III CZP 33/04

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 28 października 2004 r., III CZP 
33/04 
 
Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący) 
Sędzia SN Helena Ciepła 
Sędzia SN Maria Grzelka (sprawozdawca) 
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski 
Sędzia SN Zbigniew Strus 
Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski 
Sędzia SN Tadeusz Żyznowski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. 
przy uczestnictwie Gabrieli S. i Wiesława S. o wpis hipoteki przymusowej do działu 
IV księgi wieczystej Sądu Rejonowego w Chorzowie nr (...), po rozstrzygnięciu 
w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 28 października 2004 r., przy 
udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2004 r., 
III CZP 1/04: 
„Czy doręczona zobowiązanemu decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, 
ustalająca wysokość należności z tytułu składek, może być podstawą wpisu hipoteki 
przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej 
zobowiązanego i jego małżonka ?" 
podjął uchwałę: 
 
Doręczona dłużnikowi decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, 
ustalająca wysokość należności z tytułu składek, stanowi podstawę wpisu 
w księdze wieczystej hipoteki przymusowej na nieruchomości będącej 
przedmiotem współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka. 
 
Uzasadnienie 
 

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy sprawy z wniosku Zakładu 
Ubezpieczeń Społecznych o wpis do księgi wieczystej hipoteki przymusowej na 
nieruchomości stanowiącej przedmiot ustawowej wspólności majątkowej 
małżonków Wiesława i Gabrieli S. Zobowiązanym z tytułu składek na Fundusz 
Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych był Wiesław S. i jemu 
została doręczona decyzja ustalająca wysokość zaległości składkowych. Zgodnie 
z żądaniem wniosku, decyzja ta miała stanowić podstawę wpisu hipoteki 
przymusowej. 
Sąd Rejonowy w Chorzowie postanowieniem z dnia 9 lipca 2003 r. oddalił 
wniosek. Wskazał na art. 787 k.p.c. oraz powołał się na uchwałę Sądu 
Najwyższego z dnia 8 listopada 2000 r., III CZP 33/00 (OSNC 2001, nr 4, poz. 55) 
i stwierdził, że wpis hipoteki przymusowej na nieruchomości będącej majątkiem 
wspólnym małżonków S. byłby możliwy dopiero po wystawieniu przez Zakład 
Ubezpieczeń Społecznych tytułu wykonawczego przeciwko dłużnikowi z klauzulą 
wykonalności opiewającą na jego współmałżonka lub chociażby z informacją 
o małżonku dłużnika. 
Sąd Okręgowy w Katowicach, przy rozpoznawaniu apelacji wnioskodawcy, 
powziął wątpliwość, czy doręczona decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych 
o określeniu wysokości należności składkowych, wydana przeciwko 
zobowiązanemu do zapłaty płatnikowi, jest podstawą do dokonania wpisu hipoteki 
przymusowej na nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności łącznej 
dłużnika i jego małżonka. Tę wątpliwość, postanowieniem z dnia 27 listopada 
2003 r., przedstawił na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia Sądowi 
Najwyższemu. 
Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że z przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń 
społecznych wynika solidarna odpowiedzialność małżonków majątkiem wspólnym 
z tytułu składek, których płatnikiem jest jeden z małżonków, co usprawiedliwia 
uzyskanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych hipoteki przymusowej na 
nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego 
małżonka. Wymaga to jednak legitymowania się tytułem wykonawczym 
w rozumieniu przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, wydanym 
przeciwko zobowiązanemu, jak i przeciwko jego małżonkowi, względnie ostateczną 
decyzją określającą wysokość zaległości składkowych wydaną także przeciwko 
małżonkowi dłużnika i jemu doręczoną. Przyjęcie stanowiska odmiennego 

