III CZP 38/11

Izby Cywilnej oraz Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw 
Publicznych z dnia 22 listopada 2011 r., III CZP 38/11 
 
Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący), Prezes SN Walerian 
Sanetra, Sędziowie SN: Mirosław Bączyk, Bogusław Cudowski, Dariusz Dończyk, 
Teresa Flemming-Kulesza, Józef Frąckowiak, Małgorzata Gersdorf, Katarzyna 
Gonera, Jan Górowski, Antoni Górski, Irena Gromska-Szuster, Jacek Gudowski, 
Zbigniew Hajn, Józef Iwulski, Kazimierz Jaśkowski, Wojciech Katner, Halina Kiryło, 
Marian Kocon, Iwona Koper, Zbigniew Korzeniowski, Anna Kozłowska, Roman 
Kuczyński, Jerzy Kuźniar, Jerzy Kwaśniewski, Zbigniew Kwaśniewski, Grzegorz 
Misiurek, Zbigniew Myszka, Maciej Pacuda, Henryk Pietrzkowski, Krzysztof 
Pietrzykowski, Marta Romańska, Romualda Spyt, Jolanta Strusińska-Żukowska, 
Krzysztof Strzelczyk, Katarzyna Tyczka-Rote, Bogumiła Ustjanicz, Lech 
Walentynowicz, Tadeusz Wiśniewski, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec 
(sprawozdawca), Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca, uzasadnienie), Mirosława 
Wysocka, Kazimierz Zawada, Dariusz Zawistowski 
 
Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 listopada 2011 r., przy 
udziale Zastępcy Prokuratora Generalnego Roberta Hernanda, po rozstrzygnięciu 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Pierwszego Prezesa Sądu 
Najwyższego we wniosku z dnia 23 maja 2011 r., BSA I-4110-4/11: 
"Czy brak pouczenia lub błędne pouczenie strony (uczestnika) postępowania 
działającej bez adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego o 
dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia w sprawie 
cywilnej powoduje, że termin do wniesienia tego środka nie rozpoczyna biegu?" 
podjął uchwałę: 
 
Niepouczenie albo błędne pouczenie strony działającej bez adwokata, 
radcy prawnego lub rzecznika patentowego o dopuszczalności, terminie i 
sposobie wniesienia środka zaskarżenia nie ma wpływu na rozpoczęcie biegu 
terminu do wniesienia tego środka. 
 

Uzasadnienie 
 
Przedstawiając przytoczone zagadnienie prawne na podstawie art. 60 § 1 
ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 
ze zm.), Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wskazał, że kwestia skutków 
naruszenia przez sąd obowiązku pouczania strony (uczestnika) postępowania o 
sposobie zaskarżania orzeczeń sądowych jest różnie rozstrzygana w orzecznictwie 
Sądu Najwyższego. Według jednego nurtu orzecznictwa, w razie niepouczenia lub 
błędnego pouczenia strony (uczestnika) działającej bez adwokata, radcy prawnego 
lub rzecznika patentowego o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia 
środka zaskarżenia, sąd nie może odrzucić środka zaskarżenia, a termin do jego 
wniesienia nie rozpoczyna biegu (uchwała Sądu Najwyższego Izby Cywilnej oraz 
Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 marca 1972 r., III CZP 27/71, 
OSNC 1973, nr 1, poz. 1 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 
1997 r., I PZ 18/97, OSNP 1998, nr 11, poz.333, z dnia 17 listopada 2009 r., II CZ 
93/09, OSNC 2010, nr 6, poz. 91, i z dnia 12 lutego 2010 r., I CZ 116/09, nie publ.). 
W myśl innego nurtu orzecznictwa Sądu Najwyższego, niepouczenie lub błędne 
pouczenie nie stanowi przeszkody do odrzucenia środka zaskarżenia, może 
natomiast stanowić podstawę wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia środka 
zaskarżenia (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2007 r., III CZP 34/07, 
OSNC 2008, nr 7-8, poz. 71 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 
września 1997 r., III CKN 389/97, nie publ. i z dnia 22 lipca 2010 r., I CZ 53/10, nie 
publ.). 
Zdaniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, za pierwszym 
stanowiskiem przemawia wzgląd na potrzebę ochrony konstytucyjnego prawa do 
sądu, obejmującego prawo do zaskarżania orzeczeń. Odrzucenie środka 
zaskarżenia, spowodowane zachowaniem strony, która polegała na mylnej treści 
pouczenia sądu lub działała na skutek zaniechania sądu bez pouczenia, prawo to 
istotnie ogranicza. Ważne argumenty przemawiają jednak także za drugim 
stanowiskiem. Korzystając z prawa do sądu, strona (uczestnik) nie może zasłaniać 
się nieznajomością obowiązującego prawa, należycie ustanowionego i 
ogłoszonego. Samo pouczenie nie warunkuje też skuteczności ogłoszenia lub 
doręczenia orzeczenia, wyznaczających ustawowo określony początek biegu 
terminu do zaskarżenia orzeczenia. Dopuszczenie do rozpoznania środka 

