III CZP 31/08

Sygn. akt III CZP 31/08 
 
 
 
UCHWAŁA 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego 
 
Dnia 9 września 2008 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący) 
SSN Gerard Bieniek 
SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) 
SSN Krzysztof Pietrzykowski 
SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian 
SSN Lech Walentynowicz 
SSN Kazimierz Zawada 
 
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej 
w dniu 9 września 2008 r., 
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, 
po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego 
we wniosku z dnia 25 lutego 2008 r., BSA I - 4110 - 1/08,: 
 
 
 
"1. Czy w razie naruszenia dóbr osobistych dopuszczalna jest 
kumulacja 
środków 
przewidzianych 
w 
art. 
448 
k.c.,                
tj. 
zadośćuczynienia 
pieniężnego 
dla 
pokrzywdzonego 
oraz 
zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany przez niego 
cel społeczny ? 
                                                                                                                
a w razie odpowiedzi twierdzącej na to pytanie: 
 
      2. Czy przesłanki zastosowania tych środków są zróżnicowane ?" 
 
 
 

 
2 
podjął uchwałę: 
 
I. W razie naruszenia dobra osobistego kumulacja roszczeń 
przewidzianych w art. 448 k.c. jest dopuszczalna. 
II. Odmawia podjęcia uchwały w pozostałym zakresie. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
3 
Uzasadnienie 
 
 
 
 
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego stwierdził, że po nowelizacji kodeksu 
cywilnego dokonanej ustawą z dnia 23 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy – Kodeks 
cywilny (Dz.U. Nr 114, poz. 542), w orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysowała 
się rozbieżność stanowisk dotycząca wykładni art. 448 k.c. W wyrokach z dnia 
1 kwietnia 2004 r., II CK 115/03 (niepubl.), i z dnia 28 września 2005 r., I CK 256/05 
(niepubl.), Sąd Najwyższy przyjął, że w razie naruszenia dobra osobistego ten, 
czyje dobro zostało naruszone może żądać alternatywnie przyznania mu 
odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę 
albo zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany przez siebie cel 
społeczny, kumulację tych roszczeń uznał natomiast za niedopuszczalną. 
W  wyroku z dnia 17 marca 2006 r., I CSK 81/05 (OSP 2007, nr 3, poz. 30), 
a następnie – z obszerniejszą argumentacją – w uchwale z dnia 19 czerwca 
2007 r., III CZP 54/07 (OSNC-ZD 2008/B, poz. 36) wyrażone zostało odmienne 
stanowisko, Sąd Najwyższy przyjął bowiem, że kumulacja roszczeń określonych 
w art. 448 k.c. jest dopuszczalna. Problem alternatywnego bądź kumulatywnego 
zbiegu roszczeń przewidzianych w art. 448 k.c. wywołuje również kontrowersje 
w  doktrynie. Jednym z elementów rozwiązania tego problemu jest kwestia 
aktualności uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 
8  grudnia 1973 r., III CZP 37/73 (OSNCP 1974, nr 9, poz. 145). Ważnym 
czynnikiem kształtującym pogląd na dopuszczalność kumulacji jest ponadto ocena 
funkcji każdego z roszczeń, natomiast w doktrynie zdania na ten temat są 
podzielone. 
Przeciwnicy 
kumulacji 
sprzeciwiają 
się 
przypisywaniu 
sumie 
zasądzanej na cel społeczny funkcji represyjnej, uważają, że środek ten powinien 
pełnić funkcję kompensacyjną, podobnie jak zadośćuczynienie, a wybór sposobu 
satysfakcji należy do pokrzywdzonego. Zwolennicy kumulacji uważają natomiast, 
że funkcja obu roszczeń jest tylko częściowo podobna, a rodzaj satysfakcji 
uzyskiwanej przez pokrzywdzonego – niejednakowy, zadośćuczynienie pełni 
bowiem funkcję kompensacyjną, a zapłata sumy pieniężnej na cel społeczny 
funkcję represyjną. Zróżnicowanie stanowisk i argumentów mających przemawiać 

 
4 
za dopuszczalnością kumulacji roszczeń rodzi z kolei wątpliwości co do tego, czy 
funkcja represyjna ma być realizowana tylko przez roszczenia skumulowane, czy 
także przez samą zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny i czy 
sumy zasądzane na cel społeczny mają być generalnie wyższe od kwot 
przyznawanych tytułem zadośćuczynienia dla pokrzywdzonego. Wyjaśnienia 
wymagają – zdaniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego – przede wszystkim 
przesłanki obu roszczeń, zwłaszcza to, czy różni je wina lub przynajmniej jej 
stopień, czy funkcja, jaką spełnia każde z nich ma być im przypisana, czy ma być 
pochodną ich ukształtowania w przepisie, i wreszcie jaki jest zakres swobody 
sędziowskiej 
przy 
stosowaniu 
przepisu 
tak 
niejednoznacznego 
i 
źle 
zsynchronizowanego z innymi przepisami regulującymi ochronę dóbr osobistych, 
jakim jest art. 448 k.c. 
 
 
 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
Podejmując problematykę majątkowych środków ochrony dóbr osobistych 
w ujęciu historycznym trzeba rozpocząć od przypomnienia, że kodeks zobowiązań 
z 1933 r. przewidywał zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną 
w  razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, pozbawienia życia, 
pozbawienia wolności, obrazy czci oraz skłonienia kobiety albo małoletniego lub 
psychicznie upośledzonego mężczyzny za pomocą podstępu, gwałtu, nadużycia 
stosunku zależności lub wyzyskania krytycznego położenia do poddania się 
czynowi nierządnemu. Zadośćuczynieniem nazywał przy tym stosowną sumę 
pieniężną, przyznawaną przez sąd jako rekompensatę za doznaną krzywdę 
moralną samemu poszkodowanemu lub wskazanej przezeń instytucji. Zgodnie 
z  art. 157 § 3 k.z., zadośćuczynienie mogło być przyznane „w przypadkach przez 
ustawę przewidzianych”, a zatem tylko w razie naruszenia dóbr osobistych 
wymienionych w art. 165 § 1 i 2 oraz art. 166 k.z. W wypadkach wskazanych w art. 
165 § 1 i art. 166 k.z. warunkiem przyznania zadośćuczynienia było to, że 
naruszenie dobra stanowiło czyn niedozwolony, bez względu na to, czy 
odpowiedzialność za ten czyn była oparta na zasadzie winy, ryzyka czy słuszności. 
Artykuł 165 § 2 k.z. obejmował natomiast tylko te przypadki, w których działanie 
sprawcy mogło być uznane za podstęp, gwałt, nadużycie stosunku zależności lub 
wyzyskanie krytycznego położenia. W doktrynie przyjmowano, że wysokość sumy 

