III CZP 27/10

Sygn. akt III CZP 27/10 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 27 maja 2010 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) 
SSN Dariusz Dończyk 
SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) 
 
 
 
w sprawie z wniosku Skarbu Państwa-Dyrektora Izby Celnej w K. 
przy uczestnictwie Wiktora M. i Krystyny M. 
o wpis, 
na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 27 maja 2010 r., 
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego 
przez Sąd Okręgowy  
postanowieniem z dnia 20 stycznia 2010 r.,  
 
"Czy 
administracyjny 
tytuł 
wykonawczy 
wystawiony 
tylko 
przeciwko 
podatnikowi 
może 
być 
podstawą 
wpisu 
hipoteki 
przymusowej 
na 
nieruchomości 
stanowiącej 
przedmiot 
współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka?" 
 
 
odmawia podjęcia uchwały. 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
Sąd Okręgowy rozpoznawał apelację wnioskodawcy Skarbu Państwa - 
Dyrektora Izby Celnej w K. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 16 listopada 
2009 r. w sprawie o wpis hipoteki przymusowej zwykłej w księdze wieczystej 
nieruchomości, będącej własnością uczestników postępowania Wiktora M. i 
Krystyny M. pozostających w ustawowej wspólności małżeńskiej. 
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Rejonowy uchylił wpis dokonany przez 
referendarza sądowego i oddalił wniosek o dokonanie wpisu wymienionej hipoteki. 
Jako podstawę rozstrzygnięcia Sąd wskazał art. 6269 k.p.c., stwierdzając 
w uzasadnieniu, że dołączony do wniosku administracyjny tytuł wykonawczy 
o zobowiązaniu podatkowym nie stanowi wystarczającej podstawy wnioskowanego 
wpisu, ponieważ dotyczy on jedynie uczestnika postępowania, podczas gdy 
w księdze wieczystej ujawnione jest prawo własności na rzecz uczestnika 
i uczestniczki postępowania, będących w ustawowej wspólności majątkowej. 
Powołał się ponadto na obszerne orzecznictwo Sądu Najwyższego, zgodnie 
z którym podstawę wpisu hipoteki przymusowej zwykłej na nieruchomości 
stanowiącej przedmiot wspólności majątkowej małżeńskiej może stanowić jedynie 
tytuł wykonawczy wystawiony na obojga małżonków. Wynika to z roli szczególnego 
środka egzekucyjnego, jaką pełni hipoteka przymusowa, skoro zatem art. 27c 
ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji 
(tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1254 ze zm. dalej jako u.p.e.a.) wymaga 
do prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, 
aby tytuł wykonawczy był wystawiony na oboje małżonków, to również wpis hipoteki 
przymusowej do księgi wieczystej wymaga spełnienia tej przesłanki. 
W apelacji wnioskodawca domaga się uchylenia postanowienia Sądu 
pierwszej 
instancji, 
podnosząc, 
że 
orzecznictwo 
niektórych 
sądów 
administracyjnych uważa, iż art. 27c u.p.e.a. nie ma zastosowania do przypadków 
w 
których 
za 
zobowiązania 
podatkowe 
nie 
ponosi 
odpowiedzialności 
współmałżonek, albo ponosi tę odpowiedzialnośc tylko z majątku wspólnego. 
W  uzasadnieniu apelacji powołał się na argument płynący z orzecznictwa 

