III CZP 31/13

Sygn. akt III CZP 31/13 
 
 
 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 27 czerwca 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Anna Owczarek (przewodniczący) 
SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca) 
SSN Agnieszka Piotrowska 
 
Protokolant Katarzyna Bartczak 
 
w sprawie z wniosku Spółki Wodnej I."U."  
przy uczestnictwie W. Z. 
o zasiedzenie służebności, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 27 czerwca 2013 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy w T. 
postanowieniem z dnia 28 lutego 2013 r.,  
 
 
"Czy spółka wodna działająca na podstawie art. 164 i nast. 
ustawy z  dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne (tj. Dz. U. 2012.145 ze 
zm.), której zadaniem jest m.in. zapewnienie (dostarczenie) wody dla 
ludności, 
może 
nabyć 
w 
drodze 
zasiedzenia 
służebność 
odpowiadającą 
treści 
służebności 
przesyłu 
- 
na 
rzecz 
przedsiębiorstwa?" 
 
 
 

 
2 
podjął uchwałę: 
 
Spółka wodna, utworzona do wykonywania, utrzymywania 
oraz eksploatacji urządzeń służących do zapewnienia wody dla 
ludności (art. 164 ust. 1 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo 
wodne, jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r. Nr 28, poz. 145 ze zm.), mogła 
nabyć przed wejściem w życie art. 3051 - 3054 k.c. w drodze 
zasiedzenia 
służebność 
gruntową 
odpowiadającą 
treścią 
służebności przesyłu. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
3 
Uzasadnienie 
 
Spółka Wodna I. U. z siedzibą w I. domagała się stwierdzenia, że z dniem 1 
stycznia 2005 r. nabyła z mocy prawa przez zasiedzenie służebność gruntową 
polegająca na prawie korzystania z części nieruchomości, oznaczonej jako działka 
ewidencyjna nr 652 położona w I., w zakresie niezbędnym do korzystania z 
posadowionych na tej nieruchomości urządzeń przesyłowych zgodnego z 
przeznaczeniem tych urządzeń.  
Sąd Rejonowy w B. postanowieniem z dnia 17 października 2012 r. oddalił 
wniosek 
i 
obciążył 
Spółkę 
Wodną 
kosztami 
postępowania. 
Ustalił, 
że  nieruchomość oznaczona jako działka ewidencyjna nr 652 położona w I. 
stanowi własność W. Z. Pierwsze prace związane z budową ujęcia wody na tej 
działce były prowadzone na początku lat 60-tych XX wieku. Wtedy to właścicielem 
działki był dziadek uczestnika – S. Z., który na mocy ustnej umowy zezwolił na 
korzystanie z wody i budowę urządzeń potrzebnych do jej przesyłu, jak również na 
ogrodzenie ujęcia wody. Nie pobierał za to wynagrodzenia. Całością prac 
zarządzała Gmina w I.   S. Z. wyraził zgodę na budowę drugiego zbiornika na 
działce nr 652, wybudowanego przez mieszkańców 43 gospodarstw w połowie lat 
70-tych XX wieku, którzy uzyskali podłączenie do wodociągu i nie płacą 
wnioskodawcy za wodę do dnia dzisiejszego. Korzystaniu z  ujęcia wody na jego 
nieruchomości nie sprzeciwiał się także kolejny właściciel R. Z. - ojciec uczestnika 
W. Z., który również nie pobierał żadnego wynagrodzenia za korzystanie z jego 
nieruchomości. Spółka Wodna I. U. została zarejestrowana dnia 19 marca 1985 r. 
Została utworzona na czas nieokreślony, a jej celem jest wykonywanie, 
utrzymywanie i  eksploatacja oraz konserwacja urządzeń wodociągowych. Obecnie 
z ujęcia wodociągowego korzysta ponad 300 odbiorców. Wnioskodawca zwracał 
się do właścicieli działki ewidencyjnej nr 652 w I. o uregulowanie stanu prawnego 
ujęcia wody i wodociągu, ostatni raz w 2004 r.  
Sąd Rejonowy przyjął, że wnioskodawca nie był samoistnym posiadaczem 
całości ujęcia wody na działce nr 952 w okresie objętym wnioskiem o zasiedzenie 
służebności w obecnym kształcie, bowiem w tym czasie z tego ujęcia korzystały 