 
5 
pieniężnej, mającej stanowić zadośćuczynienie moralne, musi być pozostawiona 
sądowi, któremu kodeks zobowiązań daje tylko jedną wskazówkę, aby suma ta była 
„stosowna”. Za aktualny uznawano jednak wynikający z art. 158 § 1 k.z. obowiązek 
uwzględnienia „wszelkich zachodzących okoliczności”. Licząc się z tym, że 
poszkodowany często nie zechce przyjąć za swoją krzywdę pieniędzy, zwłaszcza 
za obrazę czci, ustawodawca przewidział możliwość przyznania zadośćuczynienia 
pieniężnego instytucji wskazanej przez poszkodowanego. Pod rządem kodeksu 
zobowiązań nie ulegało wątpliwości, że przepisy art. 165 § 1 i 2 oraz art. 166 k.z. 
stanowiły podstawę roszczenia o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę moralną, 
z  tym że poszkodowany mógł wskazać instytucję uprawnioną do odbioru całej 
przyznanej mu z tego tytułu kwoty pieniężnej lub jej części, a siebie do odbioru 
nadwyżki. Wchodziło zatem w grę prawo podmiotowe realizowane przez 
wystąpienie z żądaniem zapłaty sumy pieniężnej jako zadośćuczynienia; innymi 
słowy, „prawo do zadośćuczynienia” (art. 165 § 3 k.z.).    
W kodeksie cywilnym ustawodawca uregulował problematykę dóbr 
osobistych i ich ochrony w artykułach 23 i 24 k.c., z tym że wśród środków ochrony 
wymienionych w art. 24 § 1 k.c. nie przewidział żądania spełnienia świadczenia 
pieniężnego, a jedynie w § 2 tego artykułu dodał, że wskazane środki nie wyłączają 
naprawienia szkody na zasadach ogólnych. Nazwa zadośćuczynienie została użyta 
pierwotnie jedynie w art. 445 k.c. Ustawodawca utrzymał zasadę, że 
zadośćuczynienie należy się tylko w razie naruszenia dóbr osobistych określonych 
w ustawie, jednak w stosunku do art. 165 i 166 k.z. ograniczył liczbę sytuacji, 
uzasadniających jego przyznanie. W art. 445 k.c. nie przewidziano bowiem 
możliwości zasądzenia zadośćuczynienia w razie naruszenia czci i w razie śmierci 
osoby najbliższej, natomiast zastosowanie regulacji zawartej w art. 445 § 2 k.c. 
ograniczono wyłącznie do kobiet. Nie przewidziano też możliwości przyznania 
zadośćuczynienia instytucji wskazanej przez poszkodowanego. Wśród przepisów 
o  czynach niedozwolonych ustawodawca zamieścił natomiast art. 448 k.c., 
w  którym w szczególny sposób uregulował skutki umyślnego naruszenia dóbr 
osobistych. Według tego przepisu, w razie umyślnego naruszenia dóbr osobistych 
poszkodowany mógł żądać, niezależnie od innych środków potrzebnych do 
usunięcia wyrządzonej szkody, ażeby sprawca uiścił odpowiednią sumę pieniężną 

 
6 
na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża. Przytoczona regulacja została oparta na 
wyraźnym wyodrębnieniu dwóch instytucji: zadośćuczynienia pieniężnego za 
doznaną krzywdę przyznawanego na rzecz poszkodowanego oraz  odpowiedniej 
sumy pieniężnej zasądzanej na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża. Źródłem 
wątpliwości stał się wzajemny stosunek art. 445 i 448 k.c., chodziło o to, czy 
poszkodowany może żądać zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, 
a  ponadto uiszczenia przez sprawcę, który działał umyślnie, odpowiedniej sumy 
pieniężnej na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża, czy też przysługuje mu jedynie 
wybór między obu roszczeniami z takim skutkiem, że dokonanie go powoduje 
wygaśnięcie jednego z nich. Wątpliwości te zostały wyjaśnione w uchwale pełnego 
składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 1973 r., III CZP 37/73, 
w której przyjęto, że w razie umyślnego naruszenia dóbr osobistych określonych 
w   art. 
445 
k.c. 
poszkodowany 
może 
dochodzić 
od 
sprawcy 
zarówno 
zadośćuczynienia pieniężnego, jak i zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na 
rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża. Sąd Najwyższy uznał, że zadośćuczynienie 
przewidziane w art. 445 k.c. zmierza do wynagrodzenia krzywdy i pełni funkcję 
kompensacyjną, natomiast roszczenie wobec sprawcy umyślnego naruszenia dóbr 
osobistych o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej na rzecz Polskiego 
Czerwonego Krzyża ma wyraźny charakter represji majątkowej, piętnującej 
sprawcę za umyślność jego działania i jest swoistego rodzaju karą cywilną. 
Roszczenie to ma zatem służyć wzmocnieniu ochrony osoby poszkodowanej 
umyślnym naruszeniem jej dóbr osobistych w tych wszystkich wypadkach, 
w  których inne środki potrzebne do usunięcia skutków wyrządzonej szkody nie 
czynią zadość postulatowi tej ochrony. 
W kilku ustawach uchwalonych po wejściu w życie kodeksu cywilnego 
znalazły się przepisy przewidujące możliwość przyznania poszkodowanemu 
zadośćuczynienia pieniężnego lub zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na 
rzecz innych podmiotów niż Polski Czerwony Krzyż. Można tu wskazać na art. 40 
ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.) 
skreślony z dniem 28 grudnia 1996 r. przez art. 2 ustawy nowelizującej z dnia 
23 sierpnia 1996 r. (Dz.U. Nr 114, poz. 542), art. 18 ust. 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 
1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm.) skreślony 

 
7 
z dniem 5 grudnia 1997 r. przez art. 1 pkt 18 lit d) ustawy nowelizującej z dnia 
20 czerwca 1997 r. (Dz.U. Nr 104, poz. 661), art. 19a ustawy powołanej ustawy 
o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm., jedn. tekst: Dz.U. 
z 2007 r. Nr 14, poz. 89 ze zm.) dodany z dniem 5 grudnia 1997 r. przez art. 1 pkt 
22 ustawy nowelizującej z dnia 20 czerwca 1997 r. (Dz.U. Nr 104, poz. 661) czy art. 
78 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych 
(Dz.U. Nr 24, poz. 83 ze zm., jedn. tekst: Dz. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.). 
Przepisy te uzupełniały regulację przewidzianą w kodeksie cywilnym, która – jak 
podkreślano w doktrynie – okazała się zbyt ciasna.  
Z dniem 28 grudnia 1996 r. weszła w życie powoływana już ustawa z dnia 
23  sierpnia 1996 r., którą znowelizowano istotne dla problematyki ochrony dóbr 
osobistych przepisy art. 24 § 1, 445 § 2 i 448 k.c. Według art. 24 § 1 k.c. w jego 
dotychczasowym brzmieniu, czynności potrzebne do usunięcia skutków naruszenia 
dobra osobistego nie mogły – poza wyjątkami przewidzianymi w art. 445 i 448 k.c. – 
polegać na świadczeniu wartości materialnych. Wspomnianą ustawą dodano w art. 
24 § 1 k.c. zdanie trzecie, zgodnie z którym ten, czyje dobro osobiste zostało 
naruszone, może – na zasadach przewidzianych w kodeksie – również żądać 
zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na 
wskazany cel społeczny. Artykuł 448 k.c. otrzymał nowe brzmienie, obecnie: 
„w  razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro 
osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia 
pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę 
pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków 
potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Przepis art. 445 § 3 stosuje się”. 
Natomiast art. 445 k.c. zmieniony został nieznacznie, rozszerzono bowiem jedynie 
przewidzianą w § 2 możliwość przyznania zadośćuczynienia pieniężnego za 
doznaną krzywdę w wypadku skłonienia kobiety za pomocą podstępu, gwałtu lub 
nadużycia 
stosunku 
zależności 
do 
poddania 
się 
czynowi 
nierządnemu. 
Po   nowelizacji możliwość przyznania zadośćuczynienia zachodzi w razie 
przymuszenia do poddania się czynowi nierządnemu nie tylko kobiety, ale każdej 
osoby fizycznej. Głównym celem nowelizacji – jak wynikało z projektu ustawy 
nowelizującej wniesionego do Sejmu w 1995 r. – było dopuszczenie możliwości 

