III CZP 29/13

Sygn. akt III CZP 29/13 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 27 czerwca 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Anna Owczarek (przewodniczący) 
SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca) 
SSN Agnieszka Piotrowska 
 
k 
 
w sprawie z wniosku Skarbu Państwa-Prezydenta Miasta Ł. 
o założenie księgi wieczystej i wpis, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 27 czerwca 2013 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy w Ł. 
postanowieniem z dnia 19 lutego 2013 r.,  
 
"a) Czy przepis art. 713 Kodeksu Napoleona może stanowić 
samodzielną podstawę dokonania wpisu w księdze wieczystej prawa 
własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa? 
b) Czy powołanie się we wniosku przez Skarb Państwa na 
prawo własności nieruchomości wynikające z przepisu art. 713 
Kodeksu Napoleona, do którego to wniosku nie dołączono żadnych 
dokumentów 
to 
prawo 
własności 
wykazujących 
stanowi 
wystarczającą podstawę do dokonania obwieszczeń publicznych 
w  trybie 
przepisu 
§ 
24 
ust. 
1 
rozporządzenia 
Ministra 
Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia 
ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 
ze zm.)?" 
 

 
2 
podjął uchwałę: 
 
1. Przepis art. 713 Kodeksu Cywilnego Napoleona może 
stanowić samodzielną podstawę dokonania wpisu w księdze 
wieczystej prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu 
Państwa. 
2. Powołanie się przez Skarb Państwa na prawo własności 
nieruchomości wynikające z art. 713 Kodeksu Cywilnego 
Napoleona we wniosku, do którego nie dołączono żadnych 
dokumentów wykazujących to prawo, stanowi wystarczającą 
podstawę do zarządzenia przez sąd obwieszczenia publicznego 
(§ 24 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia        
17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych       
i zbiorów dokumentów, Dz. U. Nr 102, poz. 1122 ze zm.). 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
3 
Uzasadnienie 
 
Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta Miasta Ł. jako Starostę 
Powiatowego wniósł o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości położonej w Ł. 
przy ul. W. […] o powierzchni 973 m2 stanowiącej działkę gruntu nr 217/4 oraz 
nieruchomości położonej w Ł. przy ul. J. o  powierzchni 169 m2 stanowiącej działkę 
gruntu nr 357/9 i wpisanie w dziale II nowej księgi Skarbu Państwa jako właściciela 
tych nieruchomości. Podkreślił, że  Skarb Państwa nie posiada dokumentu 
stwierdzającego nabycie własności nieruchomości, z dołączonego do wniosku 
wypisu i wyrysu z rejestru gruntów wynika, że właściciel tej nieruchomości nie jest 
ustalony, a teren jest „niehipotekowany”, zatem tytuł Skarbu Państwa do 
nieruchomości wynika z  określonej w art. 713 Kodeksu Napoleona zasady 
domniemania własności państwowej do rzeczy, w stosunku do których nie istnieją 
jakiekolwiek tytuły na rzecz innych osób i na wypadek, gdyby Sąd uznał, że prawo 
własności nieruchomości nie zostało dostatecznie wykazane, wniósł o zarządzie 
obwieszczenia publicznego. Do wniosku dołączył wypis i wyrys z operatu ewidencji 
gruntów i budynków przeznaczony do dokonania wpisu w księdze wieczystej. 
Z  treści wypisu wynika, że nieruchomość znajduje się we współwładaniu Miasta Ł. i 
Zespołu Szkół Specjalnych Nr […] w Ł. 
Sąd Rejonowy w Ł. postanowieniem dnia 18  września 2012 r. oddalił ten 
wniosek. Podkreślił, że art. 6268 § 2 k.p.c. ogranicza kognicję sądu 
wieczystoksięgowego do badania wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów 
oraz treści księgi wieczystej. Wskazał, że przepis prawa może w wyjątkowych 
sytuacjach stanowić samoistną podstawę dokonania wpisu w  księdze wieczystej. 
Zdaniem Sądu Rejonowego, jeżeli przepis prawa ma być podstawą wpisu, to 
powinien identyfikować nieruchomość, której stan prawny ma być ujawniony w 
księdze wieczystej. Nie można uznać, że art. 713 Kodeksu Napoleona wskazuje 
Skarb Państwa jako właściciela rzeczonych nieruchomości. Ponadto nie może mieć 
w sprawie zastosowania § 24 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 
17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów 
dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122).  

