III CZP 34/10

Uchwała z dnia 7 maja 2010 r., III CZP 34/10 
 
Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący) 
Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca) 
Sędzia SA Jan Futro 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Alicji J. przy uczestnictwie Katarzyny G. o 
podział majątku wspólnego i zniesienie współwłasności, po rozstrzygnięciu w Izbie 
Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 7 maja 2010 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 12 
lutego 2010 r.: 
"1. Czy w przypadku zgłoszenia przez jednego z małżonków roszczenia z art. 
231 § 1 k.c. w sprawie o podział majątku wspólnego, rozstrzygnięcie o tym 
roszczeniu powinno mieć charakter orzeczenia prejudycjalnego (postanowienie 
wstępne, częściowe) czy też rozstrzygnięcie o tym roszczeniu może nastąpić 
dopiero w orzeczeniu o podziale majątku wspólnego? 
2. Czy w przypadku zgłoszenia przez jednego z małżonków roszczenia z art. 
231 § 1 k.c. w sprawie o podział majątku wspólnego sąd – w razie ziszczenia się 
ustawowych przesłanek z tego artykułu – jest zobligowany do pozytywnego 
rozstrzygnięcia w tym przedmiocie w sytuacji, gdy uznaje za niezasadne przyznanie 
stronie zgłaszającej to roszczenie części lub całości nieruchomości, na której został 
poczyniony nakład w postaci wzniesionego budynku?" 
podjął uchwałę: 
 
1. W sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności 
majątkowej między małżonkami sąd rozstrzyga o roszczeniu przewidzianym w 
art. 231 k.c. w orzeczeniu kończącym postępowanie. Sąd może wydać 
postanowienie częściowe lub postanowienie wstępne, jeżeli uzasadniają to 
okoliczności sprawy. 
2. O tym, czy roszczenie przewidziane w art. 231 k.c. należy uwzględnić, 
czy też zasądzić odpowiednią kwotę tytułem zwrotu nakładów – polegających 
na wzniesieniu budynku – poczynionych z majątku wspólnego na majątek 

osobisty jednego z małżonków, decydują okoliczności sprawy. 
 
Uzasadnienie 
 
W sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej 
między małżonkami – wnioskodawczynią Alicją J. i Tadeuszem J. – Sąd Rejonowy 
w Białymstoku ustalił, że związek małżeński ustał na skutek śmierci męża, po 
którym, na podstawie testamentu, spadek nabyła córka, uczestniczka Katarzyna G. 
Poza tym Sąd Rejonowy ustalił, że na nieruchomości stanowiącej majątek osobisty 
męża małżonkowie wznieśli ze środków należących do ich majątku wspólnego 
budynek mieszkalny. Wnioskodawczyni zażądała dokonania rozliczenia tego 
nakładu przez przeniesienie na nią udziału w wymienionej nieruchomości, 
odpowiadającego jej udziałowi w majątku wspólnym. Postanowieniem z dnia 30 
października 2009 r. Sąd Rejonowy uwzględnił to żądanie i zobowiązał 
uczestniczkę do złożenia oświadczenia, że przenosi na rzecz wnioskodawczyni 
udział w wysokości 1/2 części nieruchomości za równoczesną zapłatą kwoty 35 755 
zł, a następnie zniósł współwłasność tej nieruchomości i dokonał podziału majątku 
wspólnego w ten sposób, iż nieruchomość przyznał uczestniczce i zasądził od niej 
na rzecz wnioskodawczyni tytułem spłaty kwotę 114 910,12 zł. 
Przy rozpoznawaniu apelacji wniesionej przez wnioskodawczynię i 
uczestniczkę powstały przytoczone na wstępie zagadnienia prawne budzące 
poważne wątpliwości, które Sąd Okręgowy w Białymstoku przedstawił do 
rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Według Sądu Okręgowego, skuteczność 
orzeczenia wydanego na podstawie art. 231 § 1 k.c., które zastępuje oświadczenie 
woli właściciela nieruchomości o przeniesieniu jej własności (art. 64 k.c.), 
uzależniona jest od spełnienia przez nabywcę nieruchomości świadczenia 
wzajemnego w postaci zapłaty wynagrodzenia w ustalonej wysokości i powstaje 
dopiero z chwilą nadania orzeczeniu klauzuli wykonalności (art. 1047 § 2 k.p.c.). 
Jednocześnie Sąd Okręgowy wskazał na orzeczenia Sądu Najwyższego, według 
których prawomocny wyrok uwzględniający roszczenie przewidziane w art. 231 k.c. 
ma skutek z chwilą jego uprawomocnienia się. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Dopuszczalność orzekania o roszczeniu przewidzianym w art. 231 k.c. w 
postępowaniu o dział spadku została w praktyce sądowej przesądzona uchwałą 

pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1969 r., III CZP 
12/69 (OSNCP 1970, nr 3, poz. 39). Później rozszerzono ją na inne postępowania 
działowe, w tym na postępowanie o podział majątku wspólnego po ustaniu 
wspólności majątkowej między małżonkami (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 
dnia 11 marca 1985 r., III CZP 7/85, OSNCP 1985, nr 11, poz. 170, oraz 
uzasadnienia uchwał Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 1982 r., III CZP 54/81, 
OSNCP 1982, nr 5-6, poz. 71 i z dnia 12 czerwca 1986 r., III CZP 26/86, OSNCP 
1987, nr 5-6, poz. 73). Pomimo zastrzeżeń zgłaszanych w piśmiennictwie co do 
zasadności tego stanowiska, w orzecznictwie jest ono utrwalone. 
Według poglądu przeważającego w doktrynie i judykaturze, orzekanie o 
roszczeniu uregulowanym w art. 231 k.c. w postępowaniu o podział majątku 
wspólnego mieści się w ramach rozstrzygania o zwrocie nakładów poczynionych z 
majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków lub odwrotnie (art. 
567 § 1 k.p.c. w związku z art. 45 k.r.o.). O zwrocie tych nakładów sąd rozstrzyga w 
zasadzie, jak wynika z art. 45 k.r.o., zasądzając odpowiednią kwotę pieniężną, 
jeżeli jednak nakłady te polegają na wzniesieniu budynku lub innego urządzenia w 
okolicznościach określonych w art. 231 k.c., dopuszczalne jest – w razie złożenia 
takiego wniosku – rozstrzygnięcie o nich przy zastosowaniu tego przepisu. W 
przypadku wzniesienia przez małżonków ze środków pochodzących z majątku 
wspólnego budynku lub innego urządzenia na nieruchomości wchodzącej w skład 
majątku osobistego jednego z małżonków, możliwe jest więc nakazanie złożenia 
temu małżonkowi oświadczenia woli o przeniesieniu na drugiego małżonka udziału 
we własności tej nieruchomości odpowiadającego jego udziałowi w majątku 
wspólnym, za zapłatą odpowiedniego wynagrodzenia (uchwała Sądu Najwyższego 
z dnia 11 marca 1985 r., III CZP 7/85). 
Wątpliwość, czy w postępowaniu o podział majątku wspólnego o roszczeniu 
przewidzianym w art. 231 k.c. można rozstrzygać postanowieniem kończącym 
postępowanie w sprawie, czy też postanowieniem wstępnym lub częściowym, Sąd 
Okręgowy powiązał ze skutecznością orzeczenia wydanego na podstawie 
wymienionego przepisu. W piśmiennictwie wyrażono pogląd, do którego odwołał się 
Sąd Okręgowy, że skuteczność wyroku wydanego na podstawie art. 231 § 1 k.c., 
zastępującego oświadczenie woli właściciela nieruchomości o przeniesieniu jej 
własności (art. 64 k.c.), uzależniona jest od spełnienia przez samoistnego 
posiadacza nieruchomości, który wzniósł na niej budynek lub inne urządzenie, 

świadczenia wzajemnego w postaci zapłaty wynagrodzenia w ustalonej wysokości i 
powstaje dopiero z chwilą nadania wyrokowi klauzuli wykonalności (art. 1047 § 2 
k.p.c.). Pogląd ten jest też obecny w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. wyrok 
z dnia 19 lutego 1998 r., III CKN 375/97, OSNC 1998, nr 10, poz. 161). Sąd 
Okręgowy dostrzegł, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażony został także 
inny pogląd, podzielany przez niektórych przedstawicieli doktryny, iż na skutek 
realizacji roszczenia przewidzianego w art. 231 k.c. na drodze sądowej własność 
nieruchomości przechodzi na samoistnego posiadacza, który wzniósł na niej 
budynek lub inne urządzenie, z chwilą uprawomocnienia się wyroku (art. 64 k.c., 
art. 1047 § 1 k.p.c.; por. uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 7 stycznia 1967 r., 
III CZP 32/66, OSNCP 1968, nr 12, poz. 199 oraz wyrok z dnia 20 czerwca 1974 r., 
II CR 309/74, OSNCP 1975, nr 6, poz. 96). Nie ma podstaw do przyjęcia, że pogląd 
ten nie obejmuje postanowienia wydanego w postępowaniu o podział majątku 
wspólnego, które uwzględnia roszczenie wynikające z art. 231 k.c.; jego 
zastosowanie do tego postanowienia usuwa źródło wątpliwości, które spowodowały 
przedstawienie Sądowi Najwyższemu pierwszego z rozstrzyganych zagadnień 
prawnych, przy czym należy zauważyć, że zajęcie stanowiska odmiennego 
prowadziłoby do zbędnych, trudnych do usunięcia komplikacji. 
Zasadą jest, że o podziale majątku wspólnego i o wszystkich kwestiach 
ubocznych podlegających rozstrzygnięciu w tym postępowaniu (art. 567 § 1 k.p.c.) 
sąd orzeka w postanowieniu kończącym postępowanie w sprawie. Ustawa 
przewiduje, że co do niektórych kwestii sąd może wydać postanowienie wstępne; 
dotyczy to rozstrzygnięcia o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w 
majątku wspólnym (art. 567 § 2 k.p.c.) oraz rozstrzygnięcia sporu o istnienie 
uprawnienia do żądania podziału majątku wspólnego jak również sporu między 
małżonkami o to, czy pewien przedmiot wchodzi w skład majątku wspólnego (art. 
685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c.). W postępowaniu o podział majątku wspólnego 
mają ponadto na podstawie art. 13 m 2 k.p.c. odpowiednie zastosowanie przepisy o 
procesie dotyczące wyroku częściowego (art. 317 k.p.c.) i wyroku wstępnego (art. 
318 k.p.c.). W drodze wyjątku od zasady, że rozliczenie nakładów poczynionych z 
majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków i odwrotnie 
następuje przy podziale majątku wspólnego, rozliczenie takie, jeżeli wymaga tego 
dobro rodziny, może nastąpić wcześniej (art. 45 § 2 k.r.o.). W związku z tym 
orzeczenie rozstrzygające o roszczeniu przewidzianym w art. 231 k.c. może być – 