 
8 
przyznania poszkodowanemu zadośćuczynienia w razie naruszenia każdego dobra 
osobistego, jeżeli naruszenie to zostało dokonane umyślnie lub przez rażące 
niedbalstwo oraz rozszerzenie kręgu podmiotów, którym w takim wypadku może 
być z inicjatywy poszkodowanego przyznana suma pieniężna. W toku prac 
parlamentarnych projektowana treść art. 448 k.c. uległa daleko idącym zmianom, 
pominięto w niej bowiem wzmiankę zarówno o umyślności, jak i o rażącym 
niedbalstwie. Inicjatorom poprawki chodziło o rozszerzenie ochrony prawnej do 
takich granic, aby zasądzenie sumy pieniężnej na rzecz poszkodowanego lub na 
wskazany przez niego cel społeczny było możliwe w każdym przypadku naruszenia 
dobra osobistego. Kolejna zmiana nieprzewidziana w projekcie, polegała na 
dodaniu zdania trzeciego w art. 24 § 1 k.c. w celu podkreślenia związku łączącego 
regulacje zawarte w art. 445 i 448 k.c. z ogólną regulacją ochrony dóbr osobistych 
(zob. Druki Sejmu RP II Kadencji: nr 942 z dnia 7 kwietnia 1995 r., nr 1574 z dnia 
15 marca 1996 r., nr 1677 z dnia 11 maja 1996 r. i nr 1806 z dnia 9 lipca 1996 r. 
oraz uchwałę Senatu RP z dnia 10 maja 1996 r. w sprawie ustawy o zmianie 
ustawy – Kodeks cywilny). 
Znowelizowane regulacje wywołały w praktyce liczne wątpliwości, między 
innymi co do dopuszczalności kumulatywnego stosowania środków przewidzianych 
w art. 448 k.c. Po raz pierwszy Sąd Najwyższy dokonał wykładni znowelizowanego 
art. 448 k.c. pod kątem dopuszczalności kumulacji w wyroku z dnia 1 kwietnia 
2004 r., II CK 115/03. Stanął wówczas na stanowisku, że w razie naruszenia dobra 
osobistego ten, czyje dobro zostało naruszone może żądać alternatywnie 
przyznania mu odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za 
doznaną krzywdę albo zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany 
przez siebie cel społeczny. Podkreślił, że wprawdzie kumulacja nie została 
wyłączona, skoro w art. 448 k.c. nie użyto spójnika „albo” wskazującego 
jednoznacznie na alternatywę rozłączną, jednak podobieństwo funkcji obu 
roszczeń, tożsamość środka (świadczenie pieniężne), identyczność przesłanek 
i uregulowanie obu środków w tym samym przepisie przemawiają za odrzuceniem 
kumulacji. Uznał, że dodatkowego argumentu na rzecz tej tezy dostarczają 
dyrektywy wykładni systemowej, a konkretnie zestawienie art. 448 z art. 445 k.c., 
który nie daje poszkodowanemu możliwości wyboru. Odwołał się też do poglądu 

 
9 
dominującego wówczas w tej kwestii w nauce prawa. Stanowisko to wraz 
z  przytoczoną dla jego uzasadnienia argumentacją Sąd Najwyższy podzielił 
następnie w wyroku z dnia 28 września 2005 r., I CK 256/05. W obu orzeczeniach 
przyjął, że przesłanką zastosowania art. 448 k.c. jest zawinione działanie sprawcy 
naruszenia cudzego dobra osobistego oraz że może wchodzić w grę zarówno wina 
umyślna, jak i nieumyślna. 
Na odmiennym stanowisku stanął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 marca 
2006 r., I CSK 81/05, uznał bowiem, że w razie naruszenia dobra osobistego 
poszkodowany może żądać zarówno przyznania mu odpowiedniej sumy tytułem 
zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, jak i zasądzenia sumy 
pieniężnej na wskazany przez siebie cel społeczny. W uzasadnieniu odwołał się do 
użytego w treści art. 448 k.c. spójnika „lub” właściwego dla alternatywy 
nierozłącznej, która pozwala uwzględnić oba roszczenia, oraz do uchwały pełnego 
składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 1973 r., III CZP 37/73, 
która, jego zdaniem, mimo zmiany stanu prawnego zachowuje co do zasady 
aktualność. Podkreślił, że w odniesieniu do obecnie obowiązującego stanu 
prawnego wynika z niej przede wszystkim odmienność funkcji obu roszczeń 
przewidzianych w art. 448 k.c. Przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego na 
podstawie art. 448 albo 445 k.c. spełnia funkcję kompensacyjną, natomiast 
zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny ma charakter wyraźnie 
represyjny 
oraz 
prewencyjno-wychowawczy. 
Ponieważ 
trudno 
mówić 
o  zastosowaniu funkcji represyjnej i prewencyjno - wychowawczej w wypadku 
nieumyślnego działania sprawcy, nie można – jak stwierdził – podzielać 
wyrażonego w wyroku z dnia 1 kwietnia 2004 r., II CK 115/03, zapatrywania 
o identyczności przesłanek obu roszczeń. O ile bowiem przesłanką roszczenia 
o  zadośćuczynienie jest każda postać winy, nawet culpa levissima, o tyle 
przesłanką roszczenia o zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na cel 
społeczny jest wina kwalifikowana sprawcy naruszenia dobra osobistego, 
mianowicie wina umyślna (dolus) oraz rażące niedbalstwo (culpa lata). Również 
w uchwale z dnia 19 czerwca 2007 r., III CZP 54/07, Sąd Najwyższy przyjął, że 
kumulacja roszczeń przewidzianych w art. 448 k.c. jest dopuszczalna. Stwierdził, że 
przemawiają za tym wyniki wykładni językowej, a ściśle wnioski wynikające z użycia 

