III CZP 36/13

Sygn. akt III CZP 36/13 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 24 lipca 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
SSN Jan Górowski (sprawozdawca) 
SSN Katarzyna Tyczka-Rote 
Protokolant Katarzyna Bartczak 
 
 
w sprawie z powództwa M. P. 
przeciwko T.Dystrybucja S.A., Oddział w K., Międzynarodowemu Portowi 
Lotniczemu K.-B. sp. z o.o. w B.  
i Skarbowi Państwa - Jednostce Wojskowej Nr […] w B. 
o zapłatę, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 24 lipca 2013 r. 
zagadnienia prawnego  
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w K. 
postanowieniem z dnia 10 stycznia 2013 r.,  
 
 
 
"Czy można dochodzić tzw. roszczeń uzupełniających (art. 224 k.c., 
225 k.c. i 230 k.c.) w przypadku naruszeń innych niż pozbawienie 
właściciela nieruchomości władztwa nad rzeczą, w szczególności 
uzasadniających roszczenie negatoryjne?" 
 
 
podjął uchwałę: 
 
Właściciel rzeczy może żądać od posiadacza służebności 
wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy (art. 224 § 2     
i art. 225 w zw. z art. 230 oraz art. 352 § 2 k.c.). 

 
2 
Uzasadnienie 
 
 
Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu 
przez Sąd Okręgowy w K. powstało przy rozpoznawaniu apelacji M. P. oraz 
pozwanej T. Dystrybucja S.A. od wyroku Sądu Rejonowego w K. z dnia 14 lutego 
2012 r. Orzeczeniem tym zasądzono powodowi - jako właścicielowi nieruchomości - 
od pozwanej spółki kwotę 53 360 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 15 listopada 
2011 
r. 
i 
oddalono 
powództwo 
w 
dalszej 
części, 
w 
tym 
przeciwko 
Międzynarodowemu Portowi Lotniczemu w K.- B. sp. z o.o. oraz Skarbowi Państwa 
– Jednostce Wojskowej nr […] w B. w całości. 
 
Na nieruchomości powoda stanowiącej działkę nr 417/1 o pow. 13 arów, 
położonej w M., objętej księgą wieczystą nr […], którą nabył w dniu 11  listopada 
1989 r. od K. H., zostały zbudowane w 1984 r. urządzenia energetyczne – 
transformator i stacja napowietrzna z linią średniego napięcia, użytkowane obecnie 
przez T. Dystrybucja S.A. Poprzednikiem prawnym tej spółki była E. sp. z o.o., 
która została utworzona w 1993 r. jako jednoosobowa spółka Skarbu Państwa, 
przekształcona z przedsiębiorstwa państwowego Zakładu Energetycznego w K. 
Przez działkę powoda przebiega też podziemny kabel elektroenergetyczny, łączący 
szafkę licznikową, znajdującą się na słupie energetycznym linii powietrznej niskiego 
napięcia zlokalizowanego na działce nr  1093 w M. z latarnią oświetlenia 
przeszkodowego, znajdującą się na wzgórzu na działce nr 395 w M. Obecnie kabel 
nie jest używany do przesyłu energii elektrycznej. Był odbiorcą zasilania latarni 
oświetlenia przeszkodowego Międzynarodowego Portu Lotniczego w B. do dnia 8 
lutego 2005 r. 
 
Zarówno transformator, jak i napowietrzna linia średniego napięcia stanowią 
elementy przedsiębiorstwa pozwanej spółki. Konserwacji tych urządzeń pracownicy 
T. Dystrybucja S.A. dokonują co pięć lat, wchodząc na nieruchomość powoda bez 
jego zgody, co jest możliwe, gdyż w 2004 r. zdemontowali furtkę w ogrodzeniu 
powoda. Także poprzednia właścicielka działki nr 417/1 nie wyrażała zgody na 
umieszczanie urządzeń przesyłowych, a o ich zainstalowaniu dowiedziała się 

 
3 
później. Za ich umieszczenie ani powód, ani jego poprzedniczka prawna nie 
otrzymali odszkodowania.   
 