 
4 
Skarb Państwa wniósł apelację od tego postanowienia. 
Sąd Okręgowy w Ł. przy rozpoznawaniu apelacji powziął wątpliwość 
wyrażoną w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi 
Najwyższemu. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
1. Sąd Najwyższy dwukrotnie wypowiadał się w kwestii, której dotyczy 
pierwsze zagadnienie prawne. W postanowieniu z dnia 20 czerwca 2012 r., I CSK 
220/12 (OSNC-ZD 2013 B, poz. 41) stwierdził, że Skarb Państwa składający 
wniosek o założenie księgi wieczystej i wpisanie jego prawa własności do 
nieruchomości na podstawie art. 713 Kodeksu Napoleona powinien wykazać, 
że  w  czasie 
obowiązywania 
tego 
przepisu 
dana 
nieruchomość 
była 
nieruchomością niemającą właściciela. W wyroku z dnia 20 września 2012 r., 
IV  CSK 46/12 (niepubl.) uznał, nawiązując do wspomnianego postanowienia, 
że  art. 713 Kodeksu Napoleona był źródłem nabycia przez państwo własności 
rzeczy ruchomych i nieruchomości, nieposiadających właściciela. W oparciu o art. 
713 Kodeksu Napoleona państwo, z mocy samego prawa, stawało się właścicielem 
takich rzeczy, bez konieczności potwierdzenia tego faktu decyzją administracyjną 
lub jakimkolwiek innym dokumentem; wyrażał on domniemanie własności Skarbu 
Państwa rzeczy niczyich.  
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w wyjątkowych 
sytuacjach podstawą wpisu może być sam przepis ustawy (por. uchwały z dnia 
9  lipca 1993 r., III CZP 91/93, OSNC 1994, nr 2, poz. 29, z dnia 7 maja 2009 r., 
III  CZP 15/09, OSNC 2010, nr 1, poz. 10 i z dnia 7 października 2009 r., III CZP 
69/09, OSNC 2010, nr 4, poz. 53 oraz postanowienia z dnia 24 czerwca 1997 r., 
II  CKN 216/97, OSNC 1998, nr 1, poz. 7 i z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1092/00, 
OSNC 2003 nr 9, poz. 122). Ma to miejsce w sytuacji, w której nabycie własności 
nastąpiło z mocy samego prawa, a taki wypadek przewiduje rozporządzenie 
Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 sierpnia 2003 r. w sprawie zakładania 
i  prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie informatycznym (Dz. U. Nr 162, poz. 
1575). 