 
10
spójnika „lub” oznaczającego alternatywę łączną. Za nietrafny uznał argument 
natury systemowej wywiedziony z zestawienia art. 445 z art. 448 k.c., który według 
zwolenników odmiennego zapatrywania ma przemawiać przeciwko kumulacji. 
Podkreślił, 
że 
ustawodawca 
dopuścił 
istnienie 
konkurencyjnych 
roszczeń 
o zadośćuczynienie, bo obok art. 448 k.c. istnieje art. 445 k.c., wobec czego trzeba 
przyjąć, że między normami wyrażonymi w obu przepisach występuje zbieg 
kumulatywny. Zauważył, że kumulacji roszczeń przewidzianych w art. 448 k.c. nie 
wyklucza również wykładnia funkcjonalna, ponieważ nie można podzielać poglądu 
o tożsamości funkcji i charakteru obu roszczeń. Zasądzenie odpowiedniej sumy 
pieniężnej 
na 
cel społeczny 
w 
pewnym 
zakresie 
pełni, 
podobnie 
jak 
zadośćuczynienie, funkcję kompensacyjną, jednak jego podstawową funkcją jest 
funkcja represyjna i prewencyjno-wychowawcza. Gdyby natomiast uznać, że chodzi 
wyłącznie o kompensatę krzywdy, to trzeba by przyjąć, że poszkodowany może 
„podzielić” należne mu zadośćuczynienie i domagać się części dla siebie i części 
na cel społeczny. Skoro jednak ustawodawca daje mu prawo żądania całości dla 
siebie oraz całości na cel społeczny, pozbawienie go tego prawa byłoby 
nieuzasadnione. Przyznanie roszczeniu o zasądzenie sumy pieniężnej na cel 
społeczny funkcji kompensacyjnej nie oznacza przy tym, że chodzi o identyczne 
roszczenia, prowadzą one bowiem do kompensaty krzywdy w różny sposób. 
Nie   zachodzi 
też 
tożsamość 
środka, 
świadczenie 
pieniężne 
do 
rąk 
poszkodowanego jest bowiem innym środkiem naprawienia szkody niż satysfakcja, 
jaką daje zmuszenie sprawcy naruszenia dobra osobistego do zapłaty określonej 
sumy pieniężnej na cel społeczny. Sąd Najwyższy wspomniał wreszcie, że art. 448 
k.c. jest przejawem „prawa sędziowskiego”, dlatego wykładnia odnośnego przepisu 
nie może być prowadzona wbrew naturze tego rodzaju regulacji. 
Jak wynika z dokonanego przeglądu, rozważenia wymaga nie tylko kwestia 
samej dopuszczalności kumulacji roszczeń przewidzianych w art. 448 k.c., ale 
także przesłanek ich zastosowania oraz wzajemnego stosunku art. 445 i 448 k.c. 
W   kwestii dopuszczalności kumulacji zdania w doktrynie są podzielone, 
w   początkowym okresie obowiązywania zmienionych regulacji zdecydowanie 
przeważał pogląd, że roszczenia przewidziane w art. 448 k.c. pozostają w stosunku 
alternatywy rozłącznej, w ostatnich latach natomiast coraz częściej prezentowane 

 
11
są poglądy dopuszczające kumulację. Podejmując ten problem trzeba rozpocząć 
od ustalenia językowego znaczenia przepisu art. 448 k.c. Występujący w tekście 
spójnik „lub”, którego zgodnie z zasadami logiki prawniczej powinno używać się dla 
oznaczenia alternatywy nierozłącznej, a więc dopuszczającej kumulację, nie 
przesądza o wyniku wykładni językowej. Wykładnia ta obejmuje zespół reguł, które 
nawiązują do szeroko rozumianego kontekstu językowego, właściwych dla danego 
języka reguł znaczeniowych, reguł składni oraz reguł użycia wyrażeń tego języka. 
Jedną z najważniejszych jest przy tym dyrektywa języka potocznego, zgodnie 
z którą normie należy przypisać takie znaczenie, jakie ma ona w języku potocznym, 
chyba że za odstąpieniem od tego znaczenia przemawiają ważne względy. 
Dał  temu wyraz Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 8 maja 1998 r., 
I CKN 664/97 (OSNC 1999, nr 1, poz. 7), stwierdzając, że, zgodnie z regułami 
języka normatywnego, w aktach normatywnych należy posługiwać się poprawnymi 
wyrażeniami językowymi w ich podstawowym i powszechnie przyjętym znaczeniu, 
i unikać posługiwania się określeniami specjalistycznymi, jeżeli mają odpowiednik 
w  języku potocznym. Płynące z języka znaczenie spójnika „albo”, używanego 
w  logice dla oznaczenia alternatywy rozłącznej, i spójnika „lub” jest natomiast 
tożsame. Przyjmuje się, że w obu wypadkach chodzi o „spójnik wyrażający możliwą 
wymienność albo wzajemne wyłączanie się zdań równorzędnych lub części zdań” 
(zob. Słownik języka polskiego pod redakcją Mirosława Szymczaka, Wydawnictwo 
Naukowe PWN S.A. Warszawa 1995, tom 1 s. 28 i tom 2 s. 51). Również 
ustawodawca, formułując przepisy, niejednokrotnie używa spójników „albo” i „lub”, 
nie czyniąc między nimi różnicy. Wszystko to sprawia, że wykładnia językowa nie 
prowadzi do jednoznacznego wyniku. 
Nie powinno budzić wątpliwości, że art. 448 k.c., w którym jest mowa 
o odpowiedniej sumie tytułem zadośćuczynienia pieniężnego dla poszkodowanego 
oraz o odpowiedniej sumie pieniężnej na wskazany przez niego cel społeczny, 
obejmuje dwa odrębne roszczenia. Świadczy o tym przede wszystkim fakt 
posłużenia się odmienną terminologią dla poszczególnych świadczeń pieniężnych; 
świadczenie dla poszkodowanego zostało nazwane „zadośćuczynieniem”, drugie 
natomiast „odpowiednią sumą pieniężną”. Identycznych określeń ustawodawca użył 
w art. 24 § 1 zdanie trzecie k.c. Dalszym przejawem wspomnianej odrębności było 

