III CZP 39/07

Uchwała z dnia 27 czerwca 2007 r., III CZP 39/07 
 
Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Mirosław Bączyk 
Sędzia SN Jan Górowski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Renaty R. przeciwko Powiatowemu 
Zarządowi Dróg w S. o ochronę własności, po rozstrzygnięciu na rozprawie w Izbie 
Cywilnej w dniu 27 czerwca 2007 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez 
Sąd Okręgowy w Krośnie postanowieniem z dnia 24 stycznia 2007 r.: 
"Czy dopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia przez właściciela 
gruntu dotkniętego szkodliwym wpływem zmiany stanu wody, w wyniku 
bezprawnego działania właściciela gruntu sąsiedniego – roszczenia o ochronę 
własności i przywrócenie stanu poprzedniego?" 
podjął uchwałę: 
 
 
Dopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia przez właściciela 
gruntu dotkniętego szkodliwym wpływem zmiany stanu wody roszczeń o 
ochronę własności, z wyjątkiem roszczeń o przywrócenie stanu poprzedniego 
i o wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom (art. 29 ust. 3 ustawy z 
dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne, jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 239, poz. 
2019). 
 
Uzasadnienie 
 
Powódka Renata R. domagała się zakazania pozwanemu Powiatowemu 
Zarządowi Dróg w S. naruszania jej własności zabudowanej nieruchomości przez 
odprowadzanie wód opadowych w kierunku jej budynku. Wnosiła także o nakazanie 
pozwanemu przebudowy chodnika przylegającego do jej budynku w taki sposób, 
aby odprowadzał on wody w kierunku przeciwnym niż obecnie, tj. w kierunku jezdni. 

Sąd Rejonowy w Sanoku wyrokiem z dnia 13 września 2006 r. nakazał 
pozwanemu przebudowę chodnika w taki sposób, aby wody opadowe spływały od 
budynku w kierunku jezdni, a w pozostałej części oddalił powództwo. 
Sąd Rejonowy ustalił, że powódka jest współwłaścicielką nieruchomości 
położonej w S. przy ul. K., na której zbudowany jest dom mieszkalny. Ulica K. ma 
obecnie status drogi powiatowej i pozostaje w zarządzie pozwanego. Przed dniem 
29 października 1998 r. droga ta była zarządzana przez Wojewódzki Zarząd Dróg 
Miejskich w K. Wtedy też wykonano remont chodnika przylegającego do budynku 
powódki. Remont polegał na zastąpieniu chodnika asfaltowego chodnikiem z kostki 
brukowej. Znajdujący się na wysokości chodnika otwór okienny w budynku powódki 
został od strony zewnętrznej luźno zatkany kawałkami blachy i płytkami 
chodnikowymi, a następnie zasypany ziemią. Remont chodnika spowodował, że 
otwór okienny znalazł się poniżej jego poziomu. Po przebudowie woda opadowa 
zaczęła spływać w kierunku powódki, gdyż chodnik nie spełniał wymagań 
zachowania odpowiednich spadków. Około 2004 r. w piwnicy budynku powódki 
pojawiło się zawilgocenie; woda od strony ulicy przenikała na całej szerokości 
ściany, w tym przez zasypane okno piwnicy. 
W ocenie Sądu pierwszej instancji, ustalony stan faktyczny uzasadniał 
udzielenie powódce ochrony przewidzianej w art. 222 k.c., ale polegającej jedynie 
na zobowiązaniu strony do odpowiedniej przebudowy chodnika. Powódka nie 
wykazała, aby wyłącznie z przyczyny nieprawidłowego wykonania chodnika 
dochodziło do zalewania piwnicy, dlatego Sąd Rejonowy częściowo oddalił 
powództwo. 
Przy rozpoznaniu apelacji stron Sądowi Okręgowemu w Krośnie nasunęło się 
zagadnienie prawne przytoczone na wstępie. Sąd Okręgowy uznał, że wskutek 
bezprawnego działania poprzednika prawnego pozwanej nastąpiła zmiana stanu 
wód wpływająca szkodliwie na nieruchomość powódki. Wątpliwość co do 
dopuszczalności drogi sądowej wynika z uregulowań zawartych w prawie wodnym. 
Do pierwotnej i zasadniczej przebudowy chodnika doszło jeszcze około 
1998 r., a więc pod rządem przepisów ustawy z dnia 24 października 1974 r. – 
Prawo wodne (Dz.U. Nr 38, poz. 230 ze zm.), jednakże ewidentne symptomy 
szkodliwego oddziaływania wody na budynek powódki ujawniły się dopiero ok. 
2004 r., a więc już w okresie obowiązywania ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo 
wodne (Dz.U. Nr 115, poz. 1229 ze zm. – dalej: "Pr.wod."). W każdym razie, skoro 