 
4 
także osoby, które wybudowały we własnym zakresie zbiornik w zamian za 
bezpłatne korzystanie z wodociągu. Ponadto zauważył, że wnioskodawca i jego 
poprzednicy korzystali z rzeczonej nieruchomości na podstawie ustnej umowy, 
według której poprzednicy prawni uczestnika zezwolili na korzystanie z działki. 
Zatem mieli świadomość, że korzystają z nieruchomości Z. na podstawie stosunku 
zobowiązaniowego, a nie rzeczowego. W ocenie Sądu Rejonowego byli 
posiadaczami zależnymi całego ujęcia i wodociągu w obecnym kształcie, a takie 
posiadanie nie może prowadzić do zasiedzenia.  
Sąd Okręgowy w T. przy rozpoznawaniu apelacji powziął wątpliwość 
wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi 
Najwyższemu. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
1. W stanie faktycznym niniejszej sprawy spółka wodna, działająca na 
podstawie art. 164 i nast. ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (jedn. 
tekst: Dz. U. z 2012 r. Nr 28, poz. 145 ze zm.; dalej: „pr. wod.”), korzystała z 
urządzenia trwałego i widocznego, przy pomocy którego dostarczała wodę 
okolicznej ludności. Powołując się na art. 292 k.c., wniosła o stwierdzenie 
zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu 
(art. 3051-3054 k.c.). Przepisy o służebności przesyłu zostały wprowadzone do 
Kodeksu cywilnego ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks 
cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731), a weszły w życie 
dnia 3 sierpnia 2008 r. Z okoliczności sprawy wynika natomiast, że upływ terminu 
zasiedzenia służebności miał nastąpić z dniem 1 stycznia 2005 r. Przepisy 
o  służebności przesyłu nie mogą mieć zatem zastosowania do przedstawionego 
stanu faktycznego. W rachubę nie wchodzą również żadne reguły prawa 
międzyczasowego. Można byłoby ich ewentualnie poszukiwać tylko wtedy, gdyby 
w  okresie posiadania prowadzącego do zasiedzenia służebności już obowiązywały 
przepisy o służebności przesyłu, co jednak nie miało miejsca. Powstaje w tej 
sytuacji pytanie, czy spółka wodna mogła przed wejściem w życie art. 3051 - 3054 
k.c. nabyć przez zasiedzenie służebność gruntową odpowiadającą treścią 
służebności przesyłu. 

 
5 
2. Kodeks cywilny nie recypował art. 175 pr. rzecz., zgodnie z którym 
służebność mogła być ustanowiona także na rzecz każdoczesnego właściciela 
oznaczonego 
przedsiębiorstwa. 
Do 
takiej 
służebności 
należało 
stosować 
odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych. W literaturze przepis ten był 
krytykowany jako taki, który nie harmonizował z istniejącymi stosunkami 
gospodarczymi ani stanem ustawodawstwa państwa ludowego. W zmienionej po 
1989 
r. 
sytuacji 
społeczno-gospodarczej 
kraju 
wprowadzenie 
przepisów 
regulujących służebność przesyłu stało się więc z natury rzeczy uzasadnione. 
Przed wejściem w życie ustawy z dnia 30 maja 2008 r. orzecznictwo Sądu 
Najwyższego 
dopuszczało 
nabywanie 
przez 
przedsiębiorców 
służebności 
gruntowych, które treścią odpowiadały służebności przesyłu. Według uchwały Sądu 
Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02 (OSNC 2003, nr 11, poz. 
142) okoliczność, że nieruchomość władnąca wchodzi w skład przedsiębiorstwa 
energetycznego, sama przez się nie wyklucza możliwości zrealizowania przez 
strony umowy o ustanowienie służebności gruntowej celu określonego w art. 285 
§  2 k.c.  
Możliwość umownego nabycia służebności gruntowej odpowiadającej treścią 
służebności przesyłu spowodowała pytanie o dopuszczalność nabycia takiej 
służebności przez zasiedzenie. Za taką możliwością Sąd Najwyższy opowiedział 
się w wyroku z dnia 19 maja 2004 r., III CK 496/02 (niepubl.), wyroku z dnia 
11  marca 2005 r., II CK 489/04 (niepubl.), postanowieniu z dnia 31 maja 2006 r., 
IV  CSK 149/05 (niepubl.), postanowieniu z dnia 8 września 2006 r., II CSK 112/06 
(Monitor Prawniczy 2006, nr 19, s. 1016), postanowieniu z dnia 4 października 
2006 r., II CSK 119/06 (Monitor Prawniczy 2006, nr 21, s. 1128), postanowieniu 
z  dnia 10 lipca 2008 r., III CSK 73/08 (niepubl.), uchwale z dnia 7 października 
2008 r., III CZP 89/08 (Biul. SN 2008, nr 10, s. 7), postanowieniu z dnia 7 listopada 
2008 r., II CSK 326/08 (niepubl.), wyroku z dnia 12 grudnia 2008 r., II CSK 389/08 
(niepubl.), postanowieniu z dnia 5 czerwca 2009 r., I CSK 392/08 (niepubl.), 
postanowieniu z dnia 22 lipca 2010 r., I CSK 606/09 (niepubl.), uchwale siedmiu 
sędziów z dnia 9 sierpnia 2011 r., III CZP 10/11 (OSNC 2011, nr 12, poz. 129), 
postanowieniu z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 157/11 (Biul. SN 2011, nr 11, s. 12), 
postanowieniu z dnia 18 kwietnia 2012 r., V CSK 190/11 (niepubl.), postanowieniu 

