III CZP 33/10

Uchwała z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 33/10 
 
Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Dariusz Dończyk 
Sędzia SN Wojciech Katner 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Prokuratury 
Okręgowej w K. przy uczestnictwie Damiana S. i Moniki S. o wpis, po 
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27 maja 2010 r. 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gliwicach 
postanowieniem z dnia 20 stycznia 2010 r.: 
"Czy postanowienie Prokuratora o zabezpieczeniu na mieniu podejrzanego 
grożącego mu środka karnego w postaci przepadku korzyści uzyskanej z 
popełnienia przestępstwa lub ściągnięcia jej równowartości wydane na podstawie 
art. 291, 292 i 293 § 1 k.p.k., w którego uzasadnieniu wskazano na zastosowanie 
domniemania z art. 33 § 3 k.k.s. może stanowić podstawę wpisu zakazu zbywania i 
obciążania nieruchomości w księdze wieczystej w sytuacji gdy z treści księgi 
wieczystej wynika, że podejrzany nie jest i nie był właścicielem nieruchomości?" 
podjął uchwałę: 
 
Postanowienie prokuratora o ustanowieniu zakazu zbywania i obciążania 
nieruchomości, wydane na podstawie art. 293 § 1 k.p.k., stanowi podstawę 
ujawnienia tego zakazu w księdze wieczystej (art. 292 § 2 k.p.k.) prowadzonej 
dla nieruchomości, której właściciel nie obalił domniemania wynikającego z 
art. 33 § 3 k.k.s. 
 
Uzasadnienie 
 
Skarb Państwa – Prokurator Okręgowy w K. wystąpił z wnioskiem o wpis w 
księdze wieczystej zakazu zbywania i obciążania nieruchomości na podstawie 
postanowienia tego Prokuratora z dnia 1 lipca 2009 roku o zabezpieczeniu 
majątkowym na mieniu podejrzanego Damiana S. grożących mu kar. Wskazał, że w 

uzasadnieniu postanowienia o zabezpieczeniu powołał się na domniemanie 
przewidziane w art. 33 § 3 k.k.s., ponieważ właścicielem nieruchomości wpisanym 
w księdze wieczystej jest uczestniczka Monika S., jednakże z umowy 
przedwstępnej sprzedaży nieruchomości z dnia 8 lipca 2008 r. oraz z aneksu do 
niej z dnia 5 września 2008 r. wynika, że pierwotnie nabywcą nieruchomości miał 
być podejrzany, który scedował na uczestniczkę wpłaty dokonane na poczet ceny. 
Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek, powołując się na art. 34 ustawy z dnia 
6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 
124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h."), stwierdzający, że wpis do księgi 
wieczystej może nastąpić jedynie wtedy, gdy osoba, której prawo ma być wpisem 
dotknięte jest lub zostaje jednocześnie wpisana do księgi wieczystej jako 
uprawniona. Tymczasem postanowienie o zabezpieczeniu nie dotyczy uczestniczki, 
a podejrzany nigdy nie był właścicielem przedmiotowej nieruchomości. 
W apelacji wnioskodawca zarzucił pominięcie, że nieruchomość faktycznie 
należy do podejrzanego, ponieważ środki przeznaczone na jej kupno pochodziły z 
przestępstwa, a uczestniczka nie obaliła domniemania przewidzianego w art. 33 § 3 
k.k.s. 
Przy rozpoznawaniu apelacji powstało zagadnienie prawne budzące poważne 
wątpliwości, które Sąd Okręgowy przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi 
Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Stwierdził, że będący 
zabezpieczeniem zakaz zbywania i obciążania nieruchomości podlega ujawnieniu w 
księdze wieczystej, ponieważ celem domniemania przewidzianego w art. 33 § 3 
k.k.s. jest umożliwienie skutecznego przeprowadzenia zabezpieczenia majątku 
sprawcy. Zarazem jednak dostrzegł przeszkody w dokonaniu wpisu, ponieważ w 
księdze wieczystej nigdy nie były ujawnione prawa podejrzanego do nieruchomości, 
którą miał obciążać wpis zakazu jej zbywania i obciążania. Sąd podniósł również, 
że zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego nie pozwala na badanie spełnienia 
przesłanek przewidzianych w art. 33 § 3 k.k.s. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przedstawione zagadnienie prawne sprowadza się do udzielenia odpowiedzi 
na pytanie dotyczące dopuszczalności ujawnienia w księdze wieczystej 
zabezpieczenia w postaci zakazu zbywania i obciążania nieruchomości – na 
podstawie postanowienia prokuratora o zabezpieczeniu majątkowym na mieniu 
podejrzanego grożącej mu kary grzywny oraz środka karnego przepadku korzyści 