 
12
uzależnienie możliwości zasądzenia sumy pieniężnej na cel społeczny od 
wystąpienia przez poszkodowanego z odpowiednim żądaniem, co miało wówczas 
istotne znaczenie, gdyż zgodnie z art. 321 § 2 k.p.c. w sprawach o naprawienie 
szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym sąd mógł wyrokować co do 
przedmiotu, który nie był objęty żądaniem. Dopiero po uchyleniu art. 321 § 2 k.p.c. 
przez art. 1 pkt 36 ustawy nowelizującej z dnia 2 lipca 2004 r. (Dz.U. Nr 172, 
poz. 1804), która weszła w życie z dniem 5 lutego 2005 r., sąd także w sprawach 
o  naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym nie może przyznać 
poszkodowanemu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę bez wystąpienia 
z   odpowiednim żądaniem. Jeżeli się ponadto uwzględni okoliczność, że 
uprawnionym do otrzymania zadośćuczynienia jest poszkodowany, a drugiego 
świadczenia instytucja realizująca cel społeczny, nie może być wątpliwości co do 
tego, że w art. 448 k.c. chodzi o dwa roszczenia. W tej sytuacji punktem wyjścia dla 
dalszych rozważań musi być określenie przesłanek każdego z roszczeń.  
Podejmując kwestię przesłanek trzeba pamiętać, że nowe brzmienie art. 448 
k.c. zostało wkomponowane w już istniejące zasady, rządzące odpowiedzialnością 
cywilną i całym systemem ochrony dóbr osobistych, przepis ten nie może być 
zatem interpretowany w oderwaniu od wspomnianych zasad. W doktrynie 
prezentowane są w tej kwestii trzy warianty interpretacyjne: według pierwszego, 
przesłanką odpowiedzialności z art. 448 k.c. jest bezprawne naruszenie dobra 
osobistego rodzące odpowiedzialność na podstawie art. 24 k.c., według drugiego, 
jedynie takie naruszenie, które może być zakwalifikowane jako czyn niedozwolony, 
według trzeciego, naruszenie zawinione. Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 
12 grudnia 2002 r., V CSK 1581/00 (OSNC 2004, nr 4, poz. 53), z dnia 1 kwietnia 
2004 r., II CK 115/03 (niepubl.), z dnia 16 września 2004 r., IV CK 707/03 
(niepubl.), z dnia 15 czerwca 2005 r., IV CK 805/04 (niepubl.), z dnia 28 września 
2005 r., I CK 256/05 (niepubl.), z dnia 19 stycznia 2007 r., III CSK 358/06 (niepubl.), 
z dnia 24 stycznia 2008 r., I CSK 319/07 (Monitor Prawniczy 2008, nr 4, s. 172 – 
teza) stanął na stanowisku, że przesłanką odpowiedzialności na podstawie art. 448 
k.c. jest nie tylko bezprawne, ale i zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra 
osobistego, przy czym w grę może wchodzić zarówno wina umyślna, jak 
i  nieumyślna. Jedynie w wyroku z dnia 17 marca 2006 r., I CSK 81/05, uznał za 

 
13
przesłankę odpowiedzialności, gdy chodzi o zasądzenie sumy pieniężnej na cel 
społeczny, wyłącznie winę kwalifikowaną, tzn. winę umyślną albo rażące 
niedbalstwo. Pogląd, że przesłanką przyznania świadczeń wskazanych w art. 448 
k.c. jest wina sprawcy naruszenia dobra osobistego i to zarówno umyślna, jak 
i  nieumyślna dominuje również w doktrynie. W powołanych orzeczeniach Sąd 
Najwyższy podkreślał, że za przyjęciem tego poglądu przemawia przede wszystkim 
usytuowanie art. 448 k.c. w obrębie tytułu VI o czynach niedozwolonych, dla 
których główną podstawą odpowiedzialności pozostaje wina. Gdyby ustawodawca 
chciał uzależnić uwzględnienie żądania pieniężnego wyłącznie od bezprawności 
naruszenia dobra osobistego, umieściłby tę instytucję w części ogólnej, w obrębie 
art. 24 k.c., w przepisie tym natomiast odesłał do „zasad przewidzianych 
w  kodeksie”. Ograniczenie możliwości przyznania świadczeń, o których mowa 
w art. 448 k.c., do wypadków zawinionego naruszenia dóbr osobistych pozwala na 
uzasadnienie celowości utrzymania art. 445 k.c., tylko na podstawie tego przepisu 
możliwe 
byłoby 
bowiem 
przyznanie 
zadośćuczynienia 
w 
wypadkach 
odpowiedzialności 
z 
tytułu 
czynu 
niedozwolonego 
niezależnej 
od 
winy. 
Tłumaczyłoby to równocześnie wyodrębnienie dóbr osobistych wymienionych w art. 
445 k.c. i objęcie ich intensywniejszą ochroną, zwłaszcza że fakt nowelizacji art. 
445 k.c. w 1996 r. przeczy zamiarowi ustawodawcy ograniczenia jego doniosłości. 
Poza tym uznanie zawinionego działania sprawcy naruszenia dobra osobistego za 
przesłankę zastosowania art. 448 k.c. harmonizuje z dotychczasową tradycją, gdyż 
przepis ten przed nowelizacją wymagał umyślnego naruszenia dóbr osobistych, 
a  ponadto – co ma zasadnicze znaczenie – jest zgodne z podstawową funkcją 
zasady winy w zakresie czynów niedozwolonych. Sąd Najwyższy wskazał przy tym 
na wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 lutego 2005 r., SK 49/03 (OTK-A 
2005, nr 2, poz. 13) i z dnia 23 września 2003 r., K 20/02 (OTK ZU 2003, nr 7, poz. 
76) wyraźnie dystansujące się – gdy chodzi o relację zachodzącą między art. 448 
k.c. a art. 77 ust. 1 Konstytucji – wobec poglądu wywiedzionego w uzasadnieniu 
wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK ZU 
2001, nr 8, poz. 256). Przedstawioną argumentację, przemawiającą za przyjęciem, 
że roszczenia przewidziane w art. 448 k.c. mogą być podniesione wyłącznie 
w   wypadku zawinionego naruszenia dobra osobistego, trzeba uznać za 

 
14
przekonywającą, natomiast nie przekonuje zapatrywanie, że – w odniesieniu do 
roszczenia o zasądzenie sumy pieniężnej na cel społeczny – musi to być wina 
kwalifikowana. Wyrażając ten odosobniony pogląd Sąd Najwyższy odwołał się do 
uchwały pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 8 grudnia 1973 r., III CZP 37/73. 
Tymczasem, powołana uchwała ma w tym względzie jedynie walor historyczny, 
w dacie jej podjęcia bowiem art. 448 k.c. miał inne brzmienie i była w nim wprost 
mowa o winie umyślnej. Obecnie, wobec braku w treści tego przepisu jakiejkolwiek 
wzmianki o winie, nie można uzależniać przyznania jednego z przewidzianych 
w  nim świadczeń od winy kwalifikowanej sprawcy, gdyż byłoby to sprzeczne 
z  uznawaną w prawie cywilnym zasadą, że związanie odpowiedzialności jedynie 
z określonym stopniem winy wymaga regulacji ustawowej. Konkludując ten wątek 
rozważań trzeba przyjąć, że przesłanką obu roszczeń objętych treścią art. 448 k.c. 
jest każda postać winy sprawcy naruszenia dobra osobistego, nawet culpa 
levissima. Oceny tej nie może przy tym zmienić odwoływanie się do pierwotnej woli 
ustawodawcy, która miałaby wynikać z projektu ustawy nowelizującej wniesionego 
do Sejmu w 1995 r., wolę ustawodawcy należy bowiem odczytywać wyłącznie na 
podstawie tekstu stanowionego prawa, zgodnie z zasadą, że to, co ustawodawca 
obejmował swą „wolą uchwalenia”, wyraża się w tym, co uchwalił (idem dixit quam 
voluit – zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 
2001 r., III CZP 49/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 53). Mówiąc zatem o przesłankach 
roszczeń przewidzianych w art. 448 k.c. trzeba zaliczyć do niech: naruszenie dobra 
osobistego powodujące szkodę niemajątkową, czyn sprawcy noszący znamiona 
winy w każdej postaci aż do granic culpa levissima oraz związek przyczynowy 
między tym czynem a szkodą.  
Wypracowane w nauce prawa zasady ogólne dotyczące zbiegu norm 
w  prawie cywilnym nie wyłączają dopuszczalności kumulacji roszczeń z tej tylko 
przyczyny, że zostały one uregulowane w jednym przepisie i oparte na tych samych 
przesłankach. Zbieg norm jest wprawdzie zagadnieniem bardzo złożonym 
i  niejednolicie pojmowanym w dogmatyce prawa, niemniej dominuje pogląd, że nie 
jest on wynikiem niedoskonałości techniki legislacyjnej, lecz jednym ze sposobów 
umocnienia praw i ułatwienia ich realizacji. Trzeba więc się z nim liczyć jako 
z  normalną konstrukcją ustawową, a ponieważ nie da skonkretyzować wszystkich 