 
6 
z  dnia 26 lipca 2012 r., II CSK 752/11 (niepubl.) i uchwale z dnia 22 maja 2013 r., 
III CZP 18/13 (Biul. SN 2013, nr 5, s. 5-6). W powołanych orzeczeniach przyjmuje 
się, odwołując się w szczególności do uchwały z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 
79/02, że skoro możliwe jest umowne nabycie takiej służebności, dopuszczalne jest 
także jej nabycie w drodze zasiedzenia (art. 292 k.c.). Sąd Najwyższy w niniejszym 
składzie podziela to stanowisko. 
3. 
Dopuszczalność 
ustanowienia 
służebności 
gruntowej 
na 
rzecz 
przedsiębiorcy przed wejściem w życie art. 3051 - 3054 k.c. implikuje kolejne 
pytanie, czy służebność gruntowa, przysługująca przedsiębiorcy, musi być 
związana z własnością tzw. nieruchomości władnącej.  
Służebność gruntowa jest tzw. prawem związanym, którego istnienie jest 
uzależnione od istnienia prawa głównego. W przypadku służebności gruntowej jest 
to własność nieruchomości zwanej władnącą. Za takim charakterem służebności 
gruntowej przemawia nie tylko art. 50 k.c., ale także jej definicja (art. 285 § 1 k.c.) 
oraz funkcja (art. 285 § 2 k.c.). Tylko w drodze wyjątku służebność gruntowa może 
być prawem samodzielnym, a więc niezwiązanym z własnością nieruchomości 
władnącej (art. 286 k.c.). Służebnością samodzielną jest także służebność osobista 
(art. 296-305 k.c.) oraz służebność przesyłu (art. 3051 – 3054 k.c.), które jednak nie 
są rodzajami służebności gruntowej, ale odrębnymi instytucjami.  
Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02 
i  w  postanowieniu z dnia 8 września 2006 r., II CSK 112/06 wypowiedział wyraźnie 
pogląd o konieczności istnienia nieruchomości władnącej, wchodzącej w skład 
przedsiębiorstwa, jako przesłanki nabycia służebności przez zasiedzenie. 
Natomiast w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., III CZP 
89/08 przyjęto, że na podstawie art. 292 k.c. w związku z art. 3054 k.c. służebność 
przesyłu, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia, może być 
nabyta przez zasiedzenie. Służebność przesyłu, w przeciwieństwie do służebności 
gruntowej, nie została powiązana z nieruchomością władnącą. Ma ona na celu 
umożliwienie przedsiębiorcy właściwego korzystania z urządzeń, których jest 
właścicielem, a zatem, które wchodzą w skład jego przedsiębiorstwa (art. 551 k.c.). 
Ustanowienie służebności przesyłu następuje na rzecz przedsiębiorcy, a jej nabycie 

