III CZP 38/12

Sygn. akt III CZP 38/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
Dnia 18 lipca 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) 
SSN Krzysztof Pietrzykowski 
 
 
w sprawie ze skargi wierzycielki A. S.-P. 
przy uczestnictwie dłużnika A. P. 
na czynność Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym polegającą na 
umorzeniu z mocy prawa egzekucji z nieruchomości,  
w sprawie […], 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 18 lipca 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy  
postanowieniem z dnia 13 marca 2012 r.,  
 
"Czy możliwe jest umorzenie z mocy samego prawa egzekucji        
z 
nieruchomości w 
postępowaniu egzekucyjnym 
dotyczącym 
alimentów w przypadku braku złożenia przez wierzyciela w przeciągu 
roku wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania co do 
nieruchomości dłużnika?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 

 
2 
 
Artykuł 823 k.p.c. ma zastosowanie także do egzekucji 
świadczeń alimentacyjnych prowadzonej z nieruchomości. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 

 
3 
 
Komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym, postanowieniem z dnia 23 
kwietnia 2009 r., na wniosek wierzycielki, zawiesił postępowanie egzekucyjne z 
nieruchomości i ruchomości. Do dnia 9 listopada 2010 r., tj. do czasu 
zawiadomienia przez Komornika wierzycielki o umorzeniu z mocy prawa egzekucji 
z nieruchomości, na podstawie art. 823 k.p.c., wierzycielka nie dokonała żadnej 
czynności niezbędnej do dalszego prowadzenia egzekucji z nieruchomości, nie 
wniosła także o podjęcie zawieszonego postępowania w odniesieniu do egzekucji 
z  nieruchomości. Sąd Rejonowy, postanowieniem z dnia 2 września 2011 r., 
oddalił 
skargę 
wierzycielki 
wniesioną 
na 
czynność 
komornika. 
Rozpoznając  zażalenie wierzycielki, wniesione na powyższe postanowienie, 
Sąd  Okręgowy powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz 
w przedstawionym zagadnieniu prawnym. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Wątpliwości prawne Sądu odwoławczego dotyczą tego, czy przewidziane 
w art. 1086 § 5 zd. drugie k.p.c. wyłączenie zastosowania art. 823 k.p.c. 
w odniesieniu do egzekucji świadczeń alimentacyjnych ma zastosowanie także do 
egzekucji tych świadczeń prowadzonej z nieruchomości.  
Zgodnie z art. 823 k.p.c., postępowanie egzekucyjne umarza się z mocy 
samego prawa, jeżeli wierzyciel w ciągu roku nie dokonał czynności potrzebnej do 
dalszego prowadzenia postępowania lub nie zażądał podjęcia zawieszonego 
postępowania. Termin powyższy biegnie od dnia dokonania ostatniej czynności 
egzekucyjnej, a w razie zawieszenia postępowania – od ustania przyczyny 
zawieszenia. Celem tego przepisu jest ochrona dłużnika przed zbędnym 
ograniczaniem 
go 
w 
rozporządzaniu 
przedmiotem 
objętym 
egzekucją. 
Postępowanie egzekucyjne, jako wkraczające w sferę majątkową dłużnika 
i wyłączające bądź istotnie modyfikujące możliwości rozporządzania jego mieniem, 
powinno być przeprowadzone w określonym czasie niezbędnym do zaspokojenia 
interesu wierzyciela. Powołany przepis zmierza więc do zdyscyplinowania 
wierzyciela do aktywnego udziału w postępowaniu egzekucyjnym, w którym 
podjęcie określonych czynności egzekucyjnych wymaga jego inicjatywy bądź 