pozbawiałoby małżonka dłużnika w postępowaniu administracyjnym jakiejkolwiek 
ochrony prawnej w zakresie możności kwestionowania decyzji określającej 
wysokość zaległości składkowych, w postępowaniu wieczystoksięgowym zaś 
sprowadzałoby się praktycznie do uprawnień czysto formalnych. Tego rodzaju brak 
ochrony prawnej mógłby budzić wątpliwości w świetle przepisów Konstytucji 
i dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego, w tym uchwały z dnia 8 
października 2003 r. III CZP 68/03 (OSNC 2004, nr 12, poz. 191), dotyczącej 
wymogu istnienia tytułu wykonawczego wydanego przeciwko obojgu małżonkom 
jako podstawy wpisu hipoteki przymusowej zabezpieczającej należności podatkowe 
przypadające od jednego z nich. Mając to na względzie, a ponadto zważając, że 
spójność postępowania o wpis z wniosków opartych na orzeczeniach sądowych i na 
orzeczeniach administracyjnych wymagałaby jednakowej podstawy wpisu, Sąd 
Okręgowy stwierdził jednak, iż z przepisów o ubezpieczeniach społecznych nie 
wynika, aby doręczenie decyzji dotyczyło także małżonka zobowiązanego. 
Sąd Najwyższy przy rozpoznawaniu tego zagadnienia prawnego powziął, 
wyrażoną w zagadnieniu przedstawionym do rozstrzygnięcia składowi 
powiększonemu, wątpliwość, czy doręczona zobowiązanemu decyzja Zakładu 
Ubezpieczeń Społecznych, ustalająca wysokość należności z tytułu składek, może 
być podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot 
współwłasności łącznej zobowiązanego i jego małżonka. 
Za punkt wyjścia Sąd Najwyższy przyjął stwierdzenie, że sytuacja prawna 
małżonka osoby, na której ciążą zobowiązania z tytułu składek należnych 
Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, nie wykazuje zasadniczego zróżnicowania co 
do ustanowienia hipoteki przymusowej w porównaniu z sytuacją małżonka osoby 
zobowiązanej z tytułu podatków. Zarówno bowiem w art. 26 ust. 3 i 3a pkt 2 ustawy 
z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, 
poz. 887 ze zm. – dalej: "u.s.u.s."), jak i w art. 34 § 1 i 3 pkt 2 w związku z art. 35 § 
2 pkt 1b ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, 
poz. 926 ze zm. – dalej: "Ord.pod.") ustanowione zostało prawo Zakładu 
Ubezpieczeń Społecznych, względnie Skarbu Państwa i jednostki samorządu 
terytorialnego, do hipoteki przymusowej na nieruchomościach stanowiących 
przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka oraz określona została 
podstawa wpisu w postaci doręczonej decyzji. Jednocześnie, w świetle art. 26 i 29 
Ordynacji podatkowej oraz w związku z odesłaniem w art. 31 ustawy o systemie 

ubezpieczeń społecznych, zarówno w odniesieniu do podatków, jak i należności 
składkowych, obowiązuje zasada odpowiedzialności podatnika (płatnika składek) 
pozostającego w związku małżeńskim jego majątkiem osobistym oraz majątkiem 
wspólnym dłużnika i jego małżonka. 
Mając to na względzie i nie negując słuszności zaspokajania roszczeń 
z zobowiązań publicznoprawnych z majątku wspólnego małżonków w sytuacji, w 
której dłużnikiem jest jeden z nich, skład przedstawiający zagadnienie prawne 
zwrócił uwagę na rozbieżność poglądów co do wykładni przytoczonych przepisów 
w kwestii zabezpieczenia małżonkowi dłużnika ochrony jego interesu w toku całego 
postępowania o wpis. Wskazał, że w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 
2004 r., III CZP 109/03 ("Biuletyn SN" 2004, nr 2, s. 2) stwierdzono, iż podstawą 
wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości wspólnej podatnika i jego małżonka 
może być decyzja doręczona wyłącznie podatnikowi. W ten sposób została uznana 
za nieaktualną dotychczasowa linia orzecznictwa zmierzająca do ograniczenia 
i ochrony odpowiedzialności małżonka podatnika majątkiem wspólnym. W uchwale 
z dnia 24 lutego 2004 r., III CZP 121/03 ("Biuletyn SN" 2004, nr 2, s. 6) Sąd 
Najwyższy przyjął natomiast, że doręczona zobowiązanemu decyzja Zakładu 
Ubezpieczeń Społecznych, ustalająca wysokość należności z tytułu składek, nie 
może być podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej 
przedmiot współwłasności łącznej zobowiązanego i jego małżonka. Dostrzegając 
podobieństwo unormowań hipoteki przymusowej w Ordynacji podatkowej i ustawie 
o systemie ubezpieczeń społecznych, skład orzekający Sądu Najwyższego 
w przedstawionym zagadnieniu zauważył jednak, że w przepisach tej ostatniej 
ustawy nie nastąpiło zwężenie pojęcia strony, co przyjął Sąd Najwyższy w uchwale 
z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 109/03. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Hipoteka przymusowa na nieruchomości stanowiącej przedmiot 
współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka dla zabezpieczenia należności 
z tytułu składek, znajdująca podstawę w doręczonej decyzji określającej wysokość 
składek, uregulowana została w art. 26 ust. 3, 3a pkt 2 i ust. 4 u.s.u.s., w brzmieniu 
nadanym ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie 
ubezpieczeń społecznych oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 241, poz. 
2074). (...) Przepisy te są wyrazem przyjętej w ustawie z dnia 13 października 
1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych zasady odpowiedzialności majątkiem 