majątkowej uzyskanej z popełnienia przestępstwa – w sytuacji, w której w księdze 
wieczystej jako właściciel nieruchomości ujawniony jest inny podmiot niż ten, w 
stosunku do którego prokurator, kierując się domniemaniem wynikającym z art. 33 § 
3 k.k.s., wydał postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia. 
Należy podkreślić, że zarówno grzywna, jak i środek karny w postaci 
przepadku korzyści, jako instytucje prawa karnego materialnego, stanowią wyraz 
realizacji przez państwo określonej polityki karnej, wyrażającej się w dążeniu do 
ograniczenia liczby popełnianych przestępstw m.in. przez uświadomienie 
społeczeństwu ich nieopłacalności. Istota przepadku korzyści sprowadza się do 
przejęcia przez Skarb Państwa prawa własności przedmiotów podlegających 
przepadkowi z chwilą uprawomocnienia się wyroku sądu orzekającego ten środek 
penalny. Prawomocne orzeczenie środka karnego w postaci przepadku korzyści 
stanowi zatem – z punktu widzenia prawa cywilnego – szczególną formę utraty 
przez sprawcę lub inne podmioty, jeżeli ustawa tak stanowi, prawa własności 
określonych składników majątku objętych zastosowaniem tego środka karnego. 
W judykaturze podnosi się, że przepadek korzyści uzyskanej z popełnienia 
przestępstwa stanowi wyraz przyjętego przez ustawodawcę założenia, iż w 
demokratycznym państwie prawa nie jest dopuszczalne wzbogacenie się w wyniku 
czynów niezgodnych z prawem, a uzyskany w ten sposób majątek nie podlega 
ochronie (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 lipca 2004 r., P 20/03, 
OTK-A Zb.Urz. 2004, nr 7, poz. 64). Zwraca się przy tym uwagę, akcentując 
publicznoprawną funkcję przepadku korzyści, że instytucja ta służy ograniczeniu 
liczby popełnianych przestępstw przez pozbawienie przestępcy korzyści 
uzyskanych z czynu zabronionego (producta sceleris), a tym samym uświadomienie 
społeczeństwu nieopłacalności ich popełniania. W doktrynie podkreśla się także, że 
orzeczenie tego środka karnego na podstawie przepisów kodeksu karnego 
skarbowego służy również ochronie interesu ekonomicznego państwa, 
naruszonego w następstwie popełnienia czynu zabronionego przez ustawę. (...) 
Należy zwrócić uwagę, że wprowadzenie ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o 
zmianie ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 
178, poz. 1479) domniemania ujętego w art. 33 § 3 k.k.s. stanowi wyraz dążenia 
ustawodawcy do zapewnienia skuteczności opisanego środka karnego przez 
uniemożliwienie sprawcy uniknięcia przepadku korzyści majątkowej uzyskanej w 
wyniku popełnienia przestępstwa skarbowego, w drodze przeniesienia tej korzyści 