 
5 
Przepis art. 713 Kodeksu cywilnego Napoleona (dalej: „k.c.Nap.), zgodnie 
z  którym „Dobra nie mające właściciela należą do państwa”, obowiązywał na 
części ziem polskich w okresie od dnia 1 maja 1808 r. do dnia 31 grudnia 1946 r., 
kiedy został uchylony przez art. III § 1 pkt 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. - 
Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. 
Nr 57, poz. 321 ze zm.).  
Przez „dobra nie mające właściciela” należało rozumieć przede wszystkim 
dobra niczyje. Stosowanie tej formuły w odniesieniu do nieruchomości budzi jednak 
istotne wątpliwości, zarówno bowiem dawne prawo polskie, jak i współczesne nie 
znają pojęcia nieruchomości niczyjej. O ile własność ruchomej rzeczy niczyjej 
nabywa się przez jej objęcie w posiadanie samoistne (art. 181 k.c.), o tyle brak jest 
podobnej regulacji w odniesieniu do nieruchomości. Właściciel może wyzbyć się 
własności rzeczy ruchomej przez to, że w tym zamiarze rzecz porzuci (art. 180 
k.c.). Właściciel nie może zaś „porzucić” nieruchomości, może natomiast podjąć 
negocjacje z właściwą gminą lub Skarbem Państwa zmierzające do zawarcia 
umowy przekazania nieruchomości (art. 9021 i 9022 k.c.), a właściciel będący 
państwową lub samorządową osobą prawną może zrzec się własności 
nieruchomości odpowiednio na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu 
terytorialnego (art. 16 ust. 1 u.g.n.). 
W polskim prawie występuje pojęcie nieruchomości o nieuregulowanym 
stanie prawnym, które zresztą tylko potwierdza tezę, że każda nieruchomość musi 
mieć właściciela, choć nie zawsze musi on być znany. Pod tym pojęciem rozumie 
się mianowicie nieruchomość, dla której ze względu na brak księgi wieczystej, 
zbioru dokumentów albo innych dokumentów nie można ustalić osób, którym 
przysługują do niej prawa rzeczowe (art. 113 ust. 6 ustawy z dnia 21 sierpnia 
1997  r. o gospodarce nieruchomościami, jedn. tekst: Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 
651 ze zm.; dalej: „u.g.n.”). Pojęcie to zostało wprowadzone przede wszystkim 
w  związku z wywłaszczeniem nieruchomości (art. 113 ust. 5, art. 114 ust. 3, 
art.  115 ust. 5 i art. 118 ust. 1a u.g.n.), a także podziałem nieruchomości (art. 97a 
u.g.n.) i ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości (art. 124a u.g.n.). 

 
6 
Nieruchomość, 
której 
właściciel 
jest 
nieznany, 
może 
zatem 
być 
wywłaszczona, jeżeli będą spełnione przesłanki określone w ustawie o gospodarce 
nieruchomościami. Wywłaszczenie jest jednak dokonywane ze współczesnej 
perspektywy i oczywiście nie wyłącza możliwości nabycia przez Skarb Państwa 
własności nieruchomości wcześniej i w inny sposób, tj. w drodze zasiedzenia bądź 
ex lege, np. na podstawie art. 713 k.c.Nap.  
Argumenty systemowe i funkcjonalne przemawiają za wykładnią, że art. 713 
k.c.Nap. należy rozumieć szerzej, a więc nie tylko jako dotyczący nieruchomości 
niczyich, których zresztą w znaczeniu prawnym nie było i nie ma, ale jako 
odnoszący się również do sytuacji, w których właściciel nieruchomości jest 
nieznany. Taka wykładnia pozwala na uregulowanie stosunków własnościowych 
istniejących w czasie i na obszarze obowiązywania omawianego przepisu. 
Po  pierwsze, 
art. 
713 
k.c.Nap. 
porządkuje 
stosunki 
prawne 
dotyczące 
nieruchomości, a wynikające ze zdarzeń, które nastąpiły przed wejściem w życie 
przepisu i wywoływały wątpliwości co do stanu prawnego w dniu jego wejścia 
w  życie. Po drugie, przepis ten porządkuje stosunki prawne dotyczące 
nieruchomości i wynikające ze zdarzeń, które nastąpiły w czasie jego 
obowiązywania. Jest to o tyle istotne, że na obszarze obowiązywania Kodeksu 
cywilnego Napoleona toczyły się liczne działania wojenne (wojny napoleońskie, 
powstania narodowe, dwie wojny światowe). Z działaniami wojennymi wiążą się 
zniszczenia wojenne oraz zmiany polityczne, które mogą powodować faktyczne 
porzucanie nieruchomości przez dotychczasowych właścicieli i utrwalanie się takich 
stanów. Do tego dochodzą trudności związane z zebraniem odpowiedniej 
dokumentacji, która mogła ulec zniszczeniu. Tym samym dopuszczalne jest 
przyjęcie, że art. 713 k.c.Nap. stanowi podstawę nabycia własności nieruchomości 
również w przypadku, gdy nie da się ustalić jej właściciela. Taki pogląd jest zgodny 
z argumentami płynącymi z wykładni systemowej, a podobny kierunek rozwiązań 
został przyjęty m.in. w dekrecie z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych 
i  poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.). 
Brak księgi wieczystej, jak w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość 
zastosowania art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych 
i  hipotece (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej: „u.k.w.h.”), 