wspólnym małżonków za należności składkowe, których dłużnikiem jest jeden 
z nich. 
Analogiczne unormowanie zawiera ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – 
Ordynacja podatkowa w art. 34 § 1 i § 3 pkt 2 oraz art. 35 § 2 pkt 1a w brzmieniu 
nadanym ustawą z dnia 12 września 2002 r. o zmianie ustawy – Ordynacja 
podatkowa i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 169, poz. 1387) (...) Regułę 
odpowiedzialności majątkiem wspólnym podatnika i jego małżonka za zobowiązania 
podatkowe jednego z małżonków określa art. 29 § 1 Ord.pod., zgodnie z którym, 
w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność 
podatnika obejmuje majątek osobisty podatnika oraz majątek wspólny podatnika 
i jego małżonka. Przepis ten, na podstawie art. 31 u.s.u.s., ma odpowiednie 
zastosowanie w prawie ubezpieczeń społecznych. 
Przytoczone uregulowania są przykładem przepisów szczególnych, 
przewidujących nieostateczną decyzję administracyjną jako podstawę wpisu 
hipoteki przymusowej, o których mowa w art. 110 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. 
o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze 
zm. – dalej: "u.k.w.h."). Taka hipoteka jest hipoteką kaucyjną (art. 111 u.k.w.h.), 
której ustanowienie nie jest sposobem egzekucji, a jej celem nie jest realizacja 
wierzytelności. Do egzekucji z obciążonej nieruchomości wymagany jest tytuł 
wykonawczy (art. 26 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu 
egzekucyjnym w administracji, jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. nr 110, poz. 968 ze zm. – 
dalej: „u.p.e.a.”), a w przypadku nieruchomości stanowiącej majątek wspólny 
zobowiązanego i jego małżonka, tytuł wystawiony na oboje małżonków (art. 27c 
u.p.e.a.). Hipoteka przymusowa, powstała w wyniku wpisu dokonanego na 
podstawie doręczonej decyzji, określającej wysokość należnego świadczenia, 
stanowi środek zabezpieczenia interesów fiskalnych Państwa i jednostek 
samorządu terytorialnego, względnie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przed 
możliwością „ucieczki” nierzetelnego dłużnika – polegającej na zbyciu 
nieruchomości przed upływem terminu do odwołania od decyzji lub przed 
wyczerpaniem trybu odwoławczego – spod przymusowego zaspokojenia się 
uprawnionego z nieruchomości. Po przekształceniu w hipotekę przymusową zwykłą 
– co następuje na podstawie tytułu wykonawczego – staje się gwarantem realizacji 
wierzytelności w stosunku do każdoczesnego właściciela nieruchomości. 