do czasu wejścia w życie przepisów nowego Prawa wodnego nie zostało wszczęte i 
zakończone administracyjne postępowanie wodnoprawne, to do rozważanego 
przypadku stosować można tylko przepisy nowego Prawa wodnego (art. 204 ust. 
1). (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Końcowa część przedstawionego zagadnienia, dotycząca „roszczenia o 
ochronę własności i przywrócenie stanu poprzedniego”, budzi wątpliwości co do 
intencji takiego właśnie sformułowania. Ochronę własności realizuje nie jedno 
roszczenie, ale wiele roszczeń o różnym charakterze prawnym i przedmiocie 
żądania; tzw. roszczenia główne, uregulowane w art. 222 k.c., oraz roszczenia 
uzupełniające, unormowane w art. 224-225 k.c. Wśród roszczeń głównych 
ustawodawca wprowadził dychotomiczny podział na roszczenia windykacyjne i 
negatoryjne. 
W przypadku szkodliwego wpływu zmiany stanu wody na nieruchomość, w 
wyniku bezprawnego działania właściciela gruntu sąsiedniego, w grę wchodzi 
roszczenie negatoryjne, określone w art. 222 § 2 k.c., o przywrócenie stanu 
zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń. Roszczenie negatoryjne wymieniane 
jest zazwyczaj w liczbie pojedynczej, jednakże w rzeczywistości przybiera postać 
różnorodnych roszczeń. Ich różnorodność wynika z rozmaitych możliwości 
naruszenia własności w inny sposób aniżeli przez pozbawienie właściciela 
faktycznego władztwa nad rzeczą i różnych sposobów przywrócenia stanu 
zgodnego z prawem. Jednym ze sposobów przywrócenia stanu zgodnego z 
prawem jest przywrócenie stanu poprzedniego. W takim ujęciu roszczenie o 
przywrócenie stanu poprzedniego mieści się w ramach roszczeń o ochronę 
własności, więc nie powinno się tych pojęć przeciwstawiać. Przeciwstawienie 
byłoby zasadne, gdyby przywrócenie stanu poprzedniego rozumieć jako sposób 
naprawienia szkody (art. 363 § 1 k.c.). Przedmiotem konkretnej sprawy nie jest 
jednakże odszkodowanie, zatem zagadnienia związane z restytucją naturalną jako 
formą odszkodowania można pominąć. 
Sprawy o ochronę własności są sprawami cywilnymi (art. 1 k.p.c.). W 
sprawach cywilnych zasadą jest dopuszczalność drogi sądowej (art. 2 § 1 k.p.c.), 
ustawodawca dopuszcza jednak wyjątki, stanowiąc w art. 2 § 3 k.p.c., że nie są 
rozpoznawane w postępowaniu sądowym sprawy cywilne, jeżeli przepisy 
szczególne przekazują je do właściwości innych organów. Takim przepisem 