zaskarżenia, który został wniesiony z uchybieniem – nawet niezawinionym – prawu 
procesowemu przeczyłoby nie tylko idei państwa prawnego, ale także naruszałoby 
konstytucyjną zasadę, że postępowanie przed sądem określają ustawy. Mogłoby 
ono również utrudniać uzyskanie prawomocnego orzeczenia w rozsądnym terminie 
i stwarzać pozór naruszenia bezstronności sądu, niesłużące umacnianiu zaufania 
do państwa i autorytetu władzy sądowej. 
Prokurator Generalny opowiedział się za drugim stanowiskiem. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
I. Kwestia skutków niepouczenia strony działającej bez profesjonalnego 
pełnomocnika lub rzecznika patentowego o sposobie zaskarżania orzeczeń 
sądowych nie jest jednolicie rozstrzygana w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W 
uchwale z dnia 3 maja 1966 r., III CO 12/66 (OSNCP 1966, nr 11, poz. 182) Sąd 
Najwyższy, rozstrzygając zagadnienie prawne, czy doręczenie stronie działającej 
bez adwokata wydanego na posiedzeniu niejawnym postanowienia bez pouczenia 
przewidzianego w art. 357 § 2 k.p.c. rozpoczyna bieg terminu do wniesienia 
zażalenia, orzekł, że termin do wniesienia zażalenia na postanowienie wydane na 
posiedzeniu niejawnym nie rozpoczyna biegu dla strony występującej w sprawie 
bez adwokata przed doręczeniem pouczenia o dopuszczalności, terminie i sposobie 
wniesienia środka zaskarżenia, przewidzianego w art. 357 § 2 k.p.c. Przyjął, że w 
rozumieniu art. 394 § 2 k.p.c. doręczenie postanowienia, od którego liczy się 
początek biegu terminu do wniesienia zażalenia, obejmuje, mimo brzmienia tego 
zwrotu, także pouczenie przewidziane w art. 357 § 2 zdanie drugie k.p.c. 
Doręczenie postanowienia, dokonane bez wspomnianego pouczenia, jest zatem 
nieskuteczne i nie rozpoczyna biegu terminu do wniesienia środka odwoławczego. 
Zdaniem Sądu Najwyższego, za przyjętą wykładnią przemawiają założenia 
kodeksu postępowania cywilnego, który przywiązuje szczególną wagę – o czym 
świadczy lokata w tytule wstępnym art. 5 k.p.c. – do nałożonego na sąd obowiązku 
udzielania stronom postępowania występującym bez adwokata niezbędnych 
pouczeń co do czynności procesowych. Zamieszczenie w Kodeksie postępowania 
cywilnego także szczególnego przepisu przewidującego – w zakresie dotyczącym 
środków zaskarżenia – obowiązek pouczenia strony występującej bez adwokata o 
dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia takiego środka świadczy ponadto o 
tym, że celem ustawodawcy było zapewnienie stronie dalej idącej ochrony niż 
wynikająca z art. 5 k.p.c. Możliwość żądania przez stronę przywrócenia 