Obok hipoteki przymusowej kaucyjnej w prawie podatkowym i w prawie 
ubezpieczeń społecznych przewidziana jest hipoteka przymusowa zwykła, dla 
powstania której wymagany jest tytuł wykonawczy (art. 35 § 2 Ord.pod., art. 109 
ust. 1 u.k.w.h.). W świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego (por. 
postanowienie z dnia 28 marca 1995 r., I CR 2/95, nie publ., uchwała z dnia 18 
maja 1995 r., III CZP 63/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 142, uzasadnienie uchwały 
z dnia 20 czerwca 2001 r., III CZP 34/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 3) podstawę wpisu 
hipoteki przymusowej zwykłej mogą stanowić tytuły wykonawcze wydane zarówno 
w sądowym, jak i administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym; te ostatnie nie 
wymagają zaopatrywania ich w sądową klauzulę wykonalności (por. uzasadnienie 
uchwały z dnia 18 września 2002 r., III CZP 49/02, OSNC 2003, nr 9, poz. 115). 
Odnośnie do hipoteki przymusowej zabezpieczającej należności podatkowe 
z istniejących zobowiązań, mającej obciążać nieruchomość wspólną 
zobowiązanego i jego małżonka, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 października 
2003 r., III CZP 68/03 orzekł, że administracyjny tytuł wykonawczy musi być 
wystawiony na oboje małżonków. Wyrażając aprobatę dla powyższego stanowiska 
należy stwierdzić, że ze względu na podobieństwo uregulowań znajduje ono w pełni 
zastosowanie także do tytułu wykonawczego stanowiącego podstawę wpisu 
hipoteki przymusowej zabezpieczającej należności składkowe. 
Konkludując, na tle Ordynacji podatkowej i ustawy o systemie ubezpieczeń 
społecznych, w odniesieniu do należności podatkowych lub składkowych 
funkcjonują dwa rodzaje hipoteki przymusowej, różniące się co do podstawy wpisu 
oraz treścią. Pierwsza, która powstaje na podstawie decyzji nieostatecznej, ale 
doręczonej, będąca hipoteką kaucyjną, oraz druga, która powstaje na podstawie 
administracyjnego tytułu wykonawczego i jest hipoteką zwykłą. 
Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy pierwszej z wymienionych 
rodzajów hipoteki. (...) 
Decyzja ostateczna, określająca wysokość należności podatkowych lub 
składkowych nie została przewidziana w Ordynacji podatkowej i w ustawie 
o systemie ubezpieczeń społecznych jako podstawa wpisu hipoteki przymusowej na 
nieruchomości wspólnej zobowiązanego (dłużnika) i jego małżonka. Wprawdzie 
w art. 110 u.k.w.h. znalazło się „upoważnienie” do objęcia przepisami szczególnymi 
także decyzji ostatecznej, na co wskazuje zwrot „chociażby nie była ostateczna”, to 
jednak Ordynacja podatkowa ani ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie 

wymieniają innej decyzji oprócz „doręczonej”. Również nie byłoby możliwe 
wnioskowanie o decyzji ostatecznej na podstawie rozumowania, że skoro 
uwzględnia się, jako źródło wpisu, decyzję nieostateczną, to tym bardziej powinno 
się uwzględniać decyzję ostateczną. Decyzja ostateczna nie została przewidziana 
w art. 111 u.k.w.h. jako podstawa hipoteki kaucyjnej, zatem trzeba by uznać, że 
uprawnia ona do wpisu hipoteki zwykłej. Zasadnicze różnice pomiędzy hipoteką 
kaucyjną i zwykłą, rzutujące w istotny sposób na sytuację prawną właściciela 
nieruchomości, wykluczają możliwość przyjęcia w drodze wykładni, że decyzja, 
która stała się ostateczna po doręczeniu tylko zobowiązanemu (dłużnikowi), stanowi 
podstawę wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości wspólnej małżonków. 
Ostateczna decyzja stanowi podstawę administracyjnego tytułu 
wykonawczego (art. 27 u.p.e.a.). Dopiero ten tytuł, obejmujący oboje małżonków 
(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2003 r., III CZP 68/03), 
może stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej obciążającej nieruchomość 
wspólną. Hipoteka ustanowiona na podstawie tytułu wykonawczego jest hipoteką 
zwykłą (art. 111 a contrario u.k.w.h.). Źródłem materialnoprawnym 
odpowiedzialności majątkowej współmałżonka jest art. 29 § 1 Ord.pod., 
przewidujący odpowiedzialność współmałżonka z majątku wspólnego za dług po 
jego powstaniu. Nie jest to odpowiedzialność osobista, lecz sui generis 
odpowiedzialność rzeczowa. W postępowaniu wszczętym w wyniku wydania 
administracyjnego tytułu wykonawczego małżonkowi dłużnika przysługuje prawo 
zgłaszania zarzutów do organu egzekucyjnego (art. 27 § 1 pkt 9 u.p.e.a.). Jeśli 
wystawienie tytułu wykonawczego służyć ma jedynie ustanowieniu hipoteki 
przymusowej, a nie egzekucji z nieruchomości, należy przyjąć, że w przypadku 
należności składkowych organem egzekucyjnym pozostaje Zakład Ubezpieczeń 
Społecznych (art. 19 § 4 u.p.e.a.). W zarzutach małżonek zobowiązanego 
(dłużnika) może podjąć obronę przed egzekucją z majątku wspólnego (art. 33 i 34 
u.p.e.a.). 
Zarówno art. 26 ust. 3a pkt 2 u.s.u.s., jak i art. 34 § 3 pkt 2 Ord.pod. weszły 
w życie z dniem 1 stycznia 2003 r. Wcześniej, bo z dniem 5 czerwca 2001 r., 
w wyniku zmiany art. 34 Ord.pod., wprowadzonej ustawą z dnia 11 kwietnia 2001 r. 
(Dz.U. Nr 39, poz. 459), przestała istnieć instytucja hipoteki ustawowej, w wyniku 
zaś dodania do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przepisu art. 27c (art. 
1 pkt 25 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o zmianie ustawy o systemie 

ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 125 poz. 1368) oraz dopuszczenia 
w postępowaniu administracyjnym egzekucji z nieruchomości (art. 1a pkt 12 
u.p.e.a., jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 110, poz. 968) stało się niewątpliwym, że 
obecnie prowadzenie egzekucji administracyjnej z nieruchomości wspólnej 
podatnika i jego małżonka jest dopuszczalne i nie wymaga nadawania sądowej 
klauzuli wykonalności administracyjnemu tytułowi wykonawczemu (por. uchwałę 
Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2002 r., III CZP 49/02). (...) 
Z przepisów art. 24 ust. 3 i 3a u.s.u.s. oraz art. 34 pkt 2 Ord.pod. wynika 
jasno, że hipoteka przymusowa z tytułu zobowiązań podatkowych i z tytułu 
należności wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przypadających od osób 
pozostających w związku małżeńskim, może powstać na podstawie nieostatecznej 
decyzji, oraz że hipoteka przymusowa na tej podstawie powstać może na 
nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego 
małżonka. (...) 
Odnosząc wątpliwości związane z zagwarantowaniem małżonkowi dłużnika 
jego praw do problematyki doręczeń, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że przepisy 
Ordynacji podatkowej i ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie udzielają 
wprost odpowiedzi na pytanie, komu decyzja powinna być doręczona; czy tylko 
zobowiązanemu (dłużnikowi), czy także jego małżonkowi. 
W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażone zostały na 
ten temat dwa poglądy. 
W uchwale z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 109/03, Sąd Najwyższy stwierdził, 
że podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot 
współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka może być decyzja ustalająca 
wysokość zobowiązania podatkowego doręczona wyłącznie podatnikowi. (...) 
W uchwale z dnia 24 lutego 2004 r., III CZP 121/03, Sąd Najwyższy, przyjął 
natomiast, że doręczona zobowiązanemu decyzja Zakładu Ubezpieczeń 
Społecznych, ustalająca wysokość należności z tytułu składek, nie może być 
podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot 
współwłasności łącznej zobowiązanego i jego małżonka. Sąd Najwyższy wskazał, 
że decyzja ustalająca wysokość należności z tytułu składek nie stanowi tytułu 
wykonawczego w rozumieniu art. 109 u.k.w.h., wobec czego nie może być 
podstawą wszczęcia administracyjnego postępowania egzekucyjnego. (...) 