 
4 
współdziałania. Ich zaniechanie przez wierzyciela, w okresie przewidzianym w art. 
823 
k.p.c., 
uzasadnia 
wniosek, 
że 
wierzyciel 
nie 
jest 
zainteresowany 
kontynuowaniem 
postępowania 
egzekucyjnego, 
czego 
konsekwencją 
jest 
umorzenie z mocy prawa postępowania egzekucyjnego.  
Z tej przyczyny, że w art. 823 k.p.c. mowa jest o wierzycielu, jak również ze 
względu na wskazany wyżej cel tego przepisu, sankcjonującego bierność 
wierzyciela, nie ma on zastosowania do postępowań egzekucyjnych wszczynanych 
z urzędu lub na wniosek uprawnionego organu (por. art. 796 § 2 i 3 k.p.c.). 
Wierzyciel nie powinien bowiem ponosić ujemnych skutków zaniechania podjęcia 
właściwych czynności przez organy uprawnione do wszczęcia i prowadzenia 
egzekucji z urzędu. Z tych samych względów art. 823 k.p.c. nie ma zastosowania 
do egzekucji świadczeń alimentacyjnych wszczętych z urzędu (por. art. 1085 
k.p.c.), w tym także egzekucji tych świadczeń prowadzonych z nieruchomości. 
Wyłączenie zastosowania tego przepisu przewidziane w art. 1086 § 5 zd. drugie 
k.p.c., odnosi się jedynie do egzekucji świadczeń alimentacyjnych wszczynanych 
na wniosek wierzyciela.  
Według art. 803 k.p.c., tytuł wykonawczy stanowi podstawę do prowadzenia 
egzekucji o całe objęte nim roszczenie i ze wszystkich części majątku dłużnika, 
chyba że z treści tytułu wynika co innego. We wniosku o wszczęcie egzekucji 
należy wskazać świadczenie, które ma być spełnione oraz sposób egzekucji 
(art. 797 § 1 k.p.c.). Poza egzekucją z ruchomości (por. art. 845 § 2 k.p.c.) 
wierzyciel, żądając przeprowadzenia egzekucji innym sposobem, powinien uściślić 
dane dotyczące prawa majątkowego, mającego być przedmiotem egzekucji. 
Ewentualnie, jak stanowi art. 7971 k.p.c., wierzyciel może zlecić komornikowi 
poszukiwanie za wynagrodzeniem majątku dłużnika. Jeżeli zajęty w egzekucji 
majątek dłużnika nie rokuje zaspokojenia egzekwowanych należności lub jeżeli 
wierzyciel wykaże, że na skutek prowadzonej egzekucji nie uzyskał w pełni 
zaspokojenia swej należności, może on żądać zobowiązania dłużnika do złożenia 
wykazu majątku (art. 913 § 1 k.p.c.) względnie żądanie takie może jeszcze zgłosić 
przed wszczęciem egzekucji (art. 913 § 2 k.p.c.), jeżeli uprawdopodobni, 
że  nie uzyska zaspokojenia w pełni swej należności ze znanego mu majątku albo 

 
5 
z przypadających dłużnikowi bieżących świadczeń periodycznych za okres 
sześciu miesięcy. 
Częściowo odmienne zasady dotyczące wymagań wniosku o wszczęcie 
egzekucji, zakresu prowadzonej przez komornika egzekucji oraz poszukiwania 
majątku dłużnika umożliwiającego prowadzenie egzekucji zawarte są w przepisach 
dotyczących egzekucji świadczeń alimentacyjnych (art. 1081 – 1088 k.p.c.). 
Zgodnie z art. 1081 § 1 k.p.c., jeżeli egzekucja dotyczy alimentów lub renty mającej 
charakter alimentów, wierzyciel, kierując wniosek o wszczęcie egzekucji, nie ma 
obowiązku wskazywać sposobu egzekucji, ani majątku dłużnika, z którego  ma  być 
prowadzona. W takim wypadku uważa się, że wniosek dotyczy wszystkich 
dopuszczalnych sposobów egzekucji, z wyjątkiem egzekucji z nieruchomości. 
Ponadto, według art. 1086 § 1 k.p.c., komornik obowiązany jest z urzędu 
przeprowadzić dochodzenie w celu ustalenia zarobków i stanu majątkowego 
dłużnika. Jeżeli środki te okażą się bezskuteczne, organy Policji przeprowadzą na 
wniosek komornika czynności w celu ustalenia m.in. miejsca pracy dłużnika. 
Jeżeli w wyniku dochodzenia, o którym mowa w § 1, nie zostaną ustalone dochody 
dłużnika ani jego majątek, komornik składa wniosek do sądu o nakazanie 
dłużnikowi wyjawienia majątku (art. 1086 § 3 k.p.c.). 
Treść wskazanych wyżej przepisów uzasadnia wniosek, że w postępowaniu 
egzekucyjnym świadczeń alimentacyjnych znacznie ograniczono działanie zasady 
dyspozycyjności na rzecz działania komornika jako organu egzekucyjnego 
z urzędu. W szczególności wierzyciel alimentacyjny nie musi określać we wniosku 
o wszczęcie egzekucji sposobu jej przeprowadzenia, nie ma obowiązku 
sprecyzowania praw majątkowych dłużnika, które mają być przedmiotem egzekucji, 
natomiast komornik jest zobowiązany z urzędu do poszukiwania majątku dłużnika, 
z którego można egzekwować świadczenia alimentacyjne. Zasada dyspozycyjności 
została natomiast zachowana w odniesieniu do egzekucji tych świadczeń 
prowadzonej z nieruchomości; jej wszczęcie może nastąpić tylko na wniosek 
wierzyciela, również podjęcie innych czynności w tym postępowaniu, np. dokonanie 
opisu i oszacowania (art. 942 k.p.c.), czy wyznaczenie licytacji (art. 983 k.p.c.), 
wymaga wniosku wierzyciela. Ogólnie rzecz ujmując, wyłączenie zastosowania art. 
823 k.p.c. jest uzasadnione w odniesieniu do postępowań egzekucyjnych, 