uchybionego terminu nie stanowi – w myśl omawianej uchwały Sądu Najwyższego 
– argumentu przeciwko przyjętemu rozstrzygnięciu, przywrócenie terminu bowiem 
(art. 168 k.p.c.) nie zawsze – ze względu na przewidziane w art. 169 § 1 k.p.c. 
wymaganie zachowania terminu do złożenia wniosku – byłoby w stanie zapobiec 
ujemnym skutkom niedokonania przez stronę występującą bez adwokata czynności 
procesowej w terminie. Dostrzegając, że przyjęte rozstrzygnięcie może prowadzić 
do przewlekłości postępowania, gdyż umożliwia wniesienie środka zaskarżenia 
nawet po upływie dłuższego czasu, Sąd Najwyższy uznał, iż taki argument nie 
może mieć rozstrzygającego znaczenia. 
Do zapoczątkowanego tą uchwałą orzecznictwa należy postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 15 maja 1997 r., I PZ 18/97 (OSNP 1998, nr 11, poz. 333), w 
którym uznano, że doręczenie stronie wydanego na posiedzeniu niejawnym 
postanowienia kończącego postępowanie w sprawie bez pouczenia o 
dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia (art. 357 § 2 
k.p.c.) powoduje, iż termin do wniesienia kasacji od tego postanowienia nie 
rozpoczyna biegu. Wyrazem aprobaty tego kierunku orzecznictwa są także 
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2000 r., I CKN 1279/99 (nie 
publ.) i z dnia 19 grudnia 2006 r., V CZ 104/06 (nie publ.). 
W judykaturze Sądu Najwyższego dominuje jednak pogląd, że niepouczenie 
strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika lub rzecznika patentowego o 
dopuszczalności, terminie i sposobie zaskarżenia orzeczenia nie ma wpływu na 
rozpoczęcie biegu terminu do wniesienia środka zaskarżenia, a może jedynie 
uzasadniać wniosek o przywrócenie uchybionego terminu do wniesienia środka 
zaskarżenia. Jego podstawę stanowi wyraźne brzmienie przepisów regulujących 
bieg terminów do wniesienia środka zaskarżenia, uzależniających rozpoczęcie 
biegu tego terminu od określonego zdarzenia, którym jest doręczenie stronie 
orzeczenia, a nie pouczenia. Stanowisko takie zostało zajęte w uchwale Sądu 
Najwyższego z dnia 16 maja 2007 r., III CZP 34/07 (OSNC 2008, nr 7-8, poz. 71) 
oraz w postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia 30 września 1998 r., I CKN 
375/98 (nie publ.), z dnia 21 grudnia 2001 r., I PZ 94/01 (nie publ.), z dnia 23 
czerwca 2004 r., V CZ 55/04 (nie publ.), z dnia 14 kwietnia 2008 r., II UZ 28/07 
(OSNP 2009, nr 15-16, poz. 214), z dnia 16 lipca 2008 r., II CZ 43/08 (nie publ.), z 
dnia 18 listopada 2009 r., II CZ 65/09 (nie publ.) i z dnia 14 grudnia 2010 r., I PZ 
34/10 (nie publ.). 

