III CZP 34/12

Sygn. akt III CZP 34/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 18 lipca 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Dariusz Dończyk 
SSN Krzysztof Pietrzykowski 
 
 
 
w sprawie z wniosku S. P. 
przy uczestnictwie M. C. i Gminy Miejskiej K. 
o wydanie zaświadczenia o powołaniu na wykonawcę testamentu, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 18 lipca 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy  
postanowieniem z dnia 27 grudnia 2011 r.,  
 
„Czy i jakie przesłanki ważności testamentu podlegają badaniu     
w sprawie o wydanie zaświadczenia dla wykonawcy testamentu 
(art. 986 k.c. w zw. z art. 665 k.p.c.)?” 
 
 
podjął uchwałę: 
 
W sprawie o wydanie zaświadczenia wykonawcy testamentu 
(art. 665 k.p.c.) sąd bada istnienie testamentu i jego ważność ze 
względu na formę. 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
 
 
Sąd Rejonowy oddalił wniosek S. P. o wydanie zaświadczenia o powołaniu 
go na wykonawcę testamentu K. M. Stwierdził, że toczy się postępowanie o 
stwierdzenie nabycia spadku po K. M., w którym – po zgłoszeniu się S. P. do 
udziału w tym postępowaniu i oświadczeniu, że spadkodawczyni pozostawiła 
testament ustny powołujący do spadku M. C. – zawisł spór dotyczący istnienia 
i ważności tego testamentu. W szczególności zarzucono, że nie zostały spełnione 
warunki do sporządzenia testamentu szczególnego (ustnego), gdyż nie istniała 
obawa rychłej śmierci. W tej sytuacji – zdaniem Sądu pierwszej instancji – wniosek 
S. P. o wydanie zaświadczenia jest co najmniej przedwczesny, nie można bowiem 
stwierdzić, że testament został sporządzony i że wnioskodawca został powołany na 
wykonawcę testamentu. 
 
Podczas rozpoznawania apelacji wnioskodawcy Sąd Okręgowy powziął 
poważne wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym 
Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
Czynności w postępowaniu spadkowym należące do zakresu działania 
sądów podlegają w zasadzie rozpoznaniu w postępowaniu nieprocesowym 
(art. 627 i nast. oraz 1108, 1109 i 1139-1142 k.p.c.). Ustawodawca dokonał 
rodzajowej segregacji tych spraw, dostosowując poszczególne normowania do ich 
specyfiki, funkcji oraz celów. W związku z tym postępowanie spadkowe nie stanowi 
jednolitego, integralnego postępowania sądowego; składa się z wielu czynności, 
które mogą być podejmowane samoistnie, niezależnie od tego, czy zostały 
poprzedzone innymi czynnościami, chyba że co innego wynika z ich charakteru 
(np. art. 655 i 679 k.p.c.). Wyjątkowo czynności przewidziane dla różnego rodzaju 
spraw mogą być łączone w jednym postępowaniu, w szczególności wtedy, gdy 
wynika to z ustawy (art. 670 § 1 in fine oraz art. 649 k.p.c.). Nawet jednak wówczas, 
gdy różne czynności zostaną skupione w jednym postępowaniu, nie tracą swej 
samodzielności w zakresie przepisów, które mają do nich zastosowanie. 
 
Jednym z rodzajów spraw rozpoznawanych w postępowaniu spadkowym są 
sprawy dotyczące wykonawcy testamentu (rozdział 6, działu IV, tytułu II, księgi 

 
3 
drugiej k.p.c.), a wśród nich sprawy o wydanie zaświadczenia wykonawcy 
testamentu, normowane w art. 665 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, sąd spadku 
wydaje osobie powołanej na wykonawcę testamentu, na jej wniosek, odpowiednie 
zaświadczenie, w którym wymienia się imię, nazwisko, miejsce ostatniego 
zamieszkania oraz datę i miejsce śmierci spadkodawcy, imię, nazwisko i miejsce 
zamieszkania wykonawcy testamentu, jak również stwierdzenie, że dana osoba 
została powołana na wykonawcę testamentu; wskazuje się także prawa i obowiązki 
wykonawcy testamentu, jeżeli zostały przez spadkodawcę określone (por. § 141 
zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 2003 r. w sprawie 
organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych działów 
administracji sądowej, Dz.Urz. M.S. Nr 5, poz. 22 ze zm.). 
 