Sąd pierwszej instancji uwzględnił częściowo powództwo wobec pozwanej T. 
Dystrybucja S.A. na podstawie art. 224 § 2 w zw. z art. 225 i art. 230 k.c. 
Transformator i stację z linią średniego napięcia uznał za urządzenia, które 
wchodzą w skład przedsiębiorstwa pozwanej (art. 49 k.c.), a tym samym nie 
stanowią części składowych nieruchomości powoda i strona pozwana jest ich 
posiadaczem. Przyjął, że skoro pozwany nie wykazał, że objęcie w posiadanie 
przedmiotowej nieruchomości nastąpiło w wykonaniu decyzji o jakiej mowa w art. 
35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczanie 
nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1982 r., Nr 11, poz. 79) i poprzednik pozwanej 
spółki miał świadomość, iż strona pozwana jest posiadaczem przedmiotowej 
nieruchomości w zakresie zajętym pod urządzenia przesyłowe, to władanie 
pozwanej spółki było w złej wierze. W związku z tym wskazał, że nie upłynął 
trzydziestoletni letni termin niezbędny do stwierdzenia zasiedzenia służebności 
przesyłu. Poza tym zwrócił uwagę, że skoro powód wytoczył powództwo o zapłatę 
tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z jego nieruchomości w 2005 r., 
to nastąpiła przerwa biegu zasiedzenia. 
 
Według oceny Sądu drugiej instancji, nawet jeżeli miałoby dojść do 
zasiedzenia służebności przesyłu, to i tak pozostawałoby zagadnienie, czy za okres 
poprzedzający zasiedzenie powód może wystąpić z roszczeniem o wynagrodzenie 
za bezumowne korzystanie z jego działki. Zwrócił również uwagę na to, że powód 
nigdy nie występował z powództwem negatoryjnym. W związku z tym w sprawie 
wystąpił problem, czy dopuszczalne jest roszczenie o bezumowne korzystanie 
z  nieruchomości (art. 224 § 2 i 225 k.c.), skoro negatywne stanowisko w tej kwestii 
zostało zaprezentowane w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 
2011 r., III CZP 7/11 (OSP 2012, nr 10, poz. 93). 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 Pomimo rozbieżności w literaturze, w judykaturze w zasadzie jednolicie 
przyjęto, że art. 225 i art. 224 § 2 k.c. w zw. z art. 352 § 2 i art. 230 k.c. mogą mieć 
odpowiednie zastosowanie do rozliczeń między właścicielem i posiadaczem 

