III CZP 54/07

Sygn. akt III CZP 54/07 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 19 czerwca 2007 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący) 
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) 
SSN Marian Kocon 
 
Protokolant Bożena Nowicka 
 
w sprawie z powództwa M. B. 
przeciwko W. N. 
o zobowiązanie do złożenia oświadczenia i zapłatę, 
po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 19 czerwca 2007 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Apelacyjny  
postanowieniem z dnia 28 lutego 2007 r.,  
 
 
"Czy dopuszczalna jest kumulacja roszczeń przewidzianych w treści 
przepisu art. 448 k.c. tj. roszczenia o przyznanie pokrzywdzonemu 
odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za 
doznaną krzywdę z roszczeniem o zasądzenie od pozwanego na 
wskazany 
przez 
powoda 
cel 
społeczny 
odpowiedniej 
sumy 
pieniężnej ?" 
 
podjął uchwałę: 
 
W razie naruszenia dobra osobistego dopuszczalna jest 
kumulacja roszczeń określonych w art. 448 k.c. 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
 
 
Wyrokiem z dnia 24 maja 2006 r. Sąd Okręgowy w B. zobowiązał 
pozwanego W. N. do opublikowania w dzienniku „P.” oświadczenia o treści 
sformułowanej w sentencji, upoważnił powoda M. B., na wypadek niewykonania 
tego obowiązku, do wykonania zastępczego na koszt pozwanego, ponadto zasądził 
od pozwanego po 10 000 zł na rzecz powoda tytułem zadośćuczynienia  oraz na 
rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża Zarządu Okręgowego w B. 
Przy rozpoznawaniu apelacji pozwanego od tego wyroku Sąd Apelacyjny 
powziął wątpliwość wyrażoną w przedstawionym zagadnieniu prawnym. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje. 
Kwestia dopuszczalności kumulacji roszczeń przewidzianych w art. 448 k.c. 
budzi kontrowersje zarówno w orzecznictwie jak i w piśmiennictwie prawniczym. 
Dokonując wykładni art. 448 k.c. w brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 
23 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. nr 114, poz. 542) 
Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 8 grudnia 1973 r., III 
CZP 37/73 (OSNCP 1974, nr 9, poz. 145) stwierdził, że w razie naruszenia dóbr 
osobistych określonych w art. 445 k.c. poszkodowany może dochodzić od sprawcy 
zarówno zadośćuczynienia pieniężnego (art. 445 k.c.), jak i zasądzenia 
odpowiedniej sumy pieniężnej na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża (art. 448 
k.c.). Porównując charakter i funkcje obu roszczeń Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, 
że zadośćuczynienie jest przede wszystkim środkiem rekompensaty krzywdy, 
podczas gdy roszczenie o zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany 
cel społeczny ma wyraźny charakter represji majątkowej, piętnującej sprawcę za 
umyślność jego działania i jest szczególną sankcją wobec sprawcy, który działa 
umyślnie. Charakter tego roszczenia zbliżony jest do nawiązki w prawie karnym. 
W konsekwencji uznał, biorąc także pod uwagę wykładnię gramatyczną art. 448 
k.c., że dopuszczalna jest kumulacja tych odmiennych co do funkcji i charakteru 
roszczeń. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 kwietnia 
1974 r., VI KPZ 73/72 (OSNKW 1974, nr 6, poz. 109). 

