niewykonaniem umowy, od której odstąpiono (por. uchwała 
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1987 r., III CZP 82/86 oraz 
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, nr 3, 
poz. 36), a nie z obowiązkiem naprawienia szkody spowodowanej niewykonaniem 
obowiązków wynikających z art. 494 k.c. powstałych wskutek odstąpienia od 
umowy. Chodzi bowiem o karę umowną, której obowiązek zapłaty powstaje 
z chwilą złożenia przez jedną ze stron umowy skutecznego oświadczenia 
o odstąpieniu od umowy, nie zaś o karę, której obowiązek zapłaty aktualizuje się 
później w następstwie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania 
wynikającego z art. 494 k.c. Ponadto kara ta przysługuje tej stronie, która była 
uprawniona do złożenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy z przyczyn, za które 
ponosi odpowiedzialność strona przeciwna. Tymczasem obowiązek zwrotu 
świadczeń otrzymanych na podstawie umowy, powstający z mocy art. 494 k.c. 
z chwilą odstąpienia od umowy, ciąży na obu stronach umowy i każda z nich może 

 
6 
ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą za niewykonanie lub nienależytego 
wykonanie tego obowiązku. 
II. Zakresy pojęć: „niewykonanie zobowiązania” oraz „nienależyte wykonanie 
zobowiązania” nie są tożsame. Stan opóźnienia lub zwłoki w wykonaniu 
zobowiązania, który już ustał, stanowi jedną z postaci nienależytego wykonania 
zobowiązania. W przypadku, gdy dłużnik spóźnia się z wykonaniem zobowiązania 
i z tej przyczyny wierzyciel odstępuje od umowy, dochodzi do niewykonania 
zobowiązania. Konstrukcja kary umownej z tytułu nienależytego wykonania 
zobowiązania (ściślej, za szkodę powstałą w następstwie nienależytego wykonania 
zobowiązania), w tym obejmującą opóźnienie lub zwłokę w wykonaniu 
zobowiązania, zakłada, że dojdzie do wykonania zobowiązania, ale w sposób 
nienależyty (np. co do terminu), natomiast konstrukcja kary umownej na wypadek 
niewykonania zobowiązania zakłada, że zobowiązanie nie zostanie wykonane. 
Jeżeli więc umowa przewiduje karę umowną za zwłokę lub opóźnienie w wykonaniu 
zobowiązania oraz karę umowną na wypadek odstąpienia od umowy, oznacza to, 
że pierwsza z tych kar jest zastrzegana jedynie za szkodę spowodowaną 
opóźnieniem lub zwłoką - jako jednych z postaci nienależytego wykonania 
zobowiązania, które jednak zostanie wykonane - natomiast drugi rodzaj kary 
umownej dotyczy rekompensaty za szkodę doznaną przez wierzyciela wskutek 
niewykonania zobowiązania, w następstwie odstąpienia od umowy, chociażby 
przyczyną wykonania tego uprawnienia była wcześniejsza zwłoka dłużnika lub inne 
okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi dłużnik. W uzasadnieniu uchwały 
Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1984 r., III CZP 70/83 (OSNCP 1984, nr 8, 
poz. 131) wskazano, że kara umowna za nienależyte wykonanie zobowiązania 
należy się wierzycielowi w razie jej zastrzeżenia, gdy świadczenie zostało 
wprawdzie spełnione przez dłużnika, ale w sposób nienależyty, tzn. gdy zaistniała 
rozbieżność między zakresem zaspokojenia wierzyciela przewidzianym w treści 
zobowiązania a zaspokojeniem uzyskanym w rzeczywistości. Rozbieżność ta może 
dotyczyć takich elementów należytego wykonania zobowiązania, jak termin 
świadczenia, 
wykonawcy 
świadczenia, 
miejsca 
świadczenia 
czy 
jakość 
świadczenia. Obowiązek zapłaty kary umownej za  niewykonanie zobowiązania 
powstaje, gdy zobowiązanie nie zostało wykonane,  a zatem, gdy dłużnik nie spełnił 

 
7 
świadczenia, które zgodnie z treścią zobowiązania należało się wierzycielowi. 
