III CZP 34/04

Uchwała z dnia 23 lipca 2004 r., III CZP 34/04 
 
Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący) 
Sędzia SN Antoni Górski (sprawozdawca) 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Parafii Rzymskokatolickiej pod 
wezwaniem św. Jana Jerozolimskiego za Murami w P. przeciwko Miastu P. o 
wydanie i zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w 
dniu 23 lipca 2004 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana 
Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w 
Poznaniu postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2004 r.: 
"Czy utworzenie przed wejściem w życie ustawy z dnia 30 maja 1962 r. – 
Prawo wodne (Dz.U. Nr 34 poz. 158 ze zm.) na powierzchniowych wodach 
płynących sztucznego zbiornika wodnego skutkowało przejściem na własność 
Państwa gruntu położonego pod takim zbiornikiem na podstawie przepisu art. 2 tej 
ustawy?" 
podjął uchwałę: 
 
Grunt, który znalazł się pod sztucznym zbiornikiem wodnym utworzonym 
na skutek spiętrzenia wody rzecznej w okresie przed wejściem w życie ustawy 
z dnia 30 maja 1962 r. – Prawo wodne (Dz.U. Nr 34, poz. 158 ze zm.), stał się 
własnością Państwa na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy wodnej z dnia 19 
września 1922 r. (jedn. tekst: Dz.U. z 1928 r. Nr 62, poz. 574 ze zm.). 
 
Uzasadnienie 
 
Powódka – Parafia Rzymskokatolicka pod wezwaniem św. Jana 
Jerozolimskiego za Murami w P. wnosiła o nakazanie pozwanej Gminie P. wydania 
nieruchomości objętej księgą wieczystą nr (...) w zakresie sprecyzowanym w 
składanych w toku postępowania pismach procesowych oraz zasądzenia od 
pozwanej kwoty 2 722 622,50 zł wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z tej 

nieruchomości w okresie od dnia 24 czerwca 1986 r. do dnia 31 października 
2003 r. 
Wyrokiem z dnia 20 listopada 2003 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu uwzględnił 
powództwo, ustalając, że powódka jest ujawnionym w księdze wieczystej 
właścicielem spornej nieruchomości. Pozwana weszła w jej posiadanie na skutek 
zalania przez spiętrzoną rzekę C. i utworzenia na niej w 1952 r. sztucznego 
zbiornika wodnego – jeziora M. W ocenie Sądu Okręgowego, pozwana nie zdołała 
wykazać, że stan własności ujawniony w księdze wieczystej jest niezgodny z 
rzeczywistym stanem prawnym. W szczególności nie udowodniła, aby powódka 
utraciła własność nieruchomości na skutek wywłaszczenia, Sąd nie podzielił 
bowiem poglądu pozwanej, jakoby grunt zalany wodami sztucznego zbiornika stał 
się z mocy prawa własnością Państwa na podstawie – mającego charakter 
nacjonalizacyjny – przepisu art. 2 ustawy z dnia 30 maja 1962 r. – Prawo wodne 
(Dz.U. Nr 34, poz. 158 ze zm.). Zdaniem Sądu, przepis ten, w powiązaniu z art. 18 
ustawy, należy rozumieć w ten sposób, że obejmuje on tylko sytuacje, w których 
grunt prywatny zalany został przez wody płynące w sposób naturalny i trwały, a 
zatem nie ma on zastosowania w niniejszej sprawie, w której do zalania gruntu 
powódki doszło wskutek utworzenia sztucznego zbiornika wodnego. 
Sąd Apelacyjny w Poznaniu, rozpoznając apelację pozwanej od tego 
orzeczenia, powziął wątpliwość prawną, którą sformułował w przestawionym do 
rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnieniu prawnym. Sąd drugiej instancji, 
odmiennie od Sądu Okręgowego, uważa, że nie ma znaczenia fakt, iż grunt 
powódki zalany został wodami spiętrzonymi sztucznie, a nie w sposób naturalny. 
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, przeciwko zastosowaniu nacjonalizacyjnego przepisu 
art. 2 Prawa wodnego z 1962 r. przemawia jednak przede wszystkim to, że w 
przepisie tym nie przewidziano żadnego odszkodowania dla właściciela gruntu 
zalanego wodą. W ten sposób dochodziłoby tą drogą do wywłaszczenie bez 
odszkodowania, co byłoby sprzeczne z zasadami obowiązującego nawet w 
ówczesnym ustroju, w którym obowiązywała zasada, że wywłaszczenie własności 
indywidualnej na rzecz Skarbu Państwa następuje za odszkodowaniem. Sąd 
Apelacyjny zwrócił też uwagę na treść przepisu art. 13 ust. 1 ustawy wodnej z dnia 
19 września 1922 r. (jedn. tekst: Dz.U. z 1928 r. Nr 62, poz. 574 ze zm.), zgodnie z 
którym zalane grunty stawały się „dobrem publicznym”, jednakże ich właścicielowi 
przysługiwało stosowne odszkodowanie. Sąd ten nie rozważał jednak bliżej skutków 