 
3 
administracyjnego, że w sytuacji, gdy współmałżonek ponosi odpowiedzialność za 
zobowiązania podatkowe tylko z majątku wspólnego, to do prowadzenia egzekucji 
z tego majątku wystarcza tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko podatnikowi, 
a wydanie tytułu wykonawczego przeciwko małżonkowi zobowiązanego jest 
niedopuszczalne na podstawie art. 27c u.p.e.a., ponieważ mogłoby to prowadzić do 
egzekucji także z majątku osobistego tego małżonka, co poszerzałoby jego 
odpowiedzialność. 
W toku rozpoznawania apelacji wyłoniło się zagadnienie prawne, 
sformułowane na wstępie, przedstawione przez Sąd Okręgowy do rozstrzygnięcia 
Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Rozważenie przedstawionego zagadnienia prawnego należy zacząć od 
stwierdzenia, że hipoteka przymusowa może mieć postać hipoteki kaucyjnej 
i podstawą jej ustanowienia jest nieostateczna decyzja administracyjna, a także 
hipoteki zwykłej w rozumieniu art. 109 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. 
o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze 
zm., dalej jako u.k.w.h.) i z kolei jej podstawą jest sądowy i administracyjny tytuł 
wykonawczy (zob. postanowienie SN z dnia 5 stycznia 2005 r., II CK 416/04, Lex nr 
277087 oraz wcześniejsza uchwała SN z dnia 28 października 2004 r., III CZP 
33/04 oraz postanowienie SN z dnia 15 grudnia 2004 r., II CK 274/04). 
Hipoteka 
przymusowa 
kaucyjna 
występuje 
w 
art. 
111 
u.k.w.h. 
(zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 28 października 
2004 r., III CZP 33/04, OSNC 2005, nr 3, poz. 43), mając podstawę w przepisach 
szczególnych, to znaczy w art. 34 § 1 i 2 pkt 2 oraz w art. 35 § 2 pkt 1a ustawy 
z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 8 
poz. 60 ze zm., dalej jako Ordynacja podatkowa). Przepisy prawa podatkowego 
przewidują wspomnianą już hipotekę przymusową zwykłą, przy czym podstawę 
wniosku o jej wpis może stanowić tytuł wykonawczy wydany w administracyjnym 
postępowaniu egzekucyjnym, bez potrzeby zaopatrywania go w sądową klauzulę 
wykonalności (art. 35 § 2 Ordynacji podatkowej, art. 109 ust. 1 u.k.w.h.; zob. 
uchwałę SN z dnia 18 maja 1995 r., III CZP 63/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 142; 

 
4 
uchwała SN z dnia 18 września 2002 r., III CZP 49/02, OSNC 2003, nr 9, poz. 115). 
Zagadnienie prawne przedstawione w niniejszej sprawie dotyczy takiej właśnie 
hipoteki przymusowej zwykłej. 
Hipoteka przymusowa należy do szeroko rozumianego postępowania 
egzekucyjnego. Orzecznictwo jest w tej sprawie zgodne od wielu lat, uzasadniając 
to wyraźnie egzekucyjnym charakterem norm prawnych stanowiących o hipotece 
przymusowej (por. postanowienie SN z dnia 12 czerwca 1997 r., III CKN 72/97 oraz 
uzasadnienie uchwały SN z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05, OSNC 2006, nr 2, 
poz. 27 wraz ze wskazanym tam orzecznictwem). Wprawdzie zatem postępowanie 
wieczystoksięgowe dotyczące wpisu hipoteki przymusowej nie jest sposobem 
egzekucji, ani jego skutkiem nie jest wyegzekwowanie roszczenia, ale zmierza ono 
do ułatwienia przyszłego postępowania egzekucyjnego, stanowiąc środek 
zabezpieczenia interesów fiskalnych (por. powołane postanowienie SN z dnia 
5  stycznia 2005 r., II CK 416/04). W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 
8 października 2003 r. (III CZP 68/03, OSNC 2004, nr 12, poz. 191), odnoszącej się 
do wszystkich należności o charakterze publicznoprawnym wyraźnie się stwierdza, 
co znajduje poparcie doktryny, że „postępowanie dotyczące hipoteki przymusowej 
w księdze wieczystej powinno być traktowane jak postępowanie egzekucyjne". 
Wpisanie hipoteki obciążającej nieruchomość będącą majątkiem wspólnym 
małżonków nie pozostaje w takim razie bez wpływu na prawa małżonka, który nie 
jest zobowiązanym podatnikiem. Jak trafnie przypomina się w orzecznictwie 
hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowym (art. 244 k.c.) i obciąża 
nieruchomość, a więc prawo własności właściciela (właścicieli) nieruchomości 
obciążonej; hipoteka jest prawem ustanawianym na rzeczy cudzej (powołana 
uchwała SN z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05). W takim razie musi się 
uwzględnić prawa współwłaścicieli, chronione konstytucyjnie (art. 21 i 64 
Konstytucji RP) oraz w szczególności przez art. 140 i nast. k.c., art. 222 i nast. k.c.). 
Jeżeli więc jest ustanawiana hipoteka przymusowa na nieruchomości stanowiącej 
przedmiot współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka, to to ograniczone 
prawo rzeczowe wpływa na zmniejszenie zakresu prawa własności tegoż 
małżonka, mimo że nie jest on podmiotem zobowiązania podatkowego. Skoro tak, 
to należy temu małżonkowi zapewnić takie środki ochrony jego interesów, aby mógł 