Uwzględniając powyższe założenie, przyjęto w  powołanej uchwale, że nie może 
być kumulowana kara umowna przewidziana za nienależyte 
wykonanie 
zobowiązania, np. kara umowna za zwłokę w wykonaniu zobowiązania i kara 
umowna za niewykonanie zobowiązania. Nie sposób bowiem jednocześnie spełnić 
wymagań, od których naliczenie tych kar jest uzależnione, tj. wykonać, choćby 
w sposób nienależyty, i nie wykonać tego samego zobowiązania. Wierzyciel nie 
może zażądać zapłaty obu wymienionych kar umownych, gdyż wzajemnie się one 
wykluczają. Jest to logiczne, skoro bowiem zobowiązanie nie zostało wykonane, nie 
mogła nastąpić zwłoka w jego wykonaniu, gdyż byłoby to contradictio in adiecto. 
Mimo 
że 
powołana 
uchwała 
została 
podjęta 
na 
podstawie 
nieobowiązujących 
już 
ogólnych 
warunków 
umów 
o 
roboty 
budowlane 
wykonywanych na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej przez jednostki 
gospodarki nieuspołecznionej, zawartych w załączniku do zarządzenia Ministra 
Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 6 lipca 1977 r. (M.P. 
Nr 18, poz. 102), zachowała walor uniwersalny. Stanowisko wyrażone w tej 
uchwale zostało również zaakceptowane w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 
28 stycznia 2011 r., I CSK 315/10 (OSNC-ZD 2011, nr 4, poz. 85), w którym 
przyjęto, że kara umowna za nienależyte wykonanie zobowiązania należy się 
wierzycielowi w razie jej zastrzeżenia, gdy świadczenie zostało wprawdzie 
spełnione przez dłużnika, ale w sposób nienależyty, tzn. gdy zaistniała rozbieżność 
między zakresem zaspokojenia wierzyciela przewidzianym w treści zobowiązania 
a zaspokojeniem uzyskanym w rzeczywistości. Obowiązek zapłaty kary umownej 
zastrzeżonej za niewykonanie zobowiązania powstaje, gdy zobowiązanie nie 
zostało wykonane, a zatem gdy dłużnik nie spełnił świadczenia, które zgodnie 
z treścią zobowiązania należy się wierzycielowi, przy czym nastąpiło to z powodu 
okoliczności, za które dłużnik odpowiada. Spełnienie jedynie części świadczenia – 
jak to miało miejsce w sprawie wyżej wymienionej - jest równoznaczne 
z niespełnieniem świadczenia, a tym samym z niewykonaniem zobowiązania. 
Dlatego nie jest możliwe kumulowanie kary umownej przewidzianej za nienależyte 
wykonanie 
zobowiązania, 
np. 
wykonanie 
ze 
zwłoką, 
z 
karą 
umowną 
za niewykonanie tego samego zobowiązania. 

 
8 
Stanowisko wyrażone w powołanych wyżej orzeczeniach należy podzielić. 
Ustawodawca w sposób jednoznaczny w art. 494 k.c. przesądził, iż wskutek 
odstąpienia od umowy (na podstawie upoważnienia ustawowego, jak również 
umownego uregulowanego w art. 492 k.c.) powstaje stan, który należy 
zakwalifikować jako niewykonanie zobowiązania, skoro strona, która odstąpiła od 
umowy, według tego przepisu, może dochodzić naprawienia szkody wynikłej 
z niewykonania zobowiązania. Z tego względu, że odstąpienie od umowy powoduje 
przekształcenie się stanu zwłoki lub opóźnienia w stan niewykonania zobowiązania 
strona może dochodzić kary umownej przewidzianej na wypadek odstąpienia od 
umowy, 
tj. 
kary 
przewidzianej 
na 
wypadek 
niewykonania 
zobowiązania 
z wyłączeniem 
możliwości 
równoczesnego 
dochodzenia 
kary 
umownej 
zastrzeżonej z tytułu zwłoki lub opóźnienia jako jednej z postaci nienależytego 
wykonania zobowiązania. 
III. Konsekwencją przyjęcia stanowiska, że zakresy pojęć nienależytego 
wykonania zobowiązania oraz niewykonania zobowiązania nie są tożsame jest 
również konieczność rozróżnienia odpowiedzialności za szkodę spowodowaną 
nienależytym 
wykonaniem 
zobowiązania 
oraz 
za 
szkodę 
spowodowaną 
niewykonaniem zobowiązania. W razie odstąpienia od umowy wchodzić będzie 
w rachubę 
odpowiedzialność 
za 
szkodę 
spowodowaną 
niewykonaniem 
zobowiązania, która pochłania odpowiedzialność za szkodę, wcześniej doznaną, 
z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania, które miało miejsce przed 
odstąpieniem od umowy. 