W postępowaniu podatkowym rozstrzygnięcie kwestii doręczenia decyzji 
ustalającej wysokość należności z istniejących zobowiązań nie wymaga 
odwoływania się do argumentów opartych na wykładni przepisów 
materialnoprawnych pod kątem zapewnienia małżonkowi zobowiązanego ochrony 
jego praw; zajęcie stanowiska możliwe jest na podstawie przepisów formalnych. 
Z art. 145 Ord.pod. i art. 188 k.p.a. w związku z art. 3 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 14 
pkt 6 ustawy z dnia15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (jedn. tekst: 
Dz.U. z 2001 r. Nr 14, poz.17) wynika, że decyzje doręcza się stronie, (jej 
przedstawicielowi lub pełnomocnikowi) oraz prokuratorowi i Rzecznikowi Praw 
Obywatelskich, jeżeli przystąpią do postępowania podatkowego. Zgodnie z art. 133 
Ord.pod., stroną w postępowaniu podatkowym jest podatnik, płatnik, inkasent lub 
ich następca prawny, a także osoby trzecie, o których mowa w art. 110-117, ze 
względu na swój interes prawny żądające czynności organu podatkowego, do 
których czynność tego organu się odnosi lub których interesu prawnego działanie 
organu podatkowego dotyczy, a także inna osoba, jeżeli zgodnie z przepisami 
prawa podatkowego przed powstaniem obowiązku podatkowego ciążą na niej 
szczególne obowiązki lub zamierza skorzystać z uprawnień wynikających z tego 
prawa. W świetle przytoczonych przepisów stroną postępowania podatkowego nie 
jest każdy, kto ma w tym interes prawny, lecz tylko ten, kto został wyraźnie 
oznaczony w art. 133 § 1 Ord.pod. oraz ten, kto został wymieniony w art. 133 § 2 i 3 
Ord.pod. Małżonek podatnika, którego dotyczy ustalone zobowiązanie podatkowe, 
nie został zaliczony w art. 133 Ord.pod. do grona podmiotów będących stroną 
postępowania podatkowego. Wobec tego nie doręcza się mu decyzji ustalającej 
wysokość zobowiązania podatkowego, stanowiącej podstawę wpisu hipoteki 
przymusowej na nieruchomości objętej wspólnością ustawową podatnika i jego 
małżonka. 
Uzasadnieniem dla takiego rozwiązania jest konstrukcja majątkowej 
wspólności ustawowej małżonków przewidziana w art. 31 k.r.o. oraz zasada – 
przyjęta także na gruncie zobowiązań publicznoprawnych – zaspokajania się 
wierzycieli z majątku wspólnego małżonków w sytuacji, w której dłużnikiem jest 
jeden z nich. Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 5 lutego 
2004 r., III CZP 109/03. Gdyby uznać, że materialne przesłanki odpowiedzialności 
małżonka nie usprawiedliwiają wyeliminowania go z kręgu podmiotów, którym 

decyzja powinna być doręczona, znaczenie przesądzające w kwestii procesowej 
doręczeń należałoby przyznać brzmieniu art. 133 Ord.pod. 
Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie zawiera odesłania do 
Ordynacji podatkowej ani w części dotyczącej instytucji strony, ani co do doręczeń. 
Stosownie do art. 123 u.s.u.s., w tym zakresie znajdują zastosowanie art. 28 i 40 
k.p.a., które stanowią, że decyzje doręcza się stronom, a stroną jest każdy, czyjego 
interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie. W ustawie o systemie 
ubezpieczeń społecznych nie nastąpiło zwężenie pojęcia strony do niektórych tylko, 
enumeratywnie wymienionych podmiotów mających interes prawny. W tym 
szerokim rozumieniu pojęcia strony małżonek płatnika składek, pozostający 
z dłużnikiem w ustroju majątkowym wspólności ustawowej, posiadający wspólną 
z nim nieruchomość podlegającą obciążeniu hipoteką przymusową, mieściłby się 
wówczas, gdyby miał obiektywną potrzebę ochrony prawnej wywołaną naruszeniem 
jego sfery prawnej. 
Taka potrzeba nie istnieje. Sfera praw właścicielskich małżonka dłużnika nie 
doznaje naruszenia ani w wyniku wydania decyzji ustalającej wysokość należności 
składkowych, ani – w szczególności – przez ustanowienie hipoteki przymusowej 
kaucyjnej na podstawie tej decyzji. 
Istota hipoteki wyraża się w możności dochodzenia przez wierzyciela 
zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością 
i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości (art. 
65 u.k.w.h.). Wierzyciel hipoteczny może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości 
obciążonej hipoteką bez względu na ograniczenie odpowiedzialności dłużnika 
wynikające z prawa spadkowego (art. 74 u.k.w.h.). Z wpisem hipoteki wiążę się, 
jeśli chodzi o odpowiedzialność z nieruchomości, domniemanie istnienia 
wierzytelności zabezpieczonej (art. 71 u.k.w.h.). Jest ono źródłem 
odpowiedzialności rzeczowej nabywcy nieruchomości niebędącego dłużnikiem 
osobistym oraz prawną podstawą uzyskania przez wierzyciela hipotecznego tytułu 
wykonawczego przeciwko nabywcy w celu prowadzenia egzekucji z nieruchomości. 
Generalnie, ustanowienie hipoteki stwarza stan swoistej „egzekwowalności” 
roszczenia z nieruchomości, różniący się niekorzystnie od sytuacji prawnej 
właściciela nieruchomości w przypadku nieistnienia hipoteki. 
Hipoteka przymusowa na podstawie doręczonej decyzji składkowej nie 
powoduje tego rodzaju skutków prawnych. Jako hipoteka kaucyjna nie stwarza 