Zakres kognicji sądu orzekającego w sprawie o wydanie zaświadczenia nie 
został określony, należy go zatem ustalić kierując się przede wszystkim celem tego 
postępowania. Z tego punktu widzenia nie budzi wątpliwości, że chodzi 
o  wyposażenie wykonawcy testamentu, którego funkcja została unormowana w art. 
988 k.c., w dokument publiczny (tytuł prawny) upoważniający go do występowania 
w obrocie, czyli do występowania w sprawach majątku spadkowego przed sądami, 
urzędami, instytucjami innymi organami, a także przed osobami fizycznymi 
prawnymi, 
zwłaszcza 
spadkobiercami, 
zapisobiorcami 
i 
innymi 
osobami 
uprawnionymi z testamentu. Zaświadczenie stanowi także legitymację do 
podejmowania 
prywatnoprawnych 
i procesowych 
czynności 
związanych 
z majątkiem spadkowym.  
Charakter 
postępowania 
o 
wydanie 
zaświadczenia, 
a 
także 
jego 
usytuowanie w systematyce innych postępowań spadkowych uzasadnia tezę, że 
nie mogą być w nim podejmowane czynności niesłużące bezpośrednio jego celowi, 
a także czynności  unormowane samodzielnie w innych rodzajach postępowań. 
Już wstępnie można więc stwierdzić, że w postępowaniu o wydanie zaświadczenia 
wykonawcy testamentu sąd nie bada ważności testamentu we wszystkich 
aspektach, a więc zarówno co do spełnienia wymagań formalnych, jak 
i  materialnych, a w szczególności zdolności testatora do testowania, wad 
oświadczeń woli itp. Tak szeroka kognicja pozostaje w sprzeczności z celem 
omawianego postępowania, a także prowadziłaby do rozpoznania kwestii 

 
4 
zastrzeżonych wyłącznie do postępowania o stwierdzenie nabycia spadku 
i przedmiotu zapisu windykacyjnego (art. 669 i nast. k.p.c.). 
Należy jednak sprzeciwić się także tezie wskazującej, że w postępowaniu 
o wydanie zaświadczenia sąd spadku w ogóle nie może zajmować się ważnością 
testamentu, w związku z czym ustala wyłącznie istnienie testamentu (dokumentu 
określanego jako testament) oraz to, czy zawiera on klauzulę ustanawiającą 
wnioskodawcę jego wykonawcą. Przyjęcie tej koncepcji godziłoby przede 
wszystkim w misję wymiaru sprawiedliwości, jest bowiem oczywiste i słuszne, że 
sąd, zwłaszcza działający w postępowaniu nieprocesowym, w którym interes 
publiczny jest chroniony mocniej niż w innych trybach postępowania cywilnego, 
bierze z urzędu pod rozwagę bezwzględną nieważność czynności prawnej, 
zwłaszcza rozpoznawalną prima facie. W razie czynności prawnej jaką jest 
testament, z zasady w grę może wchodzić nieważność ze względu naruszenie 
wymagań co do formy. Badanie innych okoliczności wpływających na ważność 
testamentu, których na podstawie samego aktu ostatniej woli stwierdzić nie można, 
a wymagających niejednokrotnie długotrwałego i skomplikowanego postępowania 
dowodowego (np. zdolności testatora do testowania, zachowania przesłanek 
testamentu szczególnego itp.), wykraczałoby znacznie poza cel postępowania 
o wydanie zaświadczenia.  
Oczywiście, przedmiotem badania sądu w postępowaniu normowanym 
w art. 665 k.p.c. jest także istnienie testamentu, a ciężar dowodu w tym zakresie 
obciąża wnioskodawcę – wykonawcę testamentu. Sąd bada także inne przesłanki 
postępowania, jak np. legitymację wnioskodawcy, łącznie z jego zdolnością do 
czynności prawnych (art. 986 § 2 k.c.), oraz weryfikuje wszystkie dane znajdujące 
później wyraz w treści zaświadczenia, te kwestie pozostają jednak poza 
wątpliwościami Sądu Okręgowego oraz poza zakresem zagadnienia prawnego 
przedstawionego do rozstrzygnięcia.    
Przyjęty, wąski zakres kognicji sądu, chroniący jednak podstawowe interesy 
spadkobierców oraz potencjalnych kontrahentów wykonawcy testamentu, a także 
interes publiczny, jest również wynikiem uwzględnienia aspektów ustrojowych. Na-
leżało wziąć pod uwagę, że czynności w sprawach o wydanie zaświadczenia wy-
konawcy testamentu może wykonywać referendarz sądowy (art. 5091 § 3 k.p.c.) 

 
5 
oraz notariusz (art. 665 in pricipio k.p.c.). W ograniczonych kompetencjach 
jurysdykcyjnych tych organów mieści się badanie istnienia testamentu oraz jego 
ważności ze względu na formę, nie obejmują one natomiast rozpoznawania innych, 
skomplikowanych aspektów nieważności lub bezskuteczności czynności prawnej.   
 
Niezależnie od tego, jeżeli okaże się, że w konkretnej sprawie występują 
okoliczności stojące na przeszkodzie wydaniu zaświadczenia, których wyjaśnienie 
przekracza kompetencje kognicyjne sądu spadku działającego na podstawie art. 
665 k.p.c., a toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku 
i  przedmiotu zapisu windykacyjnego, nie jest wyłączone zawieszenie postępowania 
na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Nie ma także 
przeszkód do połączenia sprawy o wydanie zaświadczenia wykonawcy testamentu 
z inną toczącą się sprawą z zakresu prawa spadkowego do łącznego rozpoznania, 
jeżeli spełnione zostały przesłanki przewidziane w art. 219 w związku z art. 13 § 2 
k.p.c. 
  
W konsekwencji Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.