III CZP 31/11

Uchwała z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 31/11 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) 
Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anny W. przeciwko Towarzystwu 
Ubezpieczeń Wzajemnych "T." w W. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej 
na posiedzeniu jawnym w dniu 13 lipca 2011 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Elblągu postanowieniem z dnia 27 
kwietnia 2011 r.: 
„Czy sprawca wypadku komunikacyjnego, na którego w procesie karnym 
nałożono obowiązek naprawienia szkody na podstawie art. 46 § 1 w związku z art. 
39 pkt 5 k.k., może domagać się od ubezpieczyciela, z którym łączy go umowa 
ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za 
szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów, zwrotu zapłaconego na rzecz 
pokrzywdzonego świadczenia?” 
podjął uchwałę: 
 
Sprawca wypadku komunikacyjnego, wobec którego zastosowano 
środek karny polegający na obowiązku naprawienia szkody (art. 46 § 1 w 
związku z art. 39 pkt 5 k.k.), może domagać się od ubezpieczyciela – na 
podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy 
pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych 
pojazdów – zwrotu świadczenia zapłaconego na rzecz pokrzywdzonego. 
 
Uzasadnienie 
 
Sąd Rejonowy w Elblągu wyrokiem z dnia 16 listopada 2010 r. oddalił 
powództwo Anny W. o zasądzenie od Towarzystwa Ubezpieczeń Wzajemnych "T." 
w W. kwoty 1000 zł uiszczonej w wykonaniu nałożonego na nią prawomocnym 
wyrokiem karnym obowiązku naprawienia szkody. 

Z ustaleń wynika, że powódka spowodowała wypadek komunikacyjny, za co 
prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Elblągu z dnia 9 grudnia 2009 r. 
została skazana na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem 
wykonania oraz zobowiązana do naprawienia szkody przez zapłatę na rzecz 
pokrzywdzonego Wiesława S. kwoty 35 000 zł. W wykonaniu tego obowiązku 
uiściła kwotę 10 000 zł. Powódka była ubezpieczona od odpowiedzialności cywilnej 
posiadaczy pojazdów mechanicznych w pozwanym Towarzystwie. 
Sąd Rejonowy, podzielając stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w 
uchwale z dnia 21 grudnia 2006 r., III CZP 129/06 (OSNC 2007, nr 10, poz. 151) i w 
postanowieniu z dnia 6 marca 2008 r., III KK 345/07 (OSNKW 2008, nr 6, poz. 49), 
uznał, że orzeczony w postępowaniu karnym obok kary zasadniczej środek karny w 
postaci obowiązku naprawienia szkody pełni przede wszystkim funkcję penalną. 
Umowa ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej nie może zatem stanowić dla 
sprawcy ochrony przed obowiązkiem naprawienia szkody przez przyznanie 
roszczenia regresowego, a uwzględnienie takiego roszczenia mogłoby prowadzić 
do naruszenia spójności wyroku karnego. 
Przy rozpoznawaniu apelacji powódki od powyższego wyroku Sąd Okręgowy 
w Elblągu powziął poważne wątpliwości prawne, które przedstawił w zagadnieniu 
prawnym sformułowanym w sentencji. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Orzekany w wyroku karnym obowiązek naprawienia szkody stanowi środek 
karny określony w art. 39 pkt 5 i art. 46 § 1 k.k. Może być orzeczony obok kary, ale 
także w jej miejsce, stanowiąc samoistną sankcję karną. Obowiązek ten może być 
również nałożony jako środek probacyjny w razie warunkowego umorzenia 
postępowania karnego (art. 67 § 3 k.k.) lub warunkowego zawieszenia wykonania 
kary (art. 72 § 2 k.k.). 
Charakter prawny tego środka nie jest jednolicie postrzegany w doktrynie. 
Przeważa stanowisko, że obowiązek naprawienia szkody ma charakter penalny, a 
pewne elementy natury cywilnoprawnej nie zmieniają jego głównej funkcji, jaką jest 
ukaranie i resocjalizacja skazanego sprawcy. Według drugiego stanowiska, 
przewagę zyskuje funkcja kompensacyjna, gdyż celem tego środka karnego jest 
właśnie naprawienie wyrządzonej przestępstwem szkody. Zgodnie ze stanowiskiem 
pośrednim, środek ten pełni zarówno funkcję penalną jak i kompensacyjną, a obie 
mają równorzędne znaczenie. Także w orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje 