 
6 
w których wyłączono bądź znacznie ograniczono działanie zasady dyspozycyjności, 
na rzecz możliwości działania organu egzekucyjnego z urzędu. Jednocześnie 
przepis ten powinien mieć zastosowanie do tych postępowań egzekucyjnych, 
których wszczęcie i prowadzenie jest uzależnione od czynności wierzyciela. 
Powyższy argument uzasadnia interpretację zawężającą wyłączenia zastosowania 
art. 823 k.p.c., przewidzianego w art. 1086 § 5 zd. drugie k.p.c., tylko do tych 
sposobów egzekucji świadczeń alimentacyjnych, w których znacznie ograniczono 
zasadę dyspozycyjności, z pominięciem egzekucji z nieruchomości. Wyłączenie 
zastosowania art. 823 k.p.c. także w odniesieniu do egzekucji świadczeń 
alimentacyjnych prowadzonej z nieruchomości nie harmonizowałoby z przepisami 
uzależniającymi wszczęcie i przebieg postępowania o egzekucję świadczeń 
alimentacyjnych z nieruchomości od woli i aktywności samego wierzyciela. 
W art. 1086 § 1 i 3 k.p.c. uregulowano szczególne obowiązki komornika 
polegające 
na 
podejmowaniu 
czynności 
zmierzających 
do 
odnalezienia 
majątku  dłużnika 
umożliwiającego 
egzekucję 
świadczeń 
alimentacyjnych. 
Obowiązki te należy ściśle wiązać z wszystkimi dopuszczalnymi sposobami 
egzekucji, według których komornik może prowadzić egzekucję świadczeń 
alimentacyjnych, z wyłączeniem egzekucji z nieruchomości (art. 1081 § 1 k.p.c.). 
Taki wniosek wynika stąd, że konieczność podjęcia tych czynności przez komornika 
nie zachodzi w razie złożenia przez wierzyciela wniosku o wszczęcie egzekucji 
świadczeń alimentacyjnych z nieruchomości, gdyż we wniosku tym należy wskazać 
nieruchomość, z której ma być przeprowadzona egzekucja (art. 923 k.p.c.). 
Obowiązku wskazania przez wierzyciela alimentacyjnego we wniosku o wszczęcie 
egzekucji z nieruchomości konkretnej nieruchomości dłużnika nie wyłącza bowiem 
żaden 
z 
przepisów 
szczególnych 
regulujących 
egzekucję 
świadczeń 
alimentacyjnych. Innymi słowy, obowiązek podjęcia przez komornika czynności, 
o których mowa w art. 1086 § 1 i 3 k.p.c., zachodzi wówczas, gdy wniosek 
o wszczęcie egzekucji świadczeń alimentacyjnych obejmuje przeprowadzenie 
egzekucji bez wskazania jej sposobu albo wskazuje inne sposoby jej 
przeprowadzenia niż przez egzekucję z nieruchomości. Oczywiście, na skutek 
przeprowadzenia przez komornika dochodzenia albo po złożeniu wykazu majątku 
przez dłużnika może zostać ujawnione, że dłużnik posiada nieruchomości, 