 Charakteryzując istotę prawną kary umownej, podnosi się niekiedy, 
że stanowi ona swego rodzaju surogat odszkodowania. W uzasadnieniu uchwały 
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., III CZP 61/03 
(OSNC 2004, nr 5, poz. 69), mającej moc zasady prawnej, wyjaśniono, że myśl, 
iż  kara umowna jest tzw. surogatem odszkodowania nie oznacza bynajmniej tego, 
że kara umowna ma „zastąpić” jedynie odszkodowanie w związku z powstającą 
po stronie wierzyciela szkodą majątkową. Sformułowanie „surogat odszkodowania” 
należy rozumieć w tym sensie, że strony przy zawarciu umowy określają z góry 
wysokość należnego wierzycielowi odszkodowania na wypadek niewykonania lub 
nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika i odszkodowanie (kara 

 
9 
umowna) kompensuje wszystkie negatywne dla wierzyciela konsekwencje 
wynikające ze stanu naruszenia zobowiązania. Niekiedy operuje się w tej sytuacji 
pojęciem 
tzw. 
szkody 
ogólnej, 
innej 
niż 
zindywidualizowana 
szkoda 
majątkowa  wierzyciela. Uwzględniając powyższe oraz treść art. 494 k.c., można 
wyprowadzić wniosek, że zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od 
umowy ma rekompensować szkodę wierzyciela (w szerszym ujęciu, niż 
szkodę  majątkową wynikającą z art. 361 § 2 k.c.) spowodowaną niewykonaniem 
zobowiązania wynikającego z umowy, od której odstąpiono. W uzasadnieniu 
uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1987 r., III CZP 82/86, 
na tle odstąpienia od umowy na podstawie art. 560 § 2 k.c., przyjęto, że w wypadku 
gdy kupujący odstępuje od umowy z powodu wady rzeczy sprzedanej (art. 560 § 2 
k.c.) jego uprawnienia określone w art. 494 k.c. obejmują również roszczenie 
o naprawienie szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania w granicach 
dodatniego interesu umowy, co obejmuje roszczenie o pełne naprawienie wszelkiej 
szkody.  
Podstawą przyjęcia w umowie określonych co do wysokości kar umownych 
na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania jest zawsze 
pewna kalkulacja przyszłej, hipotetycznej szkody (ujemnych następstw, o których 
mowa 
w 
uzasadnieniu 
uchwały 
siedmiu 
sędziów 
Sądu 
Najwyższego 
z  dnia  6 listopada 2003 r., III CZP 61/03), jaką poniesie strona w związku 
z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania. Zakres szkody 
spowodowanej niewykonaniem zobowiązania w następstwie odstąpienia od umowy 
jest specyficzny. Na jej rozmiar wpływa szkoda doznana na skutek określonego 
przejawu nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika w okresie 
poprzedzającym odstąpienie od umowy, jak  również wszelkie koszty, jakie 
poniosła strona w związku z koniecznością odstąpienia od niej (por. wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, nr 3, poz. 36). 
Z drugiej strony, w razie odstąpienia od umowy, strona wykonująca to uprawnienie 
będzie zwolniona z obowiązku świadczenia wzajemnego, co powinno być 
uwzględnione przy określaniu wysokości doznanej przez nią szkody, zgodnie 
z zasadą compensatio lucri cum damno (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 
14 maja 1956 r., I CR 1505/54, OSPiKA 1957, nr 1, poz. 4, wyrok Sądu 

 
10
Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 2 czerwca 2010 r., I ACa 334/10, POSAG 2010, nr 
3, poz. 4). Jeżeli więc w umowie przewidziano odrębną karę umowną w związku 
z odstąpieniem od umowy, to należy przyjąć, że tak określona kara miała 
rekompensować szkodę - w przewidywanym przez strony rozmiarze - jakiej dozna 
strona na skutek niewykonania zobowiązania w następstwie odstąpienia od umowy. 