II. Kwestia skutków błędnego pouczenia strony działającej bez 
profesjonalnego pełnomocnika o sposobie zaskarżania orzeczeń była w 
orzecznictwie Sądu Najwyższego do niedawna rozstrzygana jednolicie. 
Przyjmowano, że błędne pouczenie może uzasadniać jedynie żądanie przywrócenia 
uchybionego terminu, ponieważ wadliwa czynność sądu nie może prowadzić do 
modyfikacji terminu ustawowego. Stanowisko to znalazło wyraz w postanowieniach 
Sądu Najwyższego z dnia 5 września 1997 r., III CKN 398/97 (nie publ.), z dnia 19 
grudnia 1997 r., II CZ 149/97 (nie publ.), z dnia 4 listopada 1998 r., I CKN 740/98 
(nie publ.), z dnia 11 marca 2003 r., V CZ 16/03 (nie publ.), z dnia 18 stycznia 2006 
r., II PZ 62/05 (nie publ.) i z dnia 25 sierpnia 2010 r., II UZ 16/10 (nie publ.). 
Pojawił się także pogląd przyjmujący, że wprawdzie błędne pouczenie nie ma 
wpływu na rozpoczęcie biegu terminu do zaskarżenia orzeczenia, jednakże sąd nie 
może odrzucić środka zaskarżenia, jeżeli został wniesiony w terminie przez niego 
wskazanym. W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2009 r., II CZ 
93/09 (OSNC 2010, nr 6, poz. 91) uznano, że w razie doręczenia pozwanemu 
działającemu bez zawodowego pełnomocnika odpisu nakazu zapłaty wydanego w 
postępowaniu upominawczym z pouczeniem jedynie o możliwości wniesienia 
sprzeciwu, nie jest dopuszczalne odrzucenie, z powodu niezachowania terminu, 
zażalenia na rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zawarte w nakazie, 
wniesionego w terminie przewidzianym dla sprzeciwu. Rozstrzygnięcie to zostało 
oparte na założeniu, że błędne pouczenie strony jedynie o prawie wniesienia 
sprzeciwu bez możliwości zakwestionowania samego rozstrzygnięcia o kosztach 
postępowania zażaleniem sprawia, iż strona nie może ponosić negatywnych 
konsekwencji zastosowania się do takiego pouczenia. Podkreślono, że przyjęte 
rozstrzygnięcie uwzględnia interes obu stron, zasady ekonomii procesowej oraz 
interes społeczny i dobro wymiaru sprawiedliwości. Strona nie jest zmuszona do 
podejmowania jakichkolwiek innych czynności procesowych, które mogłyby okazać 
się nieskuteczne i wymagałyby wydania przez sąd kilku orzeczeń. Wyeliminowany 
jest także element niepewności co do prawomocności orzeczenia dotyczącego 
istoty sprawy, a wniesiony środek zaskarżenia podlega rozpoznaniu według 
prawidłowych reguł dotyczących zażalenia, a nie sprzeciwu. 
W omawianym postanowieniu Sąd Najwyższy wykorzystał ugruntowane w 
orzecznictwie stanowisko, że w razie odrzucenia pozwu, apelacji, skargi kasacyjnej 
(kasacji) lub umorzenia postępowania wyrokiem, środek odwoławczy podlega 