się na różne jego funkcje. Funkcja kompensacyjna wyróżniona została w wyrokach 
z dnia 4 lutego 2002 r., II KKN 385/01 (nie publ.) i z dnia 11 marca 2005 r., V KK 
355/04 ("Orzecznictwo Sądu Najwyższego w sprawach karnych" 2005, poz. 541), a 
przewagę represyjnego charakteru podkreślono w wyroku z dnia 23 lipca 2009 r., V 
KK 124/09 ("Orzecznictwo Sądu Najwyższego w sprawach karnych" 2009, poz. 
1593), z dnia 13 maja 2005 r., IV CK 706/04 ("Biuletyn SN" 2005, nr 9, s. 12) oraz w 
uchwale z dnia 21 grudnia 2006 r., III CZP 129/06 (OSNC 2007, nr 10, poz. 151). 
W ocenie Sądu Najwyższego w obecnym składzie, nie ma dostatecznych 
podstaw do uznania, że środek karny w postaci obowiązku naprawienia szkody 
pełni wyłącznie funkcję penalną lub resocjalizacyjną. Taka funkcja niewątpliwie ma 
istotne znaczenie; jeżeli środek taki został orzeczony, powinnością skazanego jest 
jego wykonanie, zatem nie może żądać, aby inny podmiot za niego to uczynił. 
Trafnie w uzasadnieniu wyroku z dnia 13 maja 2005 r., IV CK 706/04, wskazano, że 
sprawcy wypadku komunikacyjnego, którego odpowiedzialność odszkodowawcza 
objęta została umową obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, 
nie przysługuje wobec ubezpieczyciela roszczenie o zwolnienie go przez tego 
ubezpieczyciela z obowiązku naprawienia szkody wobec poszkodowanego. O tym, 
że nałożony obowiązek naprawienia szkody powinien wykonać sam skazany 
świadczy też fakt, iż obowiązek ten, w razie śmierci skazanego, nie przechodzi na 
spadkobierców. 
Nie oznacza to jednak, że funkcja penalna jest jedyna lub że wykazuje 
przewagę nad funkcją kompensacyjną. Nazwa tego środka karnego wskazuje, że 
jego istotą jest naprawienie wyrządzonej przestępstwem szkody. Warunkiem jego 
orzeczenia w wyroku karnym jest istnienie w chwili wyrokowania szkody w całości 
lub części, nie orzeka się go zatem, jeżeli szkoda została naprawiona przez 
sprawcę albo inną osobę. Nie orzeka się tego środka ani nawiązki stanowiącej 
substytut naprawienia szkody, jak również zadośćuczynienia, jeżeli roszczenie 
wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo 
o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono (art. 415 § 5 k.p.k.). Jeżeli orzeczone 
środki karne nie pokrywają całej szkody, pokrzywdzony może dochodzić 
dodatkowych roszczeń w postępowaniu cywilnym (art. 415 § 6 k.p.k.). Już zatem 
przepisy kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego wskazują, że przy 
orzekaniu tego środka karnego, a także nawiązki lub zadośćuczynienia chodzi nie 
tylko o represję wobec sprawcy lub jego resocjalizację, ale także, a nawet przede 

wszystkim, o naprawienie wyrządzonej pokrzywdzonemu szkody. Trzeba dodać, że 
jeżeli po wydaniu wyroku karnego szkoda zostanie naprawiona przez inną osobę, 
skazany może się uchylić od wykonania nałożonego nim obowiązku naprawienia 
szkody, wnosząc o pozbawienie tytułu wykonawczego w tej części wykonalności. 
Zasadnicze znaczenie ma zatem fakt, czy szkoda została naprawiona. Wskazano, 
że środek karny powinien wykonać skazany, który nie może żądać, aby uczyniła to 
inna osoba. Pokrzywdzony nie jest jednak pozbawiony możliwości wystąpienia z 
roszczeniem o naprawienie szkody bezpośrednio przeciwko ubezpieczycielowi (art. 
19 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, 
Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczeń 
Komunikacyjnych, Dz.U. Nr 124, poz. 1152 ze zm. – dalej: "u.b.o.") i nie można 
wykluczyć sytuacji, w której ubezpieczyciel spełni świadczenie zanim środek karny 
zostanie wykonany. 
Brak przewagi funkcji penalnej środka karnego w postaci obowiązku 
naprawienia szkody nad funkcją kompensacyjną nie pozwala podzielić uchwały z 
dnia 21 grudnia 2006 r., III CZP 129/06, w której Sąd Najwyższy uznał, że sprawca 
wypadku komunikacyjnego, obciążony obowiązkiem zapłaty nawiązki na podstawie 
art. 46 § 2 i art. 48 k.k., nie może domagać się od ubezpieczyciela – na podstawie 
umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów 
mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów – zwrotu tej 
nawiązki zapłaconej pokrzywdzonemu. Uchwała ta co prawda odnosi się do 
nawiązki, jednak z jej uzasadnienia wynika, że dotyczy także innych środków 
karnych, w tym obowiązku naprawienia szkody. Sąd Najwyższy, poza argumentami 
dotyczącymi przewagi funkcji penalnej środków karnych, wskazał, że konstrukcja 
prawna umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej i stan prawny w zakresie 
takiego ubezpieczenia pozwala na stwierdzenie, iż odpowiedzialność gwarancyjna 
ubezpieczyciela odnosi się jedynie do cywilnej odpowiedzialności odszkodowawczej 
sprawcy szkody, a nie do jego ewentualnej odpowiedzialności karnej, środek karny 
zaś może być orzeczony w rozmiarze większym niż szkoda. Poza tym, w procesie 
karnym ubezpieczyciel nie może brać udziału, co również wyłącza możliwość 
regresu. Argumenty te jednak nie są wystarczające do wyłączenia możliwości 
regresu spełnionego w wykonaniu obowiązku naprawienia szkody świadczenia. 
Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów 
mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów jest 