Podstawą zastrzeżenia tej kary, co do wysokości, była bowiem określona kalkulacja 
hipotetycznej 
i 
specyficznej 
szkody, 
jaką 
poniesienie 
strona 
w związku 
z niewykonaniem zobowiązania w następstwie odstąpienia od umowy. Wniosek ten 
jest tym bardziej uzasadniony, jeżeli uwzględni się, że strony, zastrzegając karę 
umowną na wypadek odstąpienia od umowy, mogą zróżnicować jej wysokość 
w zależności od przyczyn, które były przyczyną złożenia przez jedną z nich 
oświadczenia o odstąpieniu od umowy. Jeżeli więc strony umowy wzajemnej 
przewidziały karę u mowną w związku z odstąpieniem od umowy, nie różnicując jej 
wysokości od przyczyn, które spowodowały skorzystanie z tego uprawnienia 
prawnokształtującego, należy przyjąć, że kara ta miała rekompensować całą 
szkodę, jakiej dozna strona na skutek niewykonania zobowiązania w następstwie 
odstąpienia od umowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2012 r., 
V CSK 260/1, nie publ.). 
IV. Przyjętemu stanowisku o niedopuszczalności łącznego dochodzenia kary 
umownej zastrzeżonej na wypadek opóźnienia lub zwłoki w wykonaniu 
zobowiązania oraz kary umownej przewidzianej na wypadek odstąpienia od umowy 
nie sprzeciwiają się orzeczenia Sądu Najwyższego, w których przyjęto możliwość 
dochodzenia kar umownych zastrzeżonych na wypadek zwłoki lub opóźnienia 
w wykonaniu zobowiązania także po odstąpieniu od umowy (por. wyrok z dnia 
29 czerwca 2005 r., V CSK 105/05, Lex nr 395072, z dnia 5 października 2006 r., 
IV CSK 157/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 114, z dnia 20 października 2006 r., 
IV CSK 154/06, z dnia 2 października 2007 r., II CNP 101/07, Lex nr 490505 oraz 
z dnia 25 marca 2011 r., IV CSK 401/10, Lex Polonica nr 2810271). W sprawach 
tych nie wystąpiło zagadnienie równoczesnego dochodzenia takich kar oraz kary 
umownej przewidzianej na wypadek odstąpienia od umowy, a problem sprowadzał 
się do rozstrzygnięcia możliwości dochodzenia kar umownych zastrzeżonych 
za nieterminowe wykonanie zobowiązania także po odstąpieniu od umowy, przy 

 
11
założeniu, że na skutek odstąpienia od umowy następują skutki ex tunc polegające 
na zniesieniu stosunku obligacyjnego, a w konsekwencji, zgodnie z przyjmowaną 
w nauce prawa zasadą accesorium sequitur principale, powinno upaść również 
akcesoryjne względem zobowiązania głównego postanowienie umowne dotyczące 
kary umownej. 
Skutki wykonania umownego prawa odstąpienia od umowy reguluje art. 395 
§ 2 k.c. – który przewiduje m.in., że w takim przypadku umowę uważa się 
za  niezawartą – nie reguluje tego natomiast art. 494 k.c. Zagadnienia, 
czy  w sytuacjach podlegających regulacji art. 494 k.c., ma odpowiednie 
zastosowanie przepis art. 395 § 2 zd. pierwsze k.c. przewidujący, że umowę uważa 
się za niezawartą, nadto, czy odstąpienie od umowy wywołuje skutki ex tunc, czy 
ex nunc, są przedmiotem sporów w nauce prawa. W orzecznictwie Sądu 
Najwyższego przeważa stanowisko, że wykonanie prawa odstąpienia od umowy 
w sytuacjach objętych hipotezą art. 494 k.c. uzasadnia analogiczne stosowanie art. 
395 § 2 zd. pierwsze k.c. oraz, że skutki wynikające z tego przepisu następują 
ex tunc, powodując zniesienie stosunku prawnego wynikającego z umowy (por. 