 
4 
służebności, a więc także służebności przesyłu (por. uchwały Sądu Najwyższego: 
z  dnia 8 września, 2011 r., III CZP 43/11, OSNC 2012, nr 2, poz. 18, z dnia 
17 czerwca 2005 r., III CZP 29/05, OSNC 2006, nr 4, poz. poz. 64 i wyroki Sądu 
Najwyższego: z dnia 14 grudnia 2004 r., II CK 255/04, LEX nr 277869, z dnia 
11  maja 2005 r., III CK 556/04, LEX nr 221731, z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 
679/04, LEX nr 311353, z dnia 8 czerwca 2005 r. V CK 680/04, LEX nr 180843, 
z  dnia 17 czerwca 2005 r., III CK 685/04, LEX nr 277065, z dnia 24 lutego 2006 r., 
II CSK 139/05, LEX nr 201025, z dnia 8 grudnia 2006 r., V CSK 296/06, LEX 
nr  359471; z dnia 25 listopada 2008, II CSK 346/08, LEX nr 484714, z dnia 
20  stycznia 2009 r., II CSK 229/08, LEX nr 527196, z dnia 3 kwietnia 2009 r., 
II  CSK 459/08, LEX nr 607254, z dnia 3 kwietnia 2009 r. II CSK 470/08, LEX 
nr  599755, z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 471/08, LEX nr 607255, z dnia 
29  kwietnia 2009 r., II CSK 560/08, LEX nr 511039, z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 
511/08, LEX nr 584191, z dnia 20 sierpnia 2009 r., II CSK 137/09, LEX nr 578037, 
z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 175/09, LEX nr 688048, z dnia 3 lutego 2010 r., 
II  CSK 444/09, LEX nr 578038, z dnia 6 maja 2010 r., II CSK 626/09, LEX 
nr  585769). Odmienne odosobnione stanowisko wyrażone zostało w wyroku Sądu 
Najwyższego z dnia 9 marca 2007 r. II CSK 457/06 (LEX nr 339717) 
i  w  postanowieniu z dnia 15 kwietnia 2011 r. III CZP 7/11 (OSP 2012 nr 10, 
poz.  93). 
Pierwszy z podniesionych argumentów na uzasadnienie tego odosobnionego 
od utrwalonej linii judykatury stanowiska odwołuje się do art. 352 § 2 k.c., 
odróżniającego posiadanie służebności od posiadania rzeczy, co miałoby wyłączać 
kwalifikowanie posiadania służebności jako posiadania zależnego i tym samym 
stosowanie w tym wypadku art. 230 k.c. Nie można podzielić tego argumentu, gdyż 
z samej definicji posiadania (art. 336 k.c.) wynika, że posiadaczem rzeczy jest nie 
tylko ten, kto włada nią jak właściciel (posiadacz samoistny), ale także kto włada 
rzeczą jak użytkownik zastawnik, najemca dzierżawca lub mający inne prawo, 
z  którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). 
Kodeks cywilny zerwał z koncepcją, że przedmiotem posiadania jest prawo do 
rzeczy, a nie rzecz jako taka. Innymi słowy, dopiero w ramach posiadania rzeczy, 
wyróżnia się posiadanie samoistne odpowiadające na gruncie dekretu z dnia 

 
5 
11  października 1946 r. - Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319 ze zm.) 
posiadaniu rzeczy i posiadanie zależne odpowiadające dawnemu posiadaniu praw. 
Zawarte w art. 336 k.c. wyliczenie rodzajów posiadania zależnego rzeczy 
jest przykładowe: jest nim władanie rzeczą w zakresie ograniczonych praw 
rzeczowych: użytkowania, zastawu, ale także służebności. Potwierdza to wykładnia 
językowa art. 352 § 1 k.c., który jednoznacznie stanowi, że kto faktycznie korzysta 
z  cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności, jest 
posiadaczem służebności. Zgodnie z zasadami wykładni językowej i systemowej, 
zawarte w § 2 tego przepisu pojęcie „posiadanie służebności” oznacza zatem 
władztwo nad rzeczą odpowiadające treści służebności. Do takiego ograniczonego 
władania rzeczą, a więc z istoty swej posiadania zależnego, stosuje się 
odpowiednio przepisy o posiadaniu rzeczy. Unormowanie zawarte w art. 352 k.c., 
dotyczy wyłącznie posiadania służebności, a zatem nie dotyczy uprawnień 
właściciela wobec posiadacza zależnego w złej wierze i w związku z tym zawarte 
w  nim odesłanie nie ma większego znaczenia co do stosowania przepisów 
chroniących własność, do których należą między innymi art. 230, 225 i 224 k.c. 
Trafnie natomiast podniesiono w literaturze, że skoro do posiadania służebności 
stosuje się odpowiednio przepisy o posiadaniu rzeczy (art. 252 § 2 k.c.), zatem 
skoro w art. 224-225 i 230 k.c. mowa jest o „posiadaniu rzeczy” to przepisy te 
stosuje się także do korzystania przez władającego cudzą rzeczą w zakresie 
służebności przesyłu.  
 Posiadanie służebności czynnej np. służebności drogowej ma charakter 
swoisty, gdyż uprawnienia wynikające z jej treści, są co do władania rzeczą z reguły 
ograniczone. Przykładowo, osoba, która wykonuje służebność drogową korzysta 
z  rzeczy w ściśle ograniczonym zakresie, tj. tylko w celach komunikacyjnych. 
W  literaturze podkreślono, że aby uniknąć wszelkich wątpliwości, a zarazem 
zwrócić uwagę na swoistość posiadania w zakresie służebności, co ma znaczenie 
praktyczne, ustawodawca w art. 352 § 1 k.c. zaliczył wykonywanie służebności do 
posiadania rzeczy. Należy dodać, że już na gruncie Prawa rzeczowego przyjęto, 
że  posiadanie przechodu i przejazdu korzysta z ochrony posesoryjnej bez potrzeby 
wykazywania się tytułem ustanawiającym taką służebność (por. uchwałę Sądu 
Najwyższego z dnia 6 października 1958 r., 2CO 10/58, PiP 1960, nr 3, s. 167). 