 
7 
w drodze zasiedzenia następuje przez przedsiębiorcę, a nie na rzecz właściciela 
nieruchomości władnącej lub przez takiego właściciela. Przy służebności przesyłu 
kategoria „nieruchomości władnącej” w ogóle nie występuje. Oznaczenie takiej 
nieruchomości jest więc dla ustanowienia lub nabycia przez zasiedzenie 
służebności przesyłu niepotrzebne. Stanowisko to podzielił Sąd Najwyższy 
w  wyroku z dnia 12 grudnia 2008 r., II CSK 389/08. Sąd Najwyższy w niniejszym 
składzie również je podziela. 
4. Brak konieczności związania służebności gruntowej, przed wejściem 
w  życie art. 3051 - 3054 k.c. przysługującej przedsiębiorcy i odpowiadającej treścią 
służebności przesyłu, z własnością tzw. nieruchomości władnącej, wywołuje dalsze 
pytanie, czy spółka wodna jest przedsiębiorcą.  
Według art. 431 k.c., przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna 
i  jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331 § 1, prowadząca we własnym 
imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Kodeks cywilny nie definiuje 
natomiast działalności gospodarczej. Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. 
o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 672 
ze  zm.), działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, 
budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie 
kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób 
zorganizowany i ciągły jedynie działalność zarobkowa. Działalnością gospodarczą 
jest więc wyłącznie działalność zarobkowa, czyli taka, która może przynosić 
dochód, a więc jest skierowana na osiąganie zysku. 
Spółka wodna, która jest osobą prawną (art. 165 ust. 4 pr. wod.), nie działa 
w celu osiągnięcia zysku (art. 164 ust. 1 pr. wod.). Może ona wprawdzie 
podejmować prowadzenie działalności umożliwiającej osiągnięcie zysku netto, 
jednakże taki zysk przeznacza się wyłącznie na jej cele statutowe (art. 164 ust. 1 
pr. wod.). Podobna regulacja została zamieszczona w art. 34 ustawy z dnia 
7  kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 79, 
poz. 855 ze zm.). Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy 
realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego 
członków, jednakże w tym przypadku wyraźnie podkreślono w ustawie, 

 
8 
że  stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą według ogólnych 
zasad określonych w odrębnych przepisach. 
Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach 
mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.), różnica 
między kosztami eksploatacji i utrzymania danej nieruchomości, zarządzanej przez 
spółdzielnię, a przychodami z opłat eksploatacyjnych, zwiększa odpowiednio 
przychody lub koszty eksploatacji i utrzymania danej nieruchomości w roku 
następnym. 
Spółdzielnia 
mieszkaniowa 
prowadzi 
zatem 
tzw. 
działalność 
„bezwynikową”, a więc niezarobkową, przy czym w ogóle nie tworzy nadwyżki 
bilansowej. Mimo to w orzecznictwie Sądu Najwyższego obecnie jednolicie 
przyjmuje się, że spółdzielnia mieszkaniowa jest przedsiębiorcą (uchwała z dnia 
25  czerwca 1991 r., III CZP 53/01, niepubl., uchwała składu siedmiu sędziów 
z  dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP 117/91, OSNC 1992, nr 5, poz. 65, postanowienie 
z dnia 20 października 1999 r., III CKN 372/98, OSNC 2000, nr 4, poz. 81; inaczej 
jedynie dawny wyrok z dnia 7 grudnia 1990 r., II CR 462/90, OSP 1992, nr 3, 
poz.  69). Do tego orzecznictwa nawiązał aprobująco Sąd Najwyższy w uchwale z 
dnia 21 stycznia 2011 r., III CZP 125/10 (OSNC 2011, nr 10, poz. 107) dotyczącej 
traktowania jako przedsiębiorcy spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej, 
która także prowadzi działalność niezarobkową. 
Z podobnych powodów również spółka wodna, która utworzona do 
wykonywania, utrzymywania oraz eksploatacji urządzeń służących do zapewnienia 
wody dla ludności, musi być traktowana jako przedsiębiorca w rozumieniu art. 431 
k.c. Nie było dotychczas wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym zakresie. Natomiast 
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 kwietnia 2012 r., II FSK 1954/10 
(niepubl.) stwierdził, że spółka wodna prowadząca działalność umożliwiającą 
uzyskanie zysku netto, o której mowa w art. 164 ust. 2 w związku z ust. 3 pr. wod., 
na rzecz podmiotów w niej niezrzeszonych, prowadzi działalność gospodarczą, 
o  której mowa w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. 
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie 
prawne, jak w uchwale. 
 

 
9 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
es