domniemania istnienia wierzytelności zabezpieczonej (art. 105 u.k.w.h.), nie 
stanowi też źródła odpowiedzialności małżonka dłużnika z majątku wspólnego ani 
prawnej podstawy wystawienia tytułu wykonawczego przeciwko małżonkowi. 
Podstawą tą – jak wyżej wskazano – jest art. 29 Ord.pod. w związku z art. 31 
u.s.u.s. Sam wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej w niczym nie zmienia sfery 
prawnej małżonka dłużnika. W szczególności, nie wpływa na zasadę jego 
odpowiedzialności ani na możność skierowania przeciwko niemu egzekucji 
z nieruchomości wspólnej. Zagrożenie dla małżonka w postaci ewentualności 
uszczuplenia jego prawa własności płynie z zasady odpowiedzialności sui generis 
rzeczowej za dług współmałżonka, a nie z faktu ustanowienia hipoteki przymusowej 
kaucyjnej. Zagrożenie to realizuje się na podstawie tytułu wykonawczego przeciwko 
małżonkowi, a nie decyzji ustalającej wysokość należności składkowych, która 
tytułem wykonawczym nie jest. 
Mając powyższe na względzie należało przyjąć, że na etapie wydania decyzji 
ustalającej wysokość należności z tytułu składek nie istnieje potrzeba udzielenia 
małżonkowi dłużnika ochrony prawnej w postaci umożliwienia mu 
zakwestionowania decyzji przez jej doręczenie. Interes prawny małżonka wyraża 
się w uchronieniu wspólnej nieruchomości od egzekucji na poczet zaspokojenia 
wierzytelności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przysługującej do 
współmałżonka. Powstaje on w momencie wystawienia administracyjnego tytułu 
wykonawczego w celu wszczęcia postępowania egzekucyjnego z nieruchomości 
wspólnej względnie ustanowienia na niej hipoteki przymusowej zwykłej. 
Zainteresowanie małżonka tym, żeby dłużnik nie miał długu wobec Zakładu 
Ubezpieczeń Społecznych, względnie, żeby dług ten był mniejszy, podobnie jak 
ewentualne niekorzystne postrzeganie małżonka dłużnika w obrocie gospodarczym 
w wyniku ustanowienia na nieruchomości wspólnej hipoteki przymusowej kaucyjnej, 
dotyka faktycznego interesu małżonka, a nie jego interesu prawnego. 
Jak z powyższego wynika, mimo odmiennego uregulowania w Ordynacji 
podatkowej i ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych instytucji strony 
postępowania administracyjnego, obydwie ustawy pozwalają na jednolite 
stanowisko co do niedoręczania małżonkowi zobowiązanego (dłużnika) decyzji 
ustalającej wysokość określonych należności, będącej podstawą wpisu hipoteki 
przymusowej obciążającej nieruchomość wspólną. 

Reasumując, sytuację prawną małżonka dłużnika określa brak osobistej 
odpowiedzialności z tytułu składek, będący następstwem nieistnienia zobowiązania 
pomiędzy Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i tym małżonkiem oraz zasada 
ponoszenia sui generis rzeczowej odpowiedzialności, która uaktualnia się 
w postępowaniu egzekucyjnym. Ustanowienie hipoteki przymusowej kaucyjnej nie 
czyni małżonka odpowiedzialnym osobiście ani rzeczowo i nie prowadzi samo 
w sobie do uszczuplenia jego własności. W związku z tym małżonek dłużnika nie 
ma interesu prawnego w kwestionowaniu decyzji stanowiącej podstawę 
ustanowienia hipoteki. Decyzja taka w stosunku do niego nie podlega doręczeniu. 
Mając to na względzie, Sąd Najwyższy, działając na podstawie art. 61 § 1 
ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052), 
podjął uchwałę, jak na wstępie.