 
3 
Po zmianie stanu prawnego problem dopuszczalności kumulacji roszczeń 
przewidzianych w art. 448 k.c. podejmowany był kilkakrotnie. W wyroku z dnia 
1 kwietnia 2004 r., II CK 115/03 (nie publ.) taką możliwość Sąd Najwyższy 
wykluczył, przyjmując, że pomimo użycia w art. 448 k.c. spójnika „lub”, co formalnie 
oznaczać może kumulację roszczeń, roszczenia te ujęte są alternatywnie. 
Przemawia za tym podobieństwo ich funkcji, tożsamość środka (świadczenie 
pieniężne), identyczność przesłanek prawnych, a także uregulowanie ich w tym 
samym przepisie. Ponadto, zdaniem Sądu Najwyższego, argumentu przeciwko 
kumulacji obu roszczeń dostarcza także wykładnia systemowa, a mianowicie 
zestawienie z art. 445 k.c., który nie daje poszkodowanemu możliwości wyboru. 
Dosłowne brzmienie art. 448 k.c. nie przesądza też innych kwestii, jak np. 
przesłanki winy sprawcy, która jest powszechnie aprobowana w piśmiennictwie. 
Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 września 2005 r., 
I CK 256/05 (nie publ.). Odmiennej wykładni natomiast dokonał w wyroku z dnia 
17  marca 2006 r., I CSK 81/05 (OSP 2007, nr 3, poz. 30). Nawiązując do 
przytoczonej wyżej uchwały z dnia 8 grudnia 1973 r. wskazał, że również 
w obecnym brzmieniu art. 448 k.c. dopuszczalność kumulacji obu roszczeń 
uzasadnia odmienność ich funkcji i charakteru, a także użycie alternatywy 
nierozłącznej „lub”. 
Także w doktrynie nie ma jednolitości poglądów. Co prawda prezentowane 
są stanowiska dopuszczające kumulację tych roszczeń, jednak znaczna część 
autorów możliwość taką wyklucza, uznając, że w art. 448 k.c. chodzi o jedno 
roszczenie o zadośćuczynienie, które jest niepodzielne. W konsekwencji można 
żądać albo zadośćuczynienia dla siebie albo na wskazany cel społeczny 
(zwolennicy takiego poglądu odstępują od wykładni językowej i  łącznik „lub” 
odczytują jako „albo”). Jako uzasadnienie takiego stanowiska przyjmuje się 
podobieństwo, 
a 
nawet 
identyczność 
funkcji 
obu 
roszczeń 
(wyłącznie 
kompensacyjna), identyczność przesłanek prawnych i uregulowanie obu roszczeń 
w tym samym przepisie. 
Sąd Najwyższy w obecnym składzie poglądów tych nie podziela i uznaje za 
trafny ten kierunek wykładni, który zapoczątkowano uchwałą z dnia 8 grudnia 
1973 r. i kontynuowano w orzeczeniach z dnia 11 kwietnia 1974 r. oraz z dnia 

 
4 
17 marca 2006 r. Za dopuszczalnością kumulacji roszczeń przemawia wykładnia 
gramatyczna. Jak wynika z dosłownego brzmienia art. 448 k.c., w razie naruszenia 
dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało 
naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną 
krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany 
przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do 
usunięcia skutków naruszenia. W przepisie użyto spójnika „lub”, który oznacza 
alternatywę łączną, w przeciwieństwie do spójnika „albo”. Nie można oczywiście 
zaprzeczyć twierdzeniom, że wykładnia gramatyczna nie zawsze prowadzi do 
trafnych wniosków, jednak obalenie jej wymaga uznania, że wykładnia funkcjonalna 
i systemowa sprzeciwia się wnioskom płynącym z literalnego brzmienia przepisu.  
Jako 
argument 
natury 
systemowej, 
przemawiający 
przeciwko 
dopuszczalności kumulacji roszczeń wskazuje się powszechnie zestawienie art. 
445 i 448 k.c. Zwolennicy tego stanowiska podnoszą, że skoro art. 445 k.c. nie 
przewiduje roszczenia o zasądzenie odpowiedniej sumy na cel społeczny, to 
kumulacja roszczeń określonych w art. 448 k.c. nie jest możliwa. W ocenie Sądu 
Najwyższego w obecnym składzie pogląd ten nie jest trafny, skoro bowiem 
ustawodawca 
jednoznacznie 
dopuścił 
istnienie 
konkurencyjnych 
roszczeń 
o zadośćuczynienie (obok art. 448 k.c. występuje art. 445 k.c.), to uznać trzeba, że 
pomiędzy normami wyrażonymi we wskazanych przepisach występuje zbieg 
kumulatywny i że mają one autonomiczny i samodzielny charakter. Za dyskusyjny 
należy uznać argument, że gdy dwa roszczenia, oparte na tych samych 
przesłankach, są uregulowane w jednym przepisie, nie jest dopuszczalna ich 
kumulacja. Przeciwnie, w doktrynie przyjmuje się, że w sytuacji, w której ze zbiegu 
norm wynika również zbieg roszczeń, to wykluczenie kumulacji może nastąpić tylko 
ze szczególnych przyczyn, gdy istnieje wyraźny lub dorozumiany przepis, bądź 
istnieje relacja normy szczególnej do ogólnej, albo gdy jedna norma zostaje 
pochłonięta przez drugą. Taka sytuacja jednak nie zachodzi, nie ma też nie dającej 
się usunąć sprzeczności pomiędzy roszczeniami, nakazującej wybranie jednego 
z nich.  
Kumulacji roszczeń określonych w art. 448 k.c. nie wyklucza też wykładnia 
funkcjonalna (celowościowa). W ocenie Sądu Najwyższego nie można podzielić 