tego, że do zalania gruntu strony powodowej wodami jeziora M. doszło jeszcze pod 
rządem tej ustawy z 1922 r. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia 
prawnego ma data utworzenia sztucznego zbiornika wodnego na gruncie strony 
powodowej w wyniku zalania tego gruntu przez spiętrzenie wody rzecznej. Według 
ustaleń Sądu, ostatecznie doszło do tego w 1952 r., a więc pod rządem ustawy 
wodnej z dnia 19 września 1922 r. Najpierw należy zatem ocenić skutki prawne 
tego zdarzenia w świetle przepisów tej ustawy, a zwłaszcza jej art. 13 ust. 1, który 
miał następującą treść: „Jeżeli woda publiczna opuści dotychczasowe łożysko i 
utworzy nowe, to łożysko staje się dobrem publicznym. Dotychczasowi właściciele 
gruntów, zajętych pod nowe łożysko, mogą żądać w drodze administracyjnej w 
ciągu jednego roku od zaszłej zmiany, aby ich odszkodowano opuszczonym 
łożyskiem w stosunku do powierzchni zabranego im gruntu, lub jego wartością”. 
Powstaje kwestia, czy utrata własności gruntu według tego przepisu 
następowała z mocy samego prawa, czy też przepis ten był jedynie podstawą do 
wydania orzeczenia o wywłaszczeniu, a odjęcie własności następowało dopiero na 
skutek ostatecznej decyzji wywłaszczeniowej, tylko bowiem w tym drugim 
przypadku aktualne byłoby rozważanie możliwości zastosowania w niniejszej 
sprawie art. 2 Prawa wodnego z 1962 r., o którą pyta Sąd Apelacyjny w 
przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym. 
Odnosząc się do tak postawionej kwestii trzeba przede wszystkim zwrócić 
uwagę na kategoryczność użytego w art. 13 ust. 1 ustawy wodnej sformułowania 
„staje się dobrem publicznym”. Wskazuje ono wyraźnie, że intencją ustawodawcy 
było, aby skutek prawny w postaci odjęcia dotychczasowemu właścicielowi prawa 
własności gruntu zajętego pod nowe łożysko wodne i przejście tego prawa na 
własność publiczną (dobro publiczne) następował ex lege. Za takim skutkiem 
działania omawianego przepisu, poza jego brzmieniem, przemawiają także względy 
systemowe i funkcjonalne. Ustawa wodna z 1922 r., podobnie jak następne ustawy, 
a zwłaszcza Prawo wodne z 1962 r. oraz ustawa z dnia 24 października 1974 r. – 
Prawo wodne (Dz.U. Nr 38, poz. 230 ze zm.), realizowała podstawową zasadę 
jedności prawa do wody i do gruntu (łożyska), który woda zajmuje. Zasada ta 
przyjmowana jest niemal powszechnie także w literaturze przedmiotu; występują 

różnice poglądów jedynie co do charakteru i prawnej istoty tak nietypowego 
przedmiotu, jakim jest woda. 
W niniejszej sprawie nie zachodzi potrzeba rozstrzygania teoretycznego sporu 
o to, czy woda jest odrębnym przedmiotem jakiejś szczególnej postaci prawa 
rzeczowego. Wystarczy stwierdzić, że wszystkie trzy powołane ustawy przyjmują 
zasadę, iż woda jest częścią składową gruntu. Jedynie w art. 13 ust. 1 ustawy z 
1922 r. oraz w stanowiących odpowiedniki tego przepisu art. 18 Prawa wodnego z 
1962 r. i w art. 9 ust. 1 Prawa wodnego z 1974 r. przewidziano wyjątki polegające 
na tym, że woda, której dotychczasowe łożysko zostało zmienione, określa 
własność gruntu, po którym zaczęła płynąć, a nie odwrotnie. W tym kontekście 
można zatem zgodzić się z tymi autorami, którzy twierdzą, że we wspomnianych 
przypadkach woda została potraktowana wyjątkowo jako przedmiot główny, a grunt 
jako jej część składowa. Przyjęcie takiej konstrukcji prawnej nie ma jednak wpływu 
na treść udzielonej w sprawie uchwały co do własności gruntu zalanej wodą 
bieżącą, jeśli się bowiem uwzględni okoliczność, że także pod rządem ustawy 
wodnej z 1922 r. obowiązywała zasada, iż woda publiczna nie może stać się 
prywatną (art. 2), to w rezultacie należy przyjąć, że grunt, który w czasie 
obowiązywania tej ustawy znalazł się pod sztucznym zbiornikiem wodnym 
utworzonym na skutek spiętrzenia wody rzecznej, stał się z mocy prawa – na 
podstawie art. 13 ust. 1 tej ustawy – własnością Państwa. W konsekwencji nie 
obejmują już tego gruntu skutki nacjonalizacyjne przewidziane w art. 2 Prawa 
wodnego 1962 r., które przyjmowało orzecznictwo sądowe (por. uchwałę składu 
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1971 r., III CZP 28/71, 
OSNCP 1972, nr 3, poz. 43 i wyroki z dnia 11 października 1977 r., II CR 336/77, 
"Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego" 1978, nr 6, s. 202 oraz z dnia 29 
października 1981 r., I CR 208/81, OSNCP 1982, nr 4, poz. 59). Należy przy tym 
podkreślić, że przejście z mocy samego prawa na własność Państwa tego gruntu 
nastąpiło niezależnie od tego, czy dotychczasowy właściciel uzyskał 
odszkodowanie za utraconą własność, o którym mowa w art. 13 ust. 1 zdanie 
drugie ustawy wodnej z 1922 r. Kwestia przysługiwania obecnie tego 
odszkodowania pozostaje zresztą poza zakresem przestawionego Sądowi 
Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego. 
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. orzekł, jak w 
uchwale.