obowiązkowe (art. 23 ust. 1 u.b.o.). Zakres odpowiedzialności ubezpieczyciela, 
wynikający z umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, określa art. 822 § 1 
k.c. Zgodnie z tym przepisem, zakład ubezpieczeń zobowiązany jest do zapłacenia 
określonego w umowie ubezpieczenia odszkodowania za szkody wyrządzone 
osobom trzecim, względem których odpowiedzialność za szkodę ponosi 
ubezpieczający albo osoba, na rzecz której została zawarta umowa ubezpieczenia. 
W odniesieniu do ubezpieczenia komunikacyjnego zakres ten konkretyzuje art. 34 
ust. 1 u.b.o., zgodnie z którym z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej 
posiadaczy pojazdów mechanicznych przysługuje odszkodowanie, jeżeli posiadacz 
lub kierujący pojazdem mechanicznym są obowiązani do odszkodowania za 
wyrządzoną w związku z ruchem tego pojazdu szkodę, której następstwem jest 
śmierć, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia bądź też utrata, zniszczenie lub 
uszkodzenie mienia. Z żadnego z tych przepisów nie wynika wyłączenie 
odpowiedzialności ubezpieczyciela, gdy obowiązek naprawienia szkody orzeczony 
został jako środek karny. 
W art. 43 u.b.o. wymieniono również przypadki, w których ubezpieczyciel 
może domagać się od ubezpieczonego zwrotu spełnionego świadczenia. Nie ma 
wśród nich przypadku, w którym ubezpieczyciel spełnił świadczenie, pomimo 
orzeczonego wobec sprawcy wypadku komunikacyjnego obowiązku naprawienia 
szkody. Wszystko to wskazuje, że wykonanie przez sprawcę wypadku 
komunikacyjnego orzeczonego wobec niego środka karnego w postaci obowiązku 
naprawienia szkody nie pozbawia go możliwości wystąpienia przeciwko 
ubezpieczycielowi z roszczeniem regresowym na podstawie umowy 
obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, nie ma bowiem 
znaczenia, czy sprawca spełnił świadczenie wobec poszkodowanego dobrowolnie, 
czy zobowiązany do tego wyrokiem karnym; skoro naprawił szkodę, może domagać 
się zwrotu spełnionego świadczenia. Okoliczność, że środek karny może być 
orzeczony w rozmiarze większym niż szkoda lub może dotyczyć roszczenia 
przedawnionego, nie przemawia przeciwko tej tezie, ubezpieczyciel bowiem 
odpowiada w granicach odpowiedzialności cywilnej sprawcy (art. 13 ust. 2 u.b.o.), 
zatem w razie wystąpienia przez sprawcę z roszczeniem regresowym może 
podnosić stosowne zarzuty. 
Sąd Okręgowy wskazał trafnie, że uznanie, iż orzeczenie w postępowaniu 
karnym środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody wyłącza 

możliwość regresu ze strony sprawcy wypadku w stosunku do ubezpieczyciela 
oznaczałoby, że wyłącznie poszkodowany decyduje, czy odszkodowanie ma 
zapłacić ubezpieczony sprawca, czy też ubezpieczyciel. Sens i cel obowiązkowych 
ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej sprawcy polega właśnie na tym, aby w 
ostatecznym rozrachunku koszt naprawienia szkody – w granicach określonych w 
ustawie i umowie – pokrył ubezpieczyciel w zamian za składkę zapłaconą przez 
ubezpieczonego sprawcę. Należy zatem uznać, że naprawienie szkody w 
wykonaniu obowiązku orzeczonego jako środek karny w postępowaniu karnym nie 
pozbawia sprawcy szkody możliwości wystąpienia do ubezpieczyciela z 
roszczeniem regresowym. 
Z tych względów rozstrzygnięto zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 
k.p.c.).