 
6 
Z  tej specyfiki posiadania służebności należy wywieść wniosek, że punktem 
odniesienia dla ustalenia odpowiedniego wynagrodzenia dla właściciela nie mogą 
być w zasadzie stawki czynszu lub dzierżawy nieruchomości, gdyż w tym wypadku 
stopień ograniczenia władztwa właściciela jest z reguły mniejszy, np. gdy nad 
nieruchomością przebiega sieć elektroenergetyczna, to niewyłączona jest 
możliwość upraw gruntu. 
 
Trafnie w uchwale z dnia 17 czerwca 2005 r. III CZP 29/05 wyjaśniono, 
że  odwołanie się w tym wypadku do roszczeń deliktowych oraz z tytułu 
bezpodstawnego wzbogacenia nie zabezpiecza w dostatecznym stopniu interesu 
prawnego właściciela. Odmówienie więc właścicielowi roszczenia uzupełniającego 
roszczenie negatoryjne mogłoby stanowić naruszenie Konwencji o ochronie praw 
człowieka i podstawowych wolności wraz z Protokołem dodatkowym nr 1 (Dz. U. 
z  1995 r., Nr 36, poz.175 ze zm.), nakazującym poszanowanie rozumianego 
szeroko prawa własności oraz postanowień Konstytucji nakazującej równą ochronę 
własności i dopuszczającej ograniczenie tego prawa za odszkodowaniem (art. 64 
ust. 2 w zw. z art. 21 ust. 2). 
 
Nie można także podzielić drugiego argumentu, jaki podniesiony został 
w  uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2007 r., II CSK 
457/06 i w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1998 r. 
III  CZP 62/97 (OSNC 1998, nr 6, poz. 91), prezentowanego także przez niektórych 
przedstawicieli doktryny, na poparcie zapatrywania, że roszczenie za bezumowne 
korzystanie z nieruchomości bez tytułu prawnego przysługuje właścicielowi, który 
w  tym czasie był legitymowany do wystąpienia z roszczeniem windykacyjnym. 
Przeciwny i dominujący w judykaturze pogląd wyrażony został między innymi 
w  uchwałach składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego: z dnia 26 maja 2006 r., 
III CZP 19 /06 (OSNC 2006, nr 12, poz. 195) i z dnia 19 marca 2013 r., III CZP 
88/12 (dotychczas nie publ.) oraz w uchwale z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 
29/05 (OSNC 2006, nr 4, poz. 64). 
Należy pamiętać, że zarówno w orzecznictwie, jak i w piśmiennictwie 
przyjęto, iż roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy ma charakter 
obligacyjny i gdy powstanie, uzyskuje byt samodzielny, niezależnie od roszczeń 