jeżeli jego wcześniejsze wydanie jest uzasadnione dobrem rodziny – zawarte w 
postanowieniu częściowym wydanym w sprawie o podział majątku wspólnego, 
poprzedzającym wydanie postanowienia kończącego postępowanie w tej sprawie. 
Nie jest też wykluczone wydanie postanowienia wstępnego, będącego jednocześnie 
postanowieniem częściowym, rozstrzygającego o zasadzie roszczenia 
przewidzianego w art. 231 k.c., bez ustalenia wysokości wynagrodzenia należnego 
za przeniesienie własności udziału w nieruchomości. 
Należy podkreślić, że w żadnym wypadku wydanie wyroku częściowego lub 
wyroku wstępnego, a w postępowaniu nieprocesowym wydanie postanowienia 
częściowego lub postanowienia wstępnego nie jest obligatoryjne i od wydania tych 
orzeczeń nie jest uzależnione wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w 
sprawie. Z możliwości wydania orzeczenia częściowego lub orzeczenia wstępnego 
sąd powinien skorzystać jedynie wówczas, gdy jest to celowe i pozwala na 
rozstrzygnięcie sprawy w części albo powoduje przesądzenie o spornej zasadzie 
żądania lub innej kwestii ubocznej podlegającej rozstrzygnięciu, bez prowadzenia 
postępowania w pozostałym zakresie, które nie jest potrzebne do wydania 
orzeczenia częściowego lub może okazać się zbędne, gdyby orzeczenie wstępne 
okazało się wadliwe. Dotyczy to także rozstrzygnięcia o roszczeniu przewidzianym 
w art. 231 k.c. w sprawie o podział majątku wspólnego; sąd może w tym 
przedmiocie wydać na podstawie art. 317 lub 318 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. 
postanowienie częściowe lub postanowienie wstępne, jeżeli celowość ich wydania 
uzasadniają okoliczności sprawy. 
Jeżeli roszczenie przewidziane w art. 231 k.c. jest dochodzone w procesie, 
warunkiem przeniesienia własności nieruchomości na jego podstawie jest żądanie 
uprawnionego. Sąd jest nim związany, zatem jeżeli stwierdzi, że wymagane 
przesłanki są spełnione, obowiązany jest uwzględnić powództwo. W sprawie o 
podział majątku wspólnego rozliczenie nakładów z majątku wspólnego na majątek 
osobisty jednego z małżonków w drodze wykorzystanie instytucji przewidzianej w 
art. 231 k.c. może też nastąpić tylko wówczas, jeżeli zażąda tego jeden z 
małżonków. Nie można jednak przyjąć, że sąd jest związany tym żądaniem; jest 
obowiązany dokonać rozliczenia nakładów poczynionych z majątku wspólnego na 
majątek osobisty jednego z małżonków, lecz o tym, czy należy uwzględnić 
roszczenie przewidziane w art. 231 k.c., czy też zasądzić odpowiednią kwotę 
pieniężną, powinny decydować okoliczności sprawy. Jak trafnie wskazano w 

piśmiennictwie, w sprawie o podział majątku wspólnego, ze względu na specyfikę 
prawa rodzinnego, uwzględnienie roszczenia przewidzianego w art. 231 k.c. nie 
zależy tylko od spełnienia określonych w tym przepisie przesłanek, lecz również od 
tego, czy nie sprzeciwia się zasadom współżycia społecznego. (...) 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.