 
15
sytuacji, w których zbieg występuje, należy mówić o otwartym katalogu zbiegu 
przepisów i norm (numerus apertus). Jeżeli zbieg norm prowadzi do zbiegu 
roszczeń, wykluczenie kumulacji może natomiast nastąpić tylko ze szczególnych 
przyczyn, takich jak wykluczenie możliwości zastosowania więcej niż jednej ze 
zbiegających się norm wskutek wyraźnej lub dorozumianej dyspozycji ustawowej, 
albo z powodu pochłonięcia jednej normy przez drugą, albo – w niektórych 
przypadkach – wówczas, gdy między normami zachodzi stosunek normy 
szczególnej do ogólnej. Na gruncie art. 448 k.c. trudno dopatrzyć się takich 
szczególnych przyczyn, dlatego nie przekonuje argument, że uregulowanie obu 
roszczeń w jednym przepisie i oparcie ich na tej samej przesłance zawinionego 
działania sprawcy naruszenia dobra osobistego per se wyłącza możliwość ich 
kumulacji.  
Możliwości tej nie wyłączają również dyrektywy systemowe, pewnym 
uproszczeniem jest bowiem argument wywiedziony z zestawienia art. 448 z art. 445 
k.c., oparty na twierdzeniu, że w sytuacji, w której drugi z powołanych przepisów nie 
przewiduje roszczenia o zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na cel 
społeczny, mimo że chodzi w nim o dobra szczególnie istotne, trudno znaleźć 
przekonujące uzasadnienie dla możliwości kumulacji roszczeń jedynie w przypadku 
naruszenia innych dóbr osobistych. Wzajemne relacje art. 445 i 448 k.c. wywołują 
w doktrynie liczne kontrowersje, chodzi przede wszystkim o to, czy art. 448 k.c., 
który obejmuje naruszenie każdego dobra osobistego w rozumieniu art. 23 k.c., 
obejmuje swoim zakresem także te, wyraźnie wskazane w art. 445 k.c., i dlaczego 
ustawodawca pozostawił art. 445 k.c., tworząc swoisty dualizm regulacji w obrębie 
jednej ustawy. Wyrażane są na ten temat różne zapatrywania, przeważa jednak 
pogląd, że powstały dualizm jest celowy, gdyż dobra osobiste wymienione w art. 
445 k.c., jako podstawowe dla każdego człowieka, zasługują na szczególną 
ochronę, a taką właśnie umożliwia art. 445 k.c., który pozwala na przyznanie 
zadośćuczynienia zarówno wtedy, gdy sprawca odpowiada na zasadzie winy, jak 
i   wtedy, gdy odpowiada na zasadzie ryzyka lub słuszności. Natomiast 
odpowiedzialność na podstawie art. 448 k.c. oparta jest wyłącznie na zasadzie 
winy. W doktrynie podejmowane są różne próby określenia wzajemnego stosunku 
między art. 445 i 448 k.c. Według jednego z poglądów, art. 445 k.c. stanowi 

 
16
lex specialis w stosunku do art. 448 k.c., wobec czego wyłącza jego zastosowanie. 
Według przeciwnego poglądu, oba przepisy mają równorzędne znaczenie i odrębne 
pole 
działania, 
art. 
445 
k.c. 
stanowi 
wyłączną 
podstawę 
przyznania 
zadośćuczynienia w razie naruszenia wymienionych w nim dóbr osobistych, a art. 
448 k.c. dotyczy innych dóbr. Wyraża się też zapatrywanie, że pola zastosowania 
obu przepisów częściowo się krzyżują, a częściowo są w stosunku do siebie 
autonomiczne. Na przykład, zawinione naruszenie integralności cielesnej w postaci 
uszkodzenia ciała uzasadnia przyznanie zadośćuczynienia zarówno na podstawie 
art. 445 k.c., jak i na podstawie art. 448 k.c., natomiast uszkodzenie ciała 
odniesione w wyniku ruchu przedsiębiorstwa niezależnie od winy osoby 
odpowiedzialnej uzasadniać będzie już wyłącznie zasądzenie zadośćuczynienia na 
podstawie art. 445 k.c. Jest zatem uzasadnione, aby sąd brał pod uwagę jedną 
z wchodzących w grę podstaw, w zależności od okoliczności, w jakich doszło do 
naruszenia dobra osobistego. Wybór nie jest przy tym obojętny również i z tego 
powodu, że tylko w art. 448 k.c. przewidziana została możliwość zasądzenia 
odpowiedniej kwoty na cel społeczny, nie istnieje natomiast możliwość kumulacji 
roszczeń z art. 448 i art. 445 k.c. Prezentowany jest także pogląd, że należy 
dopuścić kumulatywny zbieg roszczeń z art. 445 i 448 k.c., co oznacza, że w razie 
naruszenia dóbr osobistych wymienionych w art. 445 k.c. poszkodowany może 
żądać zarówno zadośćuczynienia pieniężnego na podstawie art. 445 k.c., jak 
i zasądzenia odpowiedniej sumy na cel społeczny na podstawie art. 448 k.c. Jeżeli 
się uwzględni przedstawione kontrowersje, jakie wywołuje wzajemna relacja art. 
445 i 448 k.c., trudno z samej tylko regulacji zawartej w art. 445 k.c. wyprowadzać 
wnioski mogące przesądzać o wykładni art. 448 k.c.  
Rozważając wzajemne relacje między art. 445 i 448 k.c. trzeba odrzucić 
możliwość uznania przepisu art. 445 k.c. za szczególny w stosunku do art. 448 k.c., 
sprzeciwia się temu bowiem odesłanie zawarte w art. 448 zdanie drugie k.c. Brak 
też przekonujących argumentów na rzecz tezy, że art. 448 k.c. nie ma 
zastosowania w odniesieniu do dóbr osobistych wymienionych w art. 445 k.c. 
Ochrona wspomnianych dóbr opiera się na różnych przesłankach w zależności od 
tego, z jakim rodzajem czynu niedozwolonego łączy się naruszenie danego dobra 
osobistego, może to być np. art. 415 czy art. 435 k.c. W tej sytuacji trzeba przyjąć, 