szczególnym jest art. 29 ust. 3 Pr.wod., zgodnie z którym, jeżeli spowodowane 
przez właściciela gruntu zmiany stanu wody na gruncie szkodliwie wpływają na 
grunty sąsiednie, wójt, burmistrz lub prezydent miasta może w drodze decyzji 
nakazać właścicielowi gruntu przywrócenie stanu poprzedniego lub wykonanie 
urządzeń zapobiegających szkodom. 
Z art. 29 Pr.wod. wynika, że dotyczy on wszelkich zmian stanu wody, także 
zmiany kierunku wody opadowej, jeśli  mogłaby ona być szkodliwa dla gruntów 
sąsiednich. W przypadku szkodliwego oddziaływania na grunty sąsiednie art. 29 
ust. 3 Pr.wod. przewiduje administracyjny tryb postępowania dla rozstrzygnięcia 
sporu. Mylny jest pogląd, że sformułowanie "wójt może nakazać” wprowadza 
swobodę organu administracji w kwestii podjęcia lub niepodjęcia decyzji. Słowo 
„może” należy interpretować jako zapewniające możliwość wyboru formy reakcji na 
zmianę stanu wody przez nałożenie obowiązku przywrócenia stanu poprzedniego 
lub przez nakazanie wykonania urządzeń zapobiegających szkodom. 
Roszczenie negatoryjne jest roszczeniem o przywrócenie stanu zgodnego z 
prawem i zaniechanie naruszeń. W razie szkodliwego wpływu zmiany stanu wody, 
w wyniku bezprawnego działania właściciela gruntu sąsiedniego, przywrócenie 
stanu zgodnego z prawem może polegać na przywróceniu stanu poprzedniego lub 
wykonaniu urządzeń zapobiegających szkodom. W przypadku takich żądań droga 
sądowa jest niedopuszczalna, jednakże trzeba pamiętać, że art. 29 ust. 3 Pr.wod., 
przewidując administracyjny tryb postępowania, ustanawia wyjątek od zasady. Ze 
względu na wyjątkowy charakter przepis ten nie może być interpretowany 
rozszerzająco. Oznacza to, że jeżeli roszczenie negatoryjne o przywrócenie stanu 
zgodnego z prawem przybiera inną postać niż żądanie przywrócenia stanu 
poprzedniego lub wykonania urządzeń zapobiegających szkodom, to takie 
roszczenie powinno być dochodzone w postępowaniu sądowym. Nawiązując do 
stanu faktycznego sprawy rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy, wydaje się, że w 
ramach przywrócenia stanu poprzedniego lub wykonywania urządzeń nie mieści się 
żądanie zmiany profilu nachylenia chodnika lub zamurowania okienka, które 
znalazło się poniżej poziomu chodnika, po jego położeniu. 
Sąd Najwyższy nie jest władny do wypowiadania się co do ustaleń 
faktycznych, jednakże nie można pominąć, że zachodzą wątpliwości co do 
legitymacji biernej lub przynajmniej co do właściwej reprezentacji strony pozwanej. 
Stosownie do art. 2a ust. 2 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych 

(jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 204, poz. 2086), właścicielem drogi powiatowej jest 
powiat. Zgodnie z art. 19 ust. 1 tej ustawy, organ administracji rządowej lub 
jednostki samorządu terytorialnego do którego właściwości należą sprawy z 
zakresu planowania, budowy, przebudowy, remontu, utrzymania i ochrony dróg jest 
zarządcą drogi. W odniesieniu do dróg powiatowych zarządcą drogi jest zarząd 
powiatu (art. 19 ust. 2 pkt 3). Z kolei z art. 21 ust. 1 ustawy wynika, że zarządca 
drogi może wykonywać swoje obowiązki przy pomocy jednostki organizacyjnej 
będącej zarządem drogi, utworzonej przez radę powiatu. W przepisach ustawy brak 
wskazania, że taka jednostka organizacyjna dysponuje zdolnością sądową. Biorąc 
pod uwagę nazwę pozwanego, nasuwa się przypuszczenie, że Powiatowy Zarząd 
Dróg w S. jest jednostką organizacyjną powiatu, niewyposażoną w podmiotowość 
prawną, a więc w istocie jest organem powiatu. Stationes fisci, z których 
działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, mają na podstawie art. 67 § 2 
k.p.c. ustawowe uprawnienie do podejmowania czynności procesowych, takie 
uprawnienie nie przysługuje organom powiatu. 
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c. rozstrzygnął 
przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.