 
7 
jednakże skierowanie do nich egzekucji będzie możliwe wówczas, gdy taki wniosek 
złoży wierzyciel. Z tych względów uzasadniony jest wniosek, że przepis art. 1086 
§ 5 zd. drugie k.p.c. jest funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią regulacji 
zawartej w art. 1086 k.p.c., dotyczy więc egzekucji świadczeń alimentacyjnych 
prowadzonej przez komornika wszelkimi sposobami i z każdego składnika majątku 
dłużnika, który uda mu się ustalić, z wyłączeniem egzekucji z nieruchomości. 
Za  przyjęciem, że wyłączenie zastosowania art. 823 k.p.c. przewidziane w art. 
1086 § 5 zd. drugie k.p.c. nie obejmuje egzekucji świadczeń alimentacyjnych 
z  nieruchomości przekonuje także systematyka przepisu zawartego w art. 1086 § 5 
zd. drugie k.p.c. ulokowanego w jednostce redakcyjnej regulującej szczególne 
obowiązki komornika związane z poszukiwaniem majątku dłużnika, z którego może 
on prowadzić egzekucję. Gdyby przepis ten miał odnosić się do wszystkich 
sposobów egzekucji, z pewnością zostałby zamieszczony w odrębnej jednostce 
redakcyjnej. 
Zajęte stanowisko znajduje dodatkowe uzasadnienie w treści art. 1086 § 5 
zd. pierwsze k.p.c., według którego bezskuteczność egzekucji nie stanowi 
podstawy do umorzenia postępowania. Wyłączenie umorzenia postępowania 
z powodu bezskuteczności egzekucji, przewidziane w art. 1086 § 1 zd. pierwsze 
k.p.c., podyktowane jest tym, że mimo jej bezskuteczności, komornik jest 
zobowiązany do dalszego poszukiwania majątku dłużnika i prowadzenia z niego 
egzekucji wszelkimi dostępnymi sposobami, o których mowa w art. 1081 § 1 k.p.c., 
z wyłączeniem egzekucji z nieruchomości. Potwierdza to, że w całości regulacja 
zawarta w art. 1086 § 5 k.p.c. łączy się z tymi sposobami egzekucji świadczeń 
alimentacyjnych, w których komornik jest zobowiązany do poszukiwania majątku 
dłużnika i prowadzenia egzekucji wszystkimi sposobami, z wyłączeniem egzekucji 
z nieruchomości.  
Za powyższym stanowiskiem przemawia wreszcie wzgląd na szczególnie 
dotkliwe skutki prawne, jakie dotykają dłużnika w razie wszczęcia egzekucji 
z nieruchomości, tj. składnika majątku częstokroć służącemu do zaspokajania 
podstawowych potrzeb życiowych dłużnika lub spełniającego inne istotne dla niego 
funkcje gospodarcze. W znacznej też części przypadków wartość nieruchomości 
dłużnika pozostaje w niewspółmiernej relacji do wartości egzekwowanego 

 
8 
świadczenia alimentacyjnego. Zgodnie natomiast z art. 799 § 1 k.p.c., spośród kilku 
sposobów egzekucji wierzyciel powinien zastosować najmniej uciążliwy dla 
dłużnika. Przepis ten jest również adresowany do wierzyciela alimentacyjnego 
zamierzającego 
przeprowadzić 
egzekucję 
świadczeń 
alimentacyjnych 
z nieruchomości. Wyłączenie zastosowania art. 823 k.p.c. także w odniesieniu do 
egzekucji 
świadczeń 
alimentacyjnych 
prowadzonej 
przez 
wierzyciela 
z nieruchomości prowadziłoby do zbyt daleko idącego ograniczenia dłużnika 
w prawie do korzystania i rozporządzania nieruchomością w sytuacji, gdy według 
innych, wskazanych wcześniej, przepisów z pozostałych składników majątku 
dłużnika komornik jest zobowiązany do prowadzenia egzekucji mimo bierności 
wierzyciela. Ponadto należy mieć także na uwadze, że przepisy dotyczące 
egzekucji z nieruchomości (por. art. 1024 § 1 pkt 3 i art. 1025 § 1 pkt 2 w zw. 
z art. 1036 § 1 pkt 1 k.p.c.) zawierają mechanizmy zapewniające zaspokojenie 
należności wierzyciela alimentacyjnego nawet wówczas, gdy nie prowadził on 
egzekucji z nieruchomości. Przepisy te w wystarczającym stopniu zapewniają 
ochronę interesu wierzyciela alimentacyjnego w razie jego bierności po wszczęciu 
postępowania egzekucyjnego z nieruchomości. 
 Z tych względów na podstawie art. 390 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. podjęto 
uchwałę, jak na wstępie.