 
17
że między art. 445 i 448 k.c. zachodzi zbieg norm. Oznacza to, że w razie 
zawinionego naruszenia jednego z dóbr osobistych wymienionych w art. 445 k.c., 
poszkodowany może domagać się przyznania zadośćuczynienia na podstawie tego 
przepisu, bądź na podstawie art. 448 k.c., który z kolei przewiduje możliwość 
zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Konstatacja 
istnienia zbiegu nie przesądza stanowiska w sprawie jego następstw, dlatego dla 
udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy w takim wypadku poszkodowany może 
również domagać się zasądzenia sumy pieniężnej na cel społeczny, decydujące 
znaczenie ma rozstrzygnięcie kwestii dopuszczalności kumulacji roszczeń 
przewidzianych w art. 448 k.c. Gdyby przyjąć, że na podstawie art. 448 k.c. można 
dochodzić zarówno zadośćuczynienia pieniężnego, jaki i sumy pieniężnej na cel 
społeczny, trzeba by również dopuścić kumulację roszczeń w przypadku zbiegu art. 
445 i 448 k.c. Przytaczany argument natury systemowej utraciłby wówczas swoją 
wymowę, gdyż w przypadku zawinionego działania sprawcy naruszenia dobra 
osobistego zakres ochrony byłby identyczny, bez względu na to, czy chodziło 
o dobro wymienione w art. 445 k.c. 
Wyniki dotychczasowych rozważań prowadzą do wniosku, że o sposobie 
rozstrzygnięcia kwestii dopuszczalności kumulacji roszczeń przewidzianych w art. 
448 k.c. przesądzić muszą dyrektywy wykładni funkcjonalnej. Na temat charakteru 
tych roszczeń oraz pełnionych przez nie funkcji Sąd Najwyższy wypowiedział się 
szerzej tylko w dwóch orzeczeniach: w uchwale z dnia 19 czerwca 2007 r., III CZP 
54/07, oraz w wyroku z dnia 24 stycznia 2008 r., I CSK 319/07, w pozostałych 
wskazywał jedynie na kompensacyjną funkcję zadośćuczynienia i prewencyjno-
wychowawczą funkcję drugiego środka w postaci sumy pieniężnej na cel 
społeczny. 
W 
powołanych 
orzeczeniach 
przyjął, 
że 
nadrzędnym 
celem 
zadośćuczynienia jest kompensata poniesionej krzywdy oraz że w pewnym 
zakresie funkcję kompensacyjną pełni również zasądzenie sumy pieniężnej na cel 
społeczny, lecz podstawową funkcją tego środka jest funkcja represyjna 
i  prewencyjno-wychowawcza, jest on bowiem swoistym rodzajem kary cywilnej. 
Przyznanie mu także funkcji kompensacyjnej nie oznacza jednak, że w art. 448 k.c. 
chodzi o identyczne roszczenia, ponieważ prowadzą one do kompensaty krzywdy 
w różny sposób. Nie zachodzi też tożsamość środka, chociaż oba roszczenia mają 

 
18
za przedmiot świadczenie pieniężne, świadczenie do rąk poszkodowanego jest 
bowiem innym środkiem naprawienia szkody niż satysfakcja, jaką daje zmuszenie 
sprawcy naruszenia dobra osobistego do zapłaty określonej sumy na cel społeczny. 
Rozważając problem funkcji roszczeń określonych w art. 448 k.c., trzeba 
odwołać się do treści przepisu i zauważyć, że jest w nim mowa o środkach 
„potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia”. Oznacza to, że zarówno 
zadośćuczynienie, jak i odpowiednia suma pieniężna na cel społeczny zostały 
zaliczone przez ustawodawcę do środków potrzebnych do usunięcia skutków 
naruszenia 
dobra 
osobistego. 
Cel 
taki 
jest 
natomiast 
właściwy 
funkcji 
kompensacyjnej, która sprowadza się do wyrównania uszczerbku w dobrach 
prawnie chronionych i przywrócenia dzięki temu ich poprzedniego stanu. Spotykane 
w orzecznictwie przypisanie roszczeniom z art. 448 k.c. zróżnicowanych funkcji 
i  uznanie sumy pieniężnej zasądzanej na cel społeczny za swoistą karę cywilną 
stanowi niewątpliwie reminiscencje pierwotnego brzmienia przepisu, w którym była 
mowa o winie umyślnej. Po wyeliminowaniu z treści art. 448 k.c. wzmianki o winie, 
przesłanki obu roszczeń są tożsame, brak zatem przekonujących argumentów, 
które mogłyby przemawiać za represyjnym charakterem roszczenia o zasądzenie 
odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny. Trudno wprawdzie niekiedy 
precyzyjnie określić, gdzie kończy się kompensacja szkody, a zaczyna represja, 
gdyż funkcje kompensacyjna i represyjna wzajemnie się przenikają, w doktrynie  
podkreśla się jednak, że podstawowym celem prawa cywilnego w dziedzinie 
odpowiedzialności odszkodowawczej jest funkcja kompensacyjna, a pozostałe 
funkcje spełniają jedynie rolę uzupełniającą wobec kompensacji. Powszechnie 
przyjmuje się, że zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę, określane 
niekiedy jako „paliatyw i to często niedoskonały”, czy „środek z natury rzeczy 
niedoskonały”, pełni funkcję kompensacyjną, ponieważ zmierza przede wszystkim 
do wyrównania uszczerbku w dobrach prawnie chronionych i przywrócenia ich 
poprzedniego stanu. Innymi słowy, ma stanowić ekwiwalent pieniężny doznanej 
szkody niemajątkowej przez dostarczenie poszkodowanemu realnej korzyści 
ekonomicznej. Realizacja tej funkcji łączy się z uszczerbkiem w majątku osoby 
ponoszącej odpowiedzialność za naruszenie dobra osobistego, co z reguły stanowi 
dla niej pewną dolegliwość, dlatego niejako w tle funkcji kompensacyjnej pozostają 