 
7 
chroniących własność (art. 222 § 1 i 2 k.c.); może zatem być samodzielnie 
dochodzone niezależnie od roszczenia windykacyjnego albo negatoryjnego i jest 
samodzielnym przedmiotem obrotu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 
7  marca 1967 r., II CKN 57/96, OSNCP 1967, nr 6 -7, poz. 92 i z dnia 14 lutego 
1967 r., I CR 443/66, OSNCP 1967, nr 9, poz. 163 oraz uzasadnienie uchwały 
Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2002 r., III CZP 21/02, OSNC 2002, nr 12, 
poz. 149). Utrata własności rzeczy nie powoduje więc utraty możliwości żądania 
wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy w okresie, w którym właścicielowi prawo to 
przysługiwało. Przesądza to argument, że jednym z roszczeń uzupełniających jest 
możliwość żądania odszkodowania za utratę rzeczy, które przysługiwać może 
dopiero wtedy, gdy ani prawo własności ani roszczenie windykacyjne nie wchodzą 
w rachubę. Ponadto także z art. 229 § 1 k.c. wynika, że gdy właścicielowi rzecz 
została zwrócona i w rezultacie nie przysługuje mu już roszczenie windykacyjne 
przeciwko byłemu posiadaczowi rzeczy, to nie jest wyłączona możliwość żądania 
wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy. Zawarte w tym przepisie pojęcie „zwrotu 
rzeczy” w przypadku roszczenia negatoryjnego może być interpretowane jako 
chwila zaprzestania naruszeń. 
Zaprezentowany pogląd, jak wynika z poczynionych uwag, ukształtował się 
w judykaturze, po wejściu w życie w dniu 1 stycznia 1965 r. kodeksu cywilnego, 
zatem odstąpienie obecnie od niego stanowiłoby czynnik destabilizujący stosunki 
gospodarcze (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 października 
2003  r., P 3/03, OTK ZU 2003, nr 8A, poz. 82). Taka zmiana interpretacji 
prowadziłaby do naruszenia istotnej wartości jaką jest stabilność stosunków 
prawnych (por. wyrok Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w Luksemburgu 
z  dnia 8 kwietnia 1976 r. w sprawie 43/75 Gabrielle Defrenne przeciwko Societe 
Anonyme belge de navigation aerienne Sabena, Lex Polonica nr 1150855). 
Odwoływanie się do rozwiązań występujących w prawie niemieckim także 
nie ma większego znaczenia. Przede wszystkim w kodeksie cywilnym niemieckim 
nie występuje regulacja podobna do występującej w prawie polskim. Po przepisie 
§  985 BGB, dotyczącym roszczenia windykacyjnego, następują przepisy, które 
normują w szczególności roszczenia uzupełniające, a następnie w § 1004 BGB 
zawarta jest regulacja roszczenia negatoryjnego. Pomiędzy tymi uregulowaniami 

 
8 
znajduje 
się 
wiele 
innych 
unormowań 
nawiązujących 
do 
roszczenia 
windykacyjnego, nieprzystających jednak do rozwiązań naszego kodeksu 
cywilnego. Trudno zatem z porównania kodeksu cywilnego niemieckiego oraz 
kodeksu cywilnego wyciągać zbyt daleko idące wnioski dotyczące polskiego prawa. 
Przeciwnie, właśnie różnica w systematyce obydwu kodeksów może wskazywać na 
trafność wiązania w prawie polskim roszczeń uzupełniających także z roszczeniem 
negatoryjnym. 
Wprawdzie poza zakresem przedstawionego zagadnienia pozostaje kwestia 
wpływu 
ewentualnego 
zasiedzenia 
służebności 
przesyłu 
na 
dochodzone 
roszczenie, niemniej należy zauważyć, że nabycie przez posiadacza własności lub 
służebności na tej podstawie, jest usprawiedliwione ochroną porządku prawnego, 
co pozwalało uznać, że choć następuje bez rekompensaty dla właściciela, 
ograniczenie to jest zgodne z art. 31 Konstytucji. Także regulacje przewidujące 
nabycie 
przez 
posiadacza 
prawa 
na 
skutek 
niezakwestionowanego 
długoterminowego posiadania są zgodne z interesem społecznym i nie naruszają 
art 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych 
wolności ( por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 30 sierpnia 
2007 r. w sprawie J.A.  Pye (Oxford) Ltd v. The United Kingdom, nr 44302/02, 
LEX  nr 292787). Należy więc rozważyć, czy funkcja zasiedzenia nie sprzeciwia się 
przyznaniu w takim wypadku podmiotowi, który utracił w ten sposób swe prawo 
wszelkich roszczeń uzupełniających. Taki wniosek może wynikać z uzasadnienia 
uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 2006 r., III CZP 19/06. 
Z tych względów, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., należało podjąć uchwałę, 
jak na wstępie.