rozpoznaniu jako zażalenie również wtedy, gdy skarżący nazwał go inaczej, i nie 
może być odrzucony z powodu niezachowania terminu do wniesienia zażalenia 
(por. uchwałę Sądu Najwyższego Izby Cywilnej oraz Pracy i Ubezpieczeń 
Społecznych z dnia 6 marca 1972 r., III CZP 27/71,OSNC 1973, nr 1, poz. 1, 
uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1995 r., III CZP 138/95, OSNC 
1996, nr 2, poz. 20 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1976 
r., II CZ 23/76, OSNC 1977, nr 3, poz. 51, z dnia 8 marca 2004 r., I PZ 8/04, OSNP 
2005, nr 1, poz. 9 i z dnia 25 listopada 2010 r., II PZ 37/10, nie publ.). Stanowisko to 
ukształtowało się pod wpływem uchwały Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 1972 r., 
III CZP 27/71, w której orzeczono – rozstrzygając jednak kwestię konsekwencji 
wniesienia przez stronę środka odwoławczego dostosowanego do nadanej przez 
sąd rozstrzygnięciu wadliwej formy – że w razie odrzucenia pozwu wyrokiem, 
środek odwoławczy podlega rozpoznaniu jako zażalenie również wtedy, gdy 
skarżący nazwał go "rewizją", i nie może być odrzucony z powodu niezachowania 
terminu przewidzianego w art. 394 § 2 k.p.c. W uchwale tej przyjęto zasadę, że o 
rodzaju środka odwoławczego decyduje treść rozstrzygnięcia, a nie jego forma. 
Dostrzegając jednak, że strona działająca w zaufaniu do sądu nie powinna ponosić 
ujemnych skutków jego omyłki, uznano, iż jeżeli strona wniesie w terminie środek 
zaskarżenia odpowiedni do błędnie nadanej rozstrzygnięciu formy, to nie może on 
zostać odrzucony z powodu upływu terminu do wniesienia właściwego środka 
zaskarżenia. Istotne jest jednak to, aby strona wniosła ten środek zaskarżenia w 
terminie wymaganym dla środka zaskarżenia, który błędnie uznała za właściwy. 
III. Wpływ niepouczenia lub błędnego pouczenia strony działającej bez 
adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego o dopuszczalności, terminie i 
sposobie wniesienia środka zaskarżenia na bieg terminu do wniesienia tego środka 
budzi również kontrowersje w literaturze, dominuje jednak pogląd, że zarówno 
niepouczenie, jak i błędne pouczenie nie wpływają na bieg terminu do wniesienia 
środka zaskarżenia, lecz mogą jedynie uzasadniać wniosek o przywrócenie 
uchybionego terminu. Podkreśla się, że doręczenie orzeczenia bez stosownego 
pouczenia nie oznacza wadliwości doręczenia orzeczenia, ponieważ doręczenie 
orzeczenia i doręczenie pouczenia stanowią odrębne czynności procesowe. Krytycy 
uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 maja 1966 r., III CO 12/66, zarzucili, że idzie 
ona za daleko, nie licząc się z konsekwencjami polegającymi na tym, iż takie 
orzeczenie może się nigdy nie uprawomocnić. Niepouczenie strony o sposobie 

zaskarżenia może zatem uzasadniać jedynie wniosek o przywrócenie uchybionego 
terminu do zaskarżenia orzeczenia. 
W literaturze wyrażono także odmienne poglądy. Zdaniem jednego z autorów, 
jedynie niepouczenie strony o sposobie zaskarżenia powoduje, że termin do 
wniesienia środka zaskarżenia nie rozpoczyna biegu, udzielenie zaś stronie 
błędnego pouczenia nie ma wpływu na bieg terminu do zaskarżenia orzeczenia, a 
może tylko uzasadniać wniosek o przywrócenie terminu. Podzielający uchwałę 
Sądu Najwyższego z dnia 3 maja 1966 r., III CO 12/66, wskazywali, że odpowiada 
ona w pełni zasadzie równości stron i zmierza od zapewnienia im możliwości 
obrony swych praw. Wyrażono także pogląd, że rozwiązanie przyznające stronie 
błędnie pouczonej o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka 
zaskarżenia orzeczenia jedynie prawo do żądania przywrócenia uchybionego 
terminu prowadzi do obciążenia strony konsekwencjami błędu sądu, czego nie 
można pogodzić z gwarancyjnym charakterem zasady działania w zaufaniu do 
sądu. 
IV. Kodeks postępowania cywilnego zawiera wiele przepisów regulujących 
udzielanie stronie postępowania pouczeń co do czynności prawnych. Aktywność 
informacyjna sądu nie stanowi jednak, choć przywiązuje się do niej dużą wagę, 
zasady postępowania cywilnego, jest jednak jedną z gwarancji równouprawnienia 
stron postępowania. Obecnie art. 5 k.p.c. – na skutek nowelizacji dokonanej ustawą 
z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego i 
niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804) – nie nakłada na sąd obowiązku 
udzielania stronie postępowania występującej bez adwokata lub radcy prawnego 
niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych, lecz przyznaje mu 
uprawnienie do udzielania takich pouczeń w razie uzasadnionej potrzeby. Jednakże 
regulacje szczegółowe, zwłaszcza dotyczące udzielania pouczenia stronie 
postępowania działającej bez adwokata, radcy prawnego lub rzecznika 
patentowego o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia 
nadal przewidują obowiązek udzielenia tego pouczenia (art. 327 § 1, art. 357 § 2 
zdanie drugie i art. 502 § 2 k.p.c.). 
Przewidziany w kodeksie postępowania cywilnego szeroki zakres aktywności 
informacyjnej sądu uzasadniano realizacją materialnej równości stron i zasadą 
działania sądu z urzędu. Nie miał on odpowiednika w kodeksie postępowania 
cywilnego z 1930 r., który zgodnie z art. 384 § 2 i 3 stanowił, że sąd – jedynie przed 