 
5 
występować w postępowaniu dotyczącym realizacji zobowiązania podatkowego 
zabezpieczonego wpisaną hipoteką przymusową, podobnie jak zobowiązany 
podatnik - współmałżonek. 
W orzecznictwie wyrażony został ogólny pogląd, z powołaniem się na art. 
109 ust. 1 u.k.w.h., że hipotekę przymusową wierzyciel może uzyskać na podstawie 
tytułu wykonawczego skierowanego przeciwko wszystkim uprawnionym do 
przedmiotu hipoteki (postanowienie SN z dnia 18 października 2000 r., V CKN 
118/00, nie publ.). Pogląd ten został podzielony przez późniejsze orzecznictwo, 
zgodne zwłaszcza co do konieczności wystawienia tytułu wykonawczego będącego 
podstawą wpisu hipoteki przymusowej na obojga małżonków, mimo że 
zobowiązanym podatkowo jest tylko jeden z nich. Podstawa normatywna dla 
takiego twierdzenia znajduje się w art. 27c u.p.e.a., który został wprowadzony 
ustawą nowelizującą z dnia 6 września 2001 r. (Dz. U. Nr 125, poz. 1368). Przepis 
ten stanowi, że „Jeżeli egzekucja ma być prowadzona zarówno z majątku 
wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, tytuł 
wykonawczy wystawia się na oboje małżonków". 
Konieczność wystawienia administracyjnego tytułu wykonawczego na obojga 
małżonków z powołaniem się na art. 27c u.p.e.a. przyjmuje Sąd Najwyższy 
w zdecydowanej większości swoich orzeczeń, począwszy od powołanej już 
uchwały z dnia 18 września 2002 r. (III CZP 49/02), następnie uchwały z dnia 
28 października 2004 r. (III CZP 33/04) i postanowienia z dnia 15 grudnia 2004 r. 
(II CK 274/04). W tezie pierwszej postanowienia SN z dnia 5 stycznia 2005 r. 
(II CK 416/04) znajdujemy stwierdzenie, że z art. 27c u.p.e.a. wynika, iż „,jeżeli 
egzekucja ma być prowadzona z majątku wspólnego zobowiązanego i jego 
małżonka, to tytuł wykonawczy powinien być wystawiony na oboje małżonków. 
Do  wpisu hipoteki przymusowej, której przedmiotem jest taka nieruchomość, 
konieczne jest istnienie tytułu wykonawczego wystawionego na oboje małżonków". 
Z kolei w uchwale SN z dnia 18 marca 2005 r. (III CZP 3/05) czytamy w tezie, 
że „Administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony tylko przeciwko podatnikowi nie 
może być podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej 
przedmiot współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka". 

 
6 
Odmienne, 
odosobnione 
stanowisko, 
wyraził 
Sąd 
Najwyższy 
w postanowieniu z dnia 11 stycznia 1995 r. (II CRN 149/94, OSNC 1995, nr 5, 
poz.84). Zostało ono wydane jeszcze przed wprowadzeniem do systemu prawnego 
art. 27c u.p.e.a. Doktryna zwłaszcza w dziedzinie prawa publicznego wyrażała 
również 
zdanie 
aprobujące 
wystawienie 
tytułu 
wykonawczego 
tylko 
na 
zobowiązanego ze  skutkami wobec drugiego małżonka, powołując się na art. 41 
Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Spotkało się to z krytyką doktryny 
cywilistycznej. 
Na gruncie art. 27c u.p.e.a. stanowisko odmienne od wyrażanego 
powszechnie przez Sąd Najwyższy występowało w niektórych orzeczeniach sądów 
administracyjnych, w których znaczenie tego przepisu odnoszono początkowo do 
egzekucji, która ma być prowadzona z majątku osobistego zobowiązanego oraz 
z majątku wspólnego, a nie gdy jest ona kierowana i do majątku wspólnego 
i majątków osobistych każdego z nich (por. wyrok NSA z dnia 18 stycznia 2006 r., 
II FSK 146/05, Lex nr 201455). Obserwuje się wszakże, że orzecznictwo to 
przeszło ewolucję, na co wskazują powoływane w postanowieniu Sądu 
Okręgowego przedstawiającego zagadnienie prawne, odmienne od poprzednich 
wyroki sądów administracyjnych: WSA w Warszawie z dnia 17 stycznia 2008 r. 
(II  GSK 335/07, Lex nr 471050) oraz WSA w Opolu z dnia 13 lipca 2009 r. (I SA/Op 
221/09, Lex nr 552485). W pierwszym z nich WSA w Warszawie stwierdził ogólnie, 
że „każde prowadzenie egzekucji przeciwko podatnikowi z majątku wspólnego 
wymaga wystawienia tytułu wykonawczego na oboje małżonków". Podobne 
znaczenie ma wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 25 kwietnia 2008 r. (I SA/Bd 
101/08, Lex nr 452982). Natomiast w powołanym wyroku WSA w Opolu zostało 
w tezie zawarte już krótkie, mające zasadnicze znaczenie dla całej kwestii, 
uzasadnienie wyrażonego poglądu. Jeżeli zatem prowadzona egzekucja dotyczy 
majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, odpowiadającego majątkiem 
wspólnym, to tytuł wykonawczy należy wystawić przeciwko obojgu małżonkom, bo 
„tylko wówczas zobowiązany i jego małżonek uprawnieni będą do wnoszenia 
przewidzianych w ustawie środków zaskarżenia, w tym zarzutów na postępowanie 
egzekucyjne". Dostrzeżona została wskazywana wcześniej potrzeba uwzględnienia 
interesów małżonka osoby zobowiązanej podatkowo, choć z uzasadnienia wynika, 