 
19
funkcje represyjna i prewencyjno-wychowawcza, ale mają one w tym wypadku 
jedynie charakter akcesoryjny. Po nowelizacji art. 448 k.c. i wyeliminowaniu z jego 
treści przesłanki winy umyślnej trzeba przyjąć, że roszczenie o zasądzenie 
odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny pełni także funkcję kompensacyjną. 
Przemawiają za tym, z jednej strony tożsamość przesłanek, mających 
zastosowanie do obu roszczeń, z drugiej natomiast fakt zaliczenia roszczenia 
o  zasądzenie sumy pieniężnej na cel społeczny do środków potrzebnych do 
usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego (zob. wyrok Sądu Najwyższego 
z  dnia 16 kwietnia 2002 r., V CKN 1010/00, OSNC 2003, nr 4, poz. 56 oraz wyrok 
Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 lutego 2005 r., SK 49/03, OTK-A 2005, nr 2, 
poz. 13).    
Okoliczność, że oba roszczenia przewidziane w art. 448 k.c. służą 
kompensacji szkody niemajątkowej wyrządzonej naruszeniem dobra osobistego nie 
oznacza, że są to roszczenia identyczne, każde z nich prowadzi bowiem do 
naprawienia szkody w odmienny sposób. Przedmiotem obu roszczeń jest 
wprawdzie świadczenie pieniężne, jednak jego spełnienie do rąk poszkodowanego 
jest inną formą naprawienia szkody niemajątkowej niż satysfakcja płynąca z faktu 
zasądzenia od sprawcy odpowiedniej kwoty pieniężnej na wybrany cel społeczny. 
Każde z roszczeń służy zatem w inny sposób naprawieniu wyrządzonej szkody 
niemajątkowej.  
Artykuł 448 k.c. nie zawiera żadnych wskazań co do wysokości 
przewidzianych w nim świadczeń, wynika z niego jedynie, że zarówno suma 
zadośćuczynienia na rzecz poszkodowanego, jak i kwota pieniężna na rzecz 
wskazanej przez niego instytucji mają być odpowiednie. Oznacza to obowiązek 
rozważenia przez sąd wszystkich okoliczności sprawy, w szczególności rodzaju 
naruszonego dobra i rozmiaru doznanej krzywdy, intensywności naruszenia oraz 
stopnia winy sprawcy, a także sytuacji majątkowej zobowiązanego. Suma 
zadośćuczynienia powinna być przy tym umiarkowana i utrzymana w rozsądnych 
granicach, odpowiadających aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej 
społeczeństwa, musi jednak zachować cechy instrumentu kompensacyjnego (zob. 
wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2002 r., V CKN 1010/00, OSNC 2003, 
nr 4, poz. 56, z dnia 13 czerwca 2002 r., V CKN 1421/00, niepubl., z dnia 

 
20
15 czerwca 2005 r., IV CK 805/04, niepubl., z dnia 30 stycznia 2004 r., I CK 131/03, 
OSNC 2005, nr 2, poz. 40, a także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 
7 lutego 2005 r., SK 49/03, OTK-A 2005, nr 2, poz. 13). Na temat wysokości sumy 
pieniężnej na cel społeczny Sąd Najwyższy wypowiedział się jedynie w wyroku 
z dnia 8 lutego 2008 r., I CSK 345/07 (niepubl.); uznając zasądzoną kwotę za 
odpowiednią, wskazał z jednej strony na szczególny stopień nasilenia złej woli przy 
publikacji materiału, w którym postawiono powodowi bardzo poważne zarzuty, 
z  drugiej zaś na okoliczność, że pozwanymi są wydawca poczytnego dziennika 
i  jego redaktor naczelny. Podkreślenie, że sprawcą naruszenia był wydawca 
poczytnego dziennika oznacza, że przy ustalaniu odpowiedniej kwoty na cel 
społeczny nie można abstrahować od wyników działalności gospodarczej wydawcy. 
Roszczenia przewidziane w art. 448 k.c. stanowią dopełnienie wachlarza 
środków ochrony dóbr osobistych, których zastosowanie powinno być oceniane 
w uwzględnieniem potrzeby ich wykorzystania w danym stanie faktycznym. Dopiero 
w razie naruszenia konkretnego dobra osobistego można bowiem ocenić, czy 
zachodzi w ogóle potrzeba sięgania po roszczenia wskazane w art. 448 k.c., czy 
zastosowanie jednego z nich pozwoli osiągnąć stan rokujący osiągnięcie pełnej 
ochrony, czy też konieczne będzie zastosowanie w tym celu obu środków. Szerszy 
wachlarz środków zawsze zapewnia lepszą ochronę, natomiast każdy ze środków 
wskazanych w art. 448 k.c. prowadzi do uzyskania przez poszkodowanego innego 
rodzaju satysfakcji. Dyrektywy wykładni funkcjonalnej przemawiają zatem za 
dopuszczeniem kumulacji roszczeń przewidzianych w art. 448 k.c. Wydaje się, że 
powinna przemawiać za tym również aksjologia, jaka legła u podstaw nowelizacji 
dokonanej w 1996 r. Nie ulega wątpliwości, że zmiany zmierzały do wzmocnienia 
ochrony dóbr osobistych, a tym samym i pozycji poszkodowanych. Trudno byłoby 
zatem pogodzić z tą aksjologią wykładnię, która zmuszałoby poszkodowanego do 
wyboru albo tylko zadośćuczynienia na swoją rzecz albo tylko świadczenia na 
wybrany cel społeczny, konieczność takiego wyboru nie może być bowiem uznana 
za rozwiązanie korzystne.   
Nie bez znaczenia jest także to, że art. 448 k.c. należy do tzw. „prawa 
sędziowskiego”, którego istotą jest pozostawienie sądowi pewnego marginesu 
swobody, co nie oznacza oczywiście – jak zauważył Trybunał Konstytucyjny 

 
21
w wyroku z dnia 7 lutego 2005 r., SK 49/03 – niczym nieograniczonej arbitralności 
oceny sędziowskiej. Do poszkodowanego należy wybór czy w ogóle korzystać 
z  roszczeń przewidzianych w art. 448 k.c., czy wystąpić tylko z roszczeniem 
o  zadośćuczynienie na swoją rzecz bądź tylko z roszczeniem o zasądzenie 
odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny, czy też z obu 
roszczeniami równocześnie. Natomiast o dalszym losie tych roszczeń będzie 
decydował sąd. Jeżeli poszkodowany wystąpi tylko o zadośćuczynienie na swoją 
rzecz i żądanie to okaże się nieuzasadnione sąd może jedynie oddalić powództwo, 
i to także wtedy, gdyby uznał za celowe zasądzenie odpowiedniej kwoty pieniężnej 
na cel społeczny. Nie chodzi tu bowiem o „podzielenie się” przez poszkodowanego 
zadośćuczynieniem, jak miało to miejsce w razie obrazy czci pod rządem art. 165 
k.z., lecz o zastosowanie środka potrzebnego do usunięcia skutków naruszenia 
dobra osobistego. Wielość środków umożliwiających kompensatę szkody 
niemajątkowej powinna być przy tym postrzegana jako wyraz szczególnej dbałości 
ustawodawcy o ochronę dóbr osobistych. 
Przytoczone 
argumenty 
pozwalają 
na 
rozstrzygnięcie 
pierwszego 
z   przedstawionych zagadnień prawnych przez przyjęcie tezy, że kumulacja 
roszczeń przewidzianych w art. 448 k.c. jest dopuszczalna. W odniesieniu do 
drugiego zagadnienia we wniosku nie wskazano, w czym przejawia się rozbieżność 
w wykładni prawa, która, zgodnie z art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. 
o  Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), jest warunkiem 
przedstawienia tzw. abstrakcyjnego zagadnienia prawnego. Z tych względów Sąd 
Najwyższy podjął uchwałę rozstrzygającą pierwsze zagadnienie prawne, natomiast 
w pozostałym zakresie odmówił podjęcia uchwały (art. 61 § 1 powołanej ustawy 
o Sądzie Najwyższym).