 
5 
poglądu o tożsamości funkcji i charakteru obu roszczeń. Gdyby bowiem zachodziła 
ich tożsamość, to zbędne byłoby zamieszczenie ich obu w jednym przepisie. 
Przyjąć zatem należy, że przypisano tym roszczeniom różne cele.  
Niewątpliwie nadrzędnym celem zadośćuczynienia jest pewnego rodzaju 
kompensata poniesionej krzywdy, a podmiotem szczególnie chronionym jest 
pokrzywdzony. Zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny także, 
w pewnym zakresie, pełni funkcję kompensacyjną, chociaż podstawową jego 
funkcją jest funkcja represyjna i prewencyjno-wychowawcza. Gdyby uznać, że 
chodzi wyłącznie o kompensatę krzywdy, to i tak nie można wykluczyć, że 
poszkodowany może „podzielić” należne mu zadośćuczynienie i domagać się 
części dla siebie i części na cel społeczny. Skoro jednak ustawodawca daje mu 
prawo żądania całości dla siebie, jak i całości na wskazany cel społeczny i skoro to 
pokrzywdzony jest przede wszystkim chroniony, to pozbawienie go tego prawa nie 
byłoby uzasadnione. Przyznanie roszczeniu o zasądzenie odpowiedniej sumy na 
cel społeczny funkcji kompensacyjnej nie oznacza przy tym, że chodzi o identyczne 
roszczenia, prowadzą one bowiem do kompensaty krzywdy w różny sposób. Nie 
zachodzi też tożsamość środka, chociaż oba roszczenia maja za przedmiot 
świadczenie pieniężne. Niewątpliwie jednak świadczenie pieniężne do rąk 
poszkodowanego jest innym środkiem naprawienia szkody niż satysfakcja, jaką 
daje zmuszenie sprawcy naruszenia dobra osobistego do zapłaty określonej sumy 
pieniężnej na cel społeczny. Nie można wykluczyć, że dopiero połączenie tych 
środków stanowić będzie kompensatę poniesionej przez pokrzywdzonego krzywdy. 
Jak jednak wyżej wskazano, zasądzeniu odpowiedniej sumy pieniężnej na 
wskazany cel społeczny nie można odmówić także funkcji represyjnej, 
prewencyjno-wychowawczej, środek ten bowiem jest – jak to określano 
w dotychczasowym orzecznictwie – swoistym rodzajem kary cywilnej. 
Nie można też pominąć tego, że art. 448 k.c. jest przejawem tzw. „prawa 
sędziowskiego”. Sąd, biorąc pod uwagę całokształt konkretnego stanu faktycznego, 
decyduje o przyznaniu albo nie zadośćuczynienia i jego właściwej wysokości. Skoro 
ustawodawca dał sądowi taką swobodę, to swoboda ta nie może być ograniczana 
przez to, że pozbawia się go możliwości zasądzenia części dla pokrzywdzonego 
i  części na cel społeczny, jeśli taka jest wola pokrzywdzonego. Istotą „prawa 

 
6 
sędziowskiego” jest jego elastyczność i pozostawianie swobody sądowi, a zatem 
wykładnia nie może być prowadzona wbrew naturze tego typu regulacji. 
W świetle wskazanych argumentów należy zatem uznać, że kumulacja 
roszczeń określonych w art. 448 k.c. jest dopuszczalna. 
Z powyższych względów orzeczono, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).