na inną osobę lub inny podmiot. Zgodnie z art. 33 § 3 k.k.s., jeżeli okoliczności 
sprawy wskazują na duże prawdopodobieństwo, że sprawca, o którym mowa w § 2, 
przeniósł na osobę fizyczną, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą 
osobowości prawnej, faktycznie lub pod jakimkolwiek tytułem prawnym, mienie 
stanowiące korzyść majątkową uzyskaną z popełnienia przestępstwa skarbowego, 
uważa się, iż rzeczy będące w samoistnym posiadaniu tej osoby lub jednostki oraz 
przysługujące jej prawa majątkowe należą do sprawcy, chyba że zainteresowana 
osoba lub jednostka organizacyjna przedstawi dowód zgodnego z prawem ich 
uzyskania. 
Domniemanie to, mające charakter domniemania prawnego wzruszalnego, 
którego obalenie następuje przez wykazanie przez osobę zainteresowaną 
zgodnego z prawem nabycia określonych składników majątku, daje podstawę do 
uznania za korzyść majątkową podlegającą przepadkowi na podstawie art. 33 § 1 
k.k.s. nie tylko składników majątkowych, które znajdują się bezpośrednio we 
władaniu sprawcy, ale również tych, które znajdują się we władaniu określonej 
osoby lub innego podmiotu. Na okoliczność tę zwrócił również uwagę Sąd 
Najwyższy w uchwale z dnia 17 marca 2005 r., I KZP 4/05 (OSNKW 2005, nr 3, 
poz. 27), analizując treść domniemania przewidzianego w art. 45 § 3 k.k., 
podobnego do domniemania wynikającego z art. 33 § 3 k.k.s., Sąd Najwyższy 
podkreślił, że z tego domniemania wynika, iż rzeczy będące w samoistnym 
posiadaniu osoby lub jednostki organizacyjnej innej niż sprawca oraz przysługujące 
mu prawa majątkowe należą w istocie do sprawcy. Zwrócił także uwagę, że w 
stosunku do mienia objętego tym domniemaniem – chociażby nie stanowiło ono 
własności sprawcy – następuje skutek prawny w postaci orzeczenia środka karnego 
przepadku (zabezpieczenia jego wykonania). 
Należy podkreślić, że z domniemania przewidzianego w art. 33 § 3 k.k.s. 
wynika, iż rzeczy lub prawa majątkowe znajdujące się w posiadaniu innej osoby lub 
jednostki organizacyjnej aniżeli sprawca, należą do sprawcy. Stwierdzenia zatem 
przez sąd lub prokuratora, że określone rzeczy lub prawa majątkowe znajdujące się 
w samoistnym posiadaniu innego podmiotu należą do oskarżonego (podejrzanego) 
o popełnienie przestępstwa skarbowego nie należy utożsamiać z wnioskiem, iż jest 
on ich właścicielem w znaczeniu cywilnoprawnym. Skutek zastosowania 
przedmiotowego domniemania, wyrażający się w ustaleniu, że określone rzeczy lub 
prawa majątkowe należą do oskarżonego (podejrzanego) o popełnienie 