sądami grodzkimi, gdzie nie było obowiązkowego zastępstwa procesowego – 
stosownie do okoliczności zwróci powodowi uwagę bądź na niedopuszczalność 
powództwa z przyczyn formalnych, bądź na oczywistą jego bezzasadność, a stronie 
działającej bez adwokata, w razie potrzeby udzieli wskazówek o terminach 
czynności procesowych, zwłaszcza o terminie apelacji lub zażalenia. Według 
piśmiennictwa, przytoczone przepisy mały zapobiegać przede wszystkim temu, aby 
strona działająca bez adwokata nie ponosiła niezawinionych ujemnych skutków 
swoich działań lub zaniechań w postępowaniu sądowym. 
V. Ocena argumentów przedstawionych w doktrynie i orzecznictwie Sądu 
Najwyższego daje zdecydowanie mocniejsze podstawy do rozstrzygnięcia, że 
niepouczenie lub błędne pouczenie o dopuszczalności, terminie i sposobie 
wniesienia środka zaskarżenia nie ma wpływu na bieg terminu do wniesienia tego 
środka. 
Termin do wniesienia środka zaskarżenia jest terminem ustawowym; nie może 
on zostać skrócony ani wydłużony na podstawie decyzji organu procesowego lub w 
drodze czynności strony. Przepisy ustawowe wyznaczają zatem zarówno początek, 
jak i koniec biegu tego terminu. Wniesienie środka zaskarżenia w przewidzianym 
przez ustawę terminie stanowi jedno z istotnych wymagań prawnych, które muszą 
być dochowane przez podmiot postępowania cywilnego, aby czynność procesowa 
spowodowała przewidziany prawem skutek. Prawo procesowe nie przewiduje 
żadnych modyfikacji terminu do wniesienia środka zaskarżenia, zwłaszcza 
uzależnionych od niepouczenia lub błędnego pouczenia strony występującej bez 
profesjonalnego pełnomocnika lub rzecznika patentowego o sposobie zaskarżenia 
orzeczenia. 
Wykładnia art. 167 k.p.c. prowadzi do jednoznacznego wniosku, że wniesienie 
środka zaskarżenia po upływie ustawowego terminu powoduje bezskuteczność tej 
czynności procesowej. O wystąpieniu tego skutku decyduje wyłącznie chwila 
faktycznego dokonania czynności procesowej; następuje on samoistnie, choćby 
strona dokonała spóźnionej czynności procesowej z powodu niepouczenia lub 
błędnego pouczenia przez sąd. Czynność zaskarżenia nie może ulec już 
konwalidacji, środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia podlega więc 
odrzuceniu. 
Za orzecznictwem przyjmującym, że zarówno niepouczenie, jak i błędne 
pouczenie strony działającej bez adwokata, radcy prawnego lub rzecznika 