 
7 
że nie ze względu na   sytuację materialnoprawną którą stanowi obciążenie 
nieruchomości ograniczonym prawem rzeczowym, jakim jest hipoteka, ale 
z  powodów proceduralnych, to znaczy gwarantowanego Konstytucją (art. 78) 
stworzenia instytucjonalnych ram pozwalających na zaskarżenie każdego 
rozstrzygnięcia wydanego przez organy państwa w postępowaniu przed pierwszą 
instancją odnoszącego się do wolności i praw obywatelskich, a za takie działania 
należy uznać egzekucję administracyjną skierowaną do majątku wspólnego 
małżonka z zobowiązanym podatnikiem. Jednocześnie słusznie 
wyłączono 
małżonka z kręgu zobowiązanych w rozumieniu art. 1a pkt 20 u.p.e.a., jako że 
zobowiązanym pozostaje wyłącznie podatnik (tak też WSA w Krakowie w wyroku 
z  dnia 2 września 2008 r. (I SA/Kr 696/08, Lex nr 524187). 
W orzecznictwie, zarówno Sądu Najwyższego, jak i Naczelnego Sądu 
Administracyjnego i sądów administracyjnych, przychylnego dominującemu 
stanowisku odnośnie do konieczności wystawienia administracyjnego tytułu 
wykonawczego na oboje małżonków na podstawie art. 27c u.p.e.a. stwierdza się, 
że gdyby oboje małżonkowie mieli status zobowiązanego, to jest oczywiste, 
że  odpowiadaliby i majątkami odrębnymi i z majątku wspólnego, a wówczas art. 
27c u.p.e.a. byłby zbędny. Podstawa do wystawienia tytułu wykonawczego 
znajdowała by się wówczas w przepisach ogólnych, to znaczy w art. 26 i 29 § 1 
Ordynacji podatkowej. Według tych przepisów podatnik odpowiada całym swoim 
majątkiem za podatki, przy czym w odniesieniu do osób pozostających w związku 
małżeńskim odpowiedzialność ta obejmuje majątek odrębny podatnika oraz 
majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Zwrócić przy tym należy uwagę, że art. 
29 Ordynacji podatkowej stanowi regulację materialnoprawną, a egzekucja 
świadczeń jest unormowana przez przepisy proceduralne, a te muszą uwzględniać 
interes małżonka osoby zobowiązanej. Powołany przepis nie zostaje więc 
naruszony przez wymaganie wystawienia tytułu wykonawczego przeciwko obojgu 
małżonkom, jeżeli egzekucja ma być prowadzona z nieruchomości wchodzącej 
w skład majątku wspólnego. Przepisy egzekucyjne umożliwiają w rezultacie 
poniesienie odpowiedzialności przez małżonka zobowiązanego, który w rozumieniu 
prawa materialnego (podatkowego) tym zobowiązanym nie jest. 