przestępstwa skarbowego, nie prowadzi więc do zmiany podmiotu będącego 
właścicielem tego mienia. Funkcja tego domniemania sprowadza się wyłącznie do 
umożliwienia zastosowania i skutecznego wykonania zabezpieczenia majątkowego, 
m.in. w postaci zakazu zbywania i obciążania nieruchomości, w odniesieniu do 
korzyści majątkowych uzyskanych z popełnienia przestępstwa, przeniesionych 
przez oskarżonego (podejrzanego) faktycznie lub pod jakimkolwiek tytułem 
prawnym na rzecz innej osoby lub jednostki organizacyjnej, a więc także składników 
majątku nabytych przez tę inną osobę lub jednostkę organizacyjną, jeżeli osoba ta 
nie wykazała w postępowaniu zażaleniowym (art. 293 § 2 k.p.k.), zgodnego z 
prawem ich uzyskania (art. 33 § 3 in fine k.k.s.). (...) 
Zgodnie z art. 291 § 1 k.p.k., zabezpieczenie grożącej kary grzywny oraz 
środka karnego przepadku, nawiązki, świadczenia pieniężnego, obowiązku 
naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę może nastąpić 
wyłącznie na mieniu oskarżonego. Zabezpieczenie ustanawia się na podstawie 
postanowienia sądu, a w ramach toczącego się postępowania przygotowawczego 
na podstawie postanowienia prokuratora (art. 293 § 1 k.p.k.), w sposób wskazany w 
przepisach kodeksu postępowania cywilnego (art. 292 § 1 k.p.k.). Artykuł 292 § 2 
k.p.k. przewiduje, że zabezpieczenie grożącego przepadku następuje przez zajęcie 
ruchomości, wierzytelności i innych praw majątkowych oraz przez ustanowienie 
zakazu zbywania i obciążania nieruchomości (art. 292 § 2 zdanie pierwsze k.p.k.); 
zakaz ten podlega ujawnieniu w księdze wieczystej, a w razie jej braku, w zbiorze 
złożonych dokumentów (art. 292 § 2 zdanie drugie 2 k.p.k.). 
W judykaturze wskazuje się zasadnie na odrębność zabezpieczenia 
majątkowego, służącego zabezpieczeniu wykonania w przyszłości orzeczonego 
przepadku korzyści, w postaci zakazu zbywania i obciążania nieruchomości (art. 
292 § 2 k.p.k.), względem instytucji prawnych przewidzianych przez przepisy prawa 
cywilnego. Podkreśla się, że ta forma zabezpieczenia stanowi powstające w sposób 
wskazany w kodeksie postępowania cywilnego i ujawnione w księdze wieczystej 
obciążenie nieruchomości dokonane w postępowaniu karnym, wynikające z 
publicznoprawnych uprawnień Skarbu Państwa do zagwarantowania egzekucji 
wyroku sądowego wydanego w takim postępowaniu (wyrok Sądu Najwyższego z 
dnia 7 maja 2009 r., IV CSK 567/08, OSNC 2010, nr 3, poz. 42). Zakaz zbywania i 
obciążania nieruchomości, o którym mowa w art. 292 § 2 k.p.k., jest zatem 
publicznoprawnym instrumentem gwarancji realności wykonania sankcji 

prawomocnie orzeczonej przez sąd (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 
września 2004 r., SK 10/04, OTK-A Zb.Urz. 2004, nr 8, poz. 80). 
W świetle tych ustaleń należy stwierdzić, że art. 292 § 2 zdanie drugie k.p.k. 
stanowi jednoznacznie samodzielną podstawę prawną do ujawnienia w księdze 
wieczystej zakazu zbywania i obciążania nieruchomości ustanowionego na 
podstawie postanowienia prokuratora o zabezpieczenia wykonania grożącego 
środka karnego w postaci przepadku korzyści osiągniętych w wyniku popełnienia 
przestępstwa skarbowego (art. 33 § 1 k.k.s.). 
Ujawnieniu w księdze wieczystej zakazu zbywania i obciążania nieruchomości 
nie sprzeciwia się okoliczność, że w treści postanowienia Prokuratora o 
ustanowieniu zabezpieczenia wskazano na zastosowanie domniemania 
przewidzianego w art. 33 § 3 k.k.s. Ustalenie za pomocą tego domniemania, że 
nieruchomość „należy do sprawcy", nie implikuje wniosku, iż nieruchomość ta 
stanowi własność sprawcy. Zastosowanie tego domniemania daje natomiast, w na 
podstawie art. 292 § 2 k.p.k., możliwość ustanowienia na tej nieruchomości 
zabezpieczenia w postaci zakazu zbywania i obciążania nieruchomości, jeżeli 
zainteresowana osoba lub jednostka organizacyjna nie wykazała w postępowaniu 
zażaleniowym (art. 293 § 2 k.p.k.) zgodnego z prawem ich uzyskania (art. 33 § 3 in 
fine k.k.s.). 
Wpis przedmiotowego zabezpieczenia do księgi wieczystej nie pozostaje 
również w sprzeczności z treścią art. 34 u.k.w.h., nie ulega bowiem wątpliwości, że 
ujawnienie w księdze wieczystej na postawie art. 292 § 2 k.p.k. zakazu zbywania i 
obciążania nieruchomości stanowi ograniczenie prawa własności podmiotu 
ujawnionego w księdze wieczystej jako właściciel, a zatem spełniona zostaje 
przesłanka przewidziana w art. 34 u.k.w.h. 
Z tych względów rozstrzygnięto zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 § 
1 k.p.c.).