patentowego o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia 
nie ma wpływu na bieg terminu do wniesienia środka zaskarżenia, a może jedynie 
uzasadniać wniosek o przywrócenie uchybionego terminu do jego wniesienia, 
przemawia także wyraźne brzmienie przepisów, które rozpoczęcie biegu terminu do 
wniesienia środka zaskarżenia uzależniają od doręczenia lub ogłoszenia orzeczenia 
(art. 369 § 1, art. 394 § 2 i art. 3985 § 1 k.p.c.), a nie od dokonania stosownego 
pouczenia. Najwyraźniej widać to w wypadku obowiązku udzielenia pouczenia na 
posiedzeniu jawnym (art. 327 § 1 k.p.c.), gdyż pouczenie następuje tu w zupełnie 
innej chwili niż rozpoczęcie biegu terminu do wniesienia środka zaskarżenia. Samo 
pouczenie i doręczenie lub ogłoszenie orzeczenia stanowią odrębne czynności 
procesowe. Podobnie jest w razie doręczenia orzeczenia z pouczeniem; stylizacja 
odpowiednich przepisów wyraźnie oddziela doręczenie od pouczenia, czego 
przykładem jest sformułowanie art. 357 § 2 zdanie drugie k.p.c. (...) Nie ma zatem 
podstaw do twierdzenia, że doręczenie orzeczenia bez pouczenia nie stanowi 
doręczenia rozpoczynającego bieg terminu do wniesienia środka zaskarżenia. 
Przyjęcie odmiennego stanowiska powodowałoby, że doręczone orzeczenie 
bez pouczenia nie mogłoby się uprawomocnić, ponieważ termin do wniesienia 
środka zaskarżenia nie rozpoczął biegu. Mogłoby to wprowadzać niepewność w 
stosunkach prawnych, gdyż możliwe byłoby zaskarżenie orzeczenia nawet po 
długim czasie od jego wydania. Rozwiązanie, że zaniedbanie stosownego 
pouczenia strony o sposobie zaskarżenia orzeczenia powoduje, iż termin do 
wniesienia środka zaskarżenia nie rozpoczyna biegu mogłoby więc prowadzić do 
naruszenia pewności prawa i prawa strony do rozpoznania sprawy w rozsądnym 
terminie. 
Przyjęte rozstrzygnięcie wspierają wyrażane w literaturze i orzecznictwie 
trafne poglądy, że uzależnione od doręczenia orzeczenia terminy do wniesienia 
środka zaskarżenia nie mogą rozpocząć biegu w wypadku wadliwego doręczenia. 
O wadliwym doręczeniu można jednak mówić tylko wtedy, gdy naruszono przepisy 
o doręczeniach (art. 131–147 k.p.c.), a nie gdy doręczono orzeczenie bez 
odpowiedniego pouczenia (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 1960 
r., I CZ 3/59, OSPiKA 1960, nr 1, poz. 9). 
Warto także wskazać, że w obecnym stanie prawnym sąd nie ma już 
obowiązku wyręczania stron w podejmowaniu stosownych czynności procesowych. 
Uległ też ograniczeniu – na skutek nowelizacji art. 5 k.p.c. – zakres obowiązku 