wyroki: z dnia 13 października 1992 r., II CRN 104/92, Lex nr 9088, z dnia 6 maja 
2004 r., II CK 261/03, Lex nr 174165, z dnia 23 stycznia 2008 r., V CSK 379/07, 
OSNC-ZD 2008, nr 4, poz. 108, z dnia 27 marca 2008 r., II CSK 477/07, Lex nr 
385595, uzasadnienie wyroku z dnia 21 października 2010 r., IV CSK 112/10, 
OSNC-ZD, 2011, nr 2, poz. 40, uzasadnienie postanowień: z dnia 20 października 
2011 r., IV CSK 47/11, BSN 2012, nr 2 oraz z dnia 13 stycznia 2012 r., I CSK 
296/11, Biul. SN 2012, nr 3, str. 12-13). Jednakże w orzeczeniach Sądu 
Najwyższego – powołanych na wstępie - opartych na założeniu, iż odstąpienie od 
umowy powoduje ex tunc zniesienie stosunku prawnego wynikającego z umowy, 
przyjęto utrzymanie się postanowień dotyczących kar umownych zastrzeżonych na 
wypadek opóźnienia lub zwłoki w wykonaniu zobowiązania. W szczególności 
w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2006 r., IV CSK 
157/06, stwierdzono, że wykonanie prawa odstąpienia od umowy wzajemnej znosi 
prawa i obowiązki stron należące do jej istoty, natomiast wywołuje nowe roszczenia 
określone w ustawie oraz nie znosi odpowiedzialności z tytułu zastrzeżenia kary 
umownej. W orzeczeniu tym zwrócono uwagę na to, że utrzymywanie w mocy 

 
12
postanowień umownych zabezpieczających lub upraszczających wyrównanie 
szkody w znaczeniu bardziej potocznym niż w art. 361 § 2 k.c. lub skłaniających 
dłużnika do wypełnienia zobowiązania jest zgodne z zasadami współczesnych 
regulacji prawa kontraktowego lub traktatowego. Podobnie w wyroku z dnia 
2 października 2007 r., II CNP 101/07 przyjęto, że poglądy o zniweczeniu umowy 
na skutek odstąpienia, oparte na sformułowaniu art. 395 § 2 k.c., są trafne 
w odniesieniu do skutków obligacyjnych jej istotnych postanowień. Zwrot ustawowy 
"umowa uważana jest za niezawartą" wskazuje na element fikcji, konieczny wtedy, 
gdy umowa była zawarta oraz w znacznej części już wykonana. Ustawa określa 
przywracanie stanu sprzed jej wykonania, a ponadto uprawnia odstępującego do 
odszkodowania od drugiej strony odpowiedzialnej za niewykonanie zobowiązania 
(art. 494 k.c.). Również w wyroku z dnia 29 czerwca 2005 r., V CK 105/05, przyjęto, 
że w świetle art. 494 k.c. nie można podzielić stanowiska, że w związku 
z wystąpieniem prawnych skutków odstąpienia od umowy ex tunc, po wygaśnięciu 
umowy strona wykonująca uprawnienie odstąpienia od umowy nie mogłaby w ogóle 
dochodzić kar umownych przewidzianych w tej umowie na wypadek opóźnienia 
wykonania umowy lub w razie jej niewykonania. Podkreślono, że roszczenie 
o zapłatę kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy powstaje przecież  
dopiero w wyniku wykonania tego uprawnienia kształtującego. 
Należy podzielić wyrażone w powołanych wyżej orzeczeniach stanowisko, 
że nawet przy założeniu, iż wskutek odstąpienia od umowy w sytuacjach objętych 
hipotezą art. 494 k.c. następuje - na podstawie analogicznie stosowanego art. 395 
§ 2 zd. pierwsze k.c. - zniweczenie ex tunc węzła obligacyjnego wynikającego 
z umowy, utrzymują się postanowienia umowne dotyczące kar umownych, 
przełamując zasadę akcesoryjności, przewidziane przez strony właśnie na 
wypadek  odstąpienia od umowy, gdy, zgodnie z art. 494 k.c., aktualizuje się 
odpowiedzialność jednej ze stron umowy za szkodę spowodowaną niewykonaniem 
zobowiązania. Dopuszczalność dochodzenia kar umownych zastrzeżonych na 
wypadek zwłoki lub opóźnienia w razie odstąpienia od umowy musi jednak 
zakładać, że wolą stron było, aby kary te  utrzymały się także po odstąpieniu od 
umowy. W takim przypadku należałoby przyjąć, że przekształcają się one, z chwilą 
odstąpienia od umowy, w karę umowną za szkodę spowodowaną niewykonaniem 

 
13
zobowiązania, jeżeli jednocześnie w umowie nie przewidziano odrębnej kary 
umownej z tego tytułu. 
Z tych względów na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. orzeczono, jak na wstępie.