 
8 
Z powyższego wyłania się przekonujący wniosek, że wprowadzenie art. 27c 
u.p.e.a. było zasadne i ma zastosowanie właśnie do takich sytuacji, w których 
małżonek nie powinien zostać zaliczony do osób zobowiązanych podatkowo. 
Tylko jeden z małżonków jest podmiotem zobowiązanym, a drugi takiego statusu 
nie ma, ale zachodzi podstawa do prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego 
zobowiązanego i jego małżonka. Dla wypełnienia tej podstawy prawnej konieczne 
jest 
wystawienie 
tytułu 
wykonawczego 
wspólnie 
na 
oboje 
małżonków. 
Odmienna   wykładnia 
art. 
27c 
u.p.e.a. 
świadczyłaby 
o 
nieracjonalności 
ustawodawcy, włączającego ten przepis w 2001 r. do systemu prawnego. 
Ustawodawca natomiast celowo w hipotezie art. 27c u.p.e.a. wyróżnił małżonka, 
będącego podmiotem zobowiązanym i małżonka tegoż zobowiązanego. 
Posługując się wykładnią historyczną i celowościową też należy wskazać na 
potrzebę zamieszczenia art. 27c w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym 
w administracji, ponieważ uczynione to zostało po to, aby powstała możliwość 
zaspokojenia zobowiązań z majątku wspólnego, objętego współwłasnością łączną, 
jeżeli zobowiązany jest tylko jeden z małżonków. Jednocześnie doszło do 
oczekiwanego zagwarantowania środków obrony małżonkowi zobowiązanego. 
Nastąpiło zatem zrealizowanie na poziomie ustawowym ochrony dwóch wartości 
konstytucyjnych: ochrony prawa własności i ochrony prawa do sądu. 
Wnioski powstałe na gruncie przeprowadzonej analizy nie pozwalają 
na uwzględnienie argumentów przytoczonych przez Prokuratorię Generalną Skarbu 
Państwa, która wypowiedziała się w odniesieniu do zagadnienia prawnego 
w niniejszej sprawie w pisemnym stanowisku. Zmierza ono w toku wywodów do 
udzielenia 
pozytywnej 
odpowiedzi 
Sądowi 
stawiającemu 
zagadnienie, 
z powołaniem się na wiele okoliczności, w tym także znanych z orzeczeń sądów 
administracyjnych, od stanowiska których następnie odstąpiono. Jest zrozumiałe, 
że można próbować prezentować zdanie odmienne od tego, które w obecnym 
orzecznictwie przeważa, jednak skład orzekający w niniejszej sprawie takiego 
kierunku rozumowania nie podziela. 
Przeprowadzone 
dotychczas 
rozważania 
zawierają 
wystarczające 
argumenty do stwierdzenia, że wbrew obiekcjom zgłoszonym przez Sąd Okręgowy 

 
9 
na tle rozpoznawanej apelacji, zawartych w pytaniu postawionym na podstawie art. 
390 § 1 k.p.c. nie występuje zagadnienie prawne, które można uznać za budzące 
„poważne wątpliwości". Odpowiedź negatywna na postawione przez ten Sąd 
pytanie jest klarowna w świetle powołanego i publikowanego orzecznictwa Sądu 
Najwyższego, a wskazywane w uzasadnieniu postanowienia tegoż Sądu 
rozbieżności w orzecznictwie dzisiaj już nie występują. 
W uzasadnieniu Sąd pytający dochodzi prawdopodobnie sam do takiego 
wniosku i dlatego już niezależnie od ustalonego stanu faktycznego sprawy, na tle 
której sformułował zagadnienie, zdaje się oczekiwać jakiegoś podsumowania 
poglądów Sądu Najwyższego i odniesienia się do orzecznictwa sądów 
administracyjnych w kwestii, której dotyczy pytanie. Formułując zagadnienie 
podnosi także ogólniejszą potrzebę uzyskania stanowiska względem niektórych 
przepisów kodeksu postępowania cywilnego o egzekucji należności o charakterze 
cywilnoprawnym i publicznoprawnym, jeśli tytuł egzekucyjny jest wydany wobec 
małżonków. Nie do takich jednak celów służy uprawnienie sądu rozpoznającego 
apelację, ażeby przedstawić zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia Sądowi 
Najwyższemu. 
Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały na 
podstawie art. 390 § 1 k.p.c.