informacyjnego sądu. Przyjęcie kontradyktoryjnego modelu postępowania 
cywilnego oznacza, że inicjatywa stron stanowi podstawowy impuls do 
podejmowania czynności w toku tego postępowania. Rozwiązanie przyjmujące, że 
termin do wniesienia środka zaskarżenia nie rozpoczyna biegu, jeżeli stronie nie 
udzielono stosownego pouczenia, mogłoby prowadzić do sytuacji, w której termin 
do zaskarżenia nie biegnie, mimo że strona, która nie została pouczona, nie miała 
nawet zamiaru wnosić środka zaskarżenia. Wprowadzenie tak daleko idącego 
rozwiązania ochronnego, wbrew woli strony, byłoby pozbawione racjonalnego 
uzasadnienia. 
Argumentu przemawiającego na rzecz przyjętego rozwiązania dostarcza także 
orzecznictwo w sprawach o przywrócenie terminu. Przyjmuje się, że brak winy 
strony w dokonaniu czynności procesowej w terminie, polegający na wystąpieniu 
przeszkody niezależnej od woli strony, może zachodzić także wówczas, gdy stronie 
nie udzielono stosownego pouczenia o sposobie zaskarżenia orzeczenia lub w 
razie błędnego zrozumienia takiego pouczenia, np. z powodu choroby 
(postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 1978 r., I CZ 145/77, nie 
publ. i z dnia 5 stycznia 2006 r., I UZ 38/05, OSNP 2007, nr 1-2, poz. 32). Należy 
jednak podkreślić, że sam fakt nieudzielenia pouczenia o sposobie zaskarżenia 
orzeczenia nie może stanowić przesłanki uzasadniającej przywrócenie terminu. W 
każdej sprawie konieczna jest ocena, czy strona nie ponosi winy za niedokonanie 
czynności procesowej w terminie, nie można bowiem wykluczyć, że mimo 
nieudzielenia jej stosownego pouczenia, znała ona sposób zaskarżenia orzeczenia. 
Argumentów podważających przyjęte rozstrzygnięcie nie dostarcza 
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2009 r., II CZ 93/09. 
Wprawdzie nie można nie docenić pragmatyzmu tego orzeczenia, jednakże 
traktowanie spóźnionego środka zaskarżenia jako wniesionego w terminie 
pozostaje w sprzeczności z art. 167 k.p.c. i prowadzi do nieprzewidzianej przez 
prawo procesowe modyfikacji biegu ustawowego terminu do zaskarżenia 
orzeczenia. Ponadto koncepcja rozstrzygnięcia, związana ściśle ze specyfiką 
konkretnej sprawy, ma ograniczony zakres i nie może służyć do generalnego 
rozwiązania kwestii skutków błędnego pouczenia strony o środkach zaskarżenia 
orzeczenia. 
Przeciwko przyjętemu rozstrzygnięciu nie przemawia także konieczność 
poszanowania konstytucyjne zagwarantowanych praw stronie postępowania 

cywilnego. Niepouczenie ani błędne pouczenie strony działającej bez adwokata, 
radcy prawnego lub rzecznika patentowego o sposobie zaskarżenia orzeczenia nie 
niweczą prawa strony do zaskarżenia orzeczenia (art. 78 Konstytucji), prawa do 
drugiej instancji (art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji) lub prawa do 
rzetelnej procedury (art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji), przywrócenie 
bowiem terminu pozwala stronie wzruszyć skutki upływu terminu, któremu uchybiła 
na skutek nieudzielenia jej stosownego pouczenia. Przepis art. 176 Konstytucji 
dopuszcza ustanawianie terminów, wymagań proceduralnych i fiskalnych dla 
środków zaskarżenia, których niezachowanie może powodować utratę prawa do 
drugiej instancji, chyba że ograniczenia posuwają się aż do przekreślenia jego 
istoty. Co więcej, ustawa może określać także wyjątki od zasady zaskarżalności i 
sposób zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji (art. 78 
zdanie drugie Konstytucji). W literaturze podnosi się, że art. 78 zdanie drugie 
Konstytucji dopuszcza nawet ingerencję ustawodawcy w istotę prawa do 
zaskarżenia, stanowi więc lex specialis w stosunku do art. 31 ust. 3 zdanie drugie 
Konstytucji, chociaż przepisy wyłączające prawo do zaskarżenia w oznaczonych 
wypadkach powinny być interpretowane ściśle, opierać się na szczególnych 
przesłankach interesu publicznego i szanować zasadę proporcjonalności (art. 31 
ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji). Konstytucja pozwala zatem ustawodawcy 
wprowadzać ograniczenia w zakresie procedur sądowych, nie jest ona natomiast 
źródłem takich norm, które dałoby się samoistnie zastosować jako podstawę 
modyfikacji ustawowego terminu do wniesienia środka zaskarżenia, zwłaszcza 
polegającej na przyjęciu, że termin ten nie rozpoczyna biegu, jeżeli strony 
działającej bez adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego nie pouczono 
albo błędnie pouczono o sposobie zaskarżenia orzeczenia. 
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.