 
7 
zaś ze względu na brak sporu w sprawie wyłączone jest wytoczenie innego 
powództwa (w szczególności o ustalenie – art. 189 k.p.c.). Z kolei ewentualny 
wniosek Skarbu Państwa o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez 
zasiedzenie mógłby być oceniony jako złożony przez podmiot, który już jest 
właścicielem na podstawie art. 713 k.c.Nap. 
2. W okolicznościach niniejszej sprawy wnioskodawca nie przedstawił 
żadnego dokumentu, z którego wynikałoby, że Skarb Państwa jest właścicielem 
nieruchomości. Powstaje w związku z tym pytanie, czy w takiej sytuacji możliwe jest 
zastosowanie § 24 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 
2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. 
Nr  102, poz. 1122 ze zm.; dalej: „rozp. MS z 2001 r.”), który określa treść 
zarządzonego przez sąd obwieszczenia publicznego w przypadku, gdy zakładana 
jest księga wieczysta, a prawo własności tego, kto ma być wpisany, nie zostało 
dostatecznie wykazane.  
Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28 stycznia 2010 r., I CSK 222/09 
(niepubl.) wskazał, że stosowanie tego przepisu w przypadku, gdy prawo własności 
zostało dostatecznie wykazane, jest bezprzedmiotowe, gdyż wówczas istnieje 
podstawa do dokonania wpisu bez potrzeby zarządzenia obwieszczenia 
publicznego. Podzielając ten pogląd, należy wskazać, że § 24 rozp. MS z 2001 r. 
nie 
stanowi 
wyjątku 
od 
przepisów 
dotyczących 
postępowania 
wieczystoksięgowego, w tym zwłaszcza art. 6268 k.p.c. ograniczającego kognicję 
sądu.  
Postępowanie wieczystoksięgowe opiera się na założeniu, że sytuacje 
niemieszczące się w jego granicach mogą zostać rozpoznane w ramach innego 
postępowania, w szczególności wszczętego na podstawie 10 u.k.w.h. albo art. 189 
k.p.c. Niniejsza sprawa wskazuje jednak na to, że nie jest to założenie ścisłe, mogą 
bowiem wystąpić sytuacje, które nie mieszczą się w granicach kognicji sądu 
wieczystoksięgowego, a jednocześnie nie ma możliwości zastosowania ani art. 10 
u.k.w.h., ani art. 189 k.p.c. Wówczas sąd wieczystoksięgowy musi rozpoznać 
sprawę bez ograniczeń przewidzianych w art. 6262 i 6268 k.p.c.  

 
8 
Przy interpretacji przepisów o postępowaniu wieczystoksięgowym należy 
uwzględnić argumenty wynikające z prawa materialnego. Przyjęcie skuteczności 
prawnorzeczowej art. 713 k.c.Nap. musi mieć konsekwencje w przyznaniu 
wnioskodawcy 
instrumentów 
prawnych 
służących 
ochronie 
jego 
praw 
właścicielskich. Niewątpliwie podstawowe znaczenie ma tu możliwość ujawnienia 
prawa własności nieruchomości w księdze wieczystej. Zamknięcie tej możliwości 
oznaczałoby istotne naruszenie bezpieczeństwa prawnego właściciela, m.in. przez 
pozbawienie go ochrony przewidzianej w art. 5 u.k.w.h.  
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie 
prawne, jak w uchwale.