III CZP 27/08

Uchwała z dnia 9 maja 2008 r., III CZP 27/08 
 
Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) 
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Waldemara Z. i Banku Polska Kasa 
Opieki S.A., I Oddział w R. przeciwko Józefowi B. i Grażynie B. przy uczestnictwie 
Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Oddział Regionalny w G., Placówka 
Terenowa w G.-D. i Wójta Gminy R. o egzekucję z nieruchomości, po 
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 9 maja 2008 r. 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu 
postanowieniem z dnia 31 grudnia 2007 r.: 
"Czy podstawą zażalenia na postanowienie sądu zatwierdzające plan podziału 
sumy uzyskanej z egzekucji nieruchomości może być zarzut uchybienia przepisowi 
art. 776 k.p.c. polegający na tym, że wierzyciel egzekwujący nie złożył w toku 
postępowania egzekucyjnego tytułu wykonawczego?" 
podjął uchwałę: 
 
Zarzut braku tytułu wykonawczego wystawionego na rzecz wierzyciela 
egzekwującego nie może być podstawą zażalenia dłużnika na postanowienie 
sądu zatwierdzające plan podziału sumy uzyskanej z egzekucji z 
nieruchomości. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w toku 
rozpoznawania zażalenia dłużników na postanowienie Sądu zatwierdzające plan 
podziału sumy uzyskanej z egzekucji. W sprawie tej zostało wszczęte w sierpniu 
2005 r. postępowanie egzekucyjne, obejmujące egzekucję z nieruchomości. Do 
wniosku o wszczęcie egzekucji został dołączony przez wierzyciela egzekwującego 
tytuł wykonawczy w postaci nakazu zapłaty wydanego na rzecz innego wierzyciela 

wraz z umową sprzedaży wierzytelności na rzecz wnioskodawcy, jednakże 
nieopatrzony klauzulą wykonalności na rzecz wnioskodawcy – nabywcy 
wierzytelności. W toku postępowania, do którego przyłączyli się inni wierzyciele, 
nabywca licytacyjny uzyskał prawomocne przybicie i przysądzenie własności 
nieruchomości. Zarzuty przeciwko planowi podziału wnieśli dłużnicy, podnosząc 
m.in., że wierzyciel, który złożył wniosek o wszczęcie egzekucji, uzyskał tytuł 
wykonawczy niesłusznie, ponieważ dłużników nie zawiadomiono o dokonanej cesji 
wierzytelności. Sąd pierwszej instancji zatwierdził plan podziału uznając, że zarzut 
„wadliwości tytułu egzekucyjnego" nie może wpływać na jego konstrukcję. 
W zażaleniu dłużnicy wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i 
umorzenie postępowania egzekucyjnego w związku z tym, że wierzyciel 
egzekwujący, który nie uzyskał na swoją rzecz klauzuli wykonalności, nie dysponuje 
tytułem wykonawczym uprawniającym go do prowadzenia egzekucji na swoją 
rzecz. 
Zdaniem Sądu Okręgowego, dołączony do wniosku tytuł wykonawczy 
wystawiony na rzecz innej osoby nie może stanowić podstawy egzekucji w 
kontekście art. 788 k.p.c. Powołując postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 
czerwca 1996 r., III CZP 61/96 (OSNCP 1996, nr 10, poz. 132), Sąd Okręgowy 
zauważył, że egzekucja tocząca się na podstawie wniosku, do którego nie 
dołączono tytułu wykonawczego, jest egzekucją bezpodstawną i powinna podlegać 
umorzeniu na podstawie art. 825 pkt 2 k.p.c. (...). Wątpliwe jest jednak, czy należy 
tak postąpić, jeżeli postępowanie znajduje się na etapie podziału. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy, chyba że ustawa stanowi inaczej 
(art. 776 k.p.c.). W braku tytułu wykonawczego egzekucja – jako bezpodstawna – 
nie może się toczyć, a organ egzekucyjny powinien odmówić jej wszczęcia. W 
strukturze tytułu wykonawczego, podobnie jak tytułu egzekucyjnego, wyodrębnić 
można element przedmiotowy w postaci określenia świadczenia, które ma być 
spełnione, oraz element podmiotowy konkretyzujący wierzyciela i dłużnika. 
Elementy te determinują przedmiotowy i podmiotowy zakres egzekucji, wskazując 
jakie świadczenie, przez kogo i na czyją rzecz ma być spełnione. Prowadzenie 
egzekucji poza tymi granicami, w tym na rzecz innej osoby niż wskazana w tytule 
jako wierzyciel, jest niedopuszczalne. 

W sprawie rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy doszło do następstwa 
prawnego po stronie wierzyciela po wydaniu tytułu wykonawczego, trzeba zatem 
zważyć, że oznaczenie wierzyciela i dłużnika zawarte w tytule wykonawczym, a tym 
samym podmiotowy zakres egzekucji, odpowiada oznaczeniu wierzyciela i dłużnika 
w tytule egzekucyjnym. Zmiana podmiotowa po stronie wierzyciela lub dłużnika, do 
której doszło po wydaniu tytułu egzekucyjnego, nie upoważnia do wszczęcia 
egzekucji na rzecz następcy prawnego na podstawie dotychczasowego tytułu. Z art. 
788 k.p.c. wynika konieczność uwzględnienia następstwa prawnego w treści tytułu 
wykonawczego (uchwała Sądu Najwyższego  z dnia 29 października 2004 r., III 
CZP 63/04, OSNC 2005, nr 10, poz. 174). Odmienne stanowisko zajęte wcześniej 
w tej kwestii przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 maja 2002 r., II CKN 803/00 
(OSNC 2003, nr 9, poz. 119) spotkało się z krytyczną oceną piśmiennictwa. Już 
wcześniej Sąd Najwyższy wyraźnie podkreślił, że brak tytułu wykonawczego 
stanowi bezwzględną przeszkodę w podejmowaniu czynności egzekucyjnych 
(uchwała Sądu Najwyższego  z dnia 22 października 1987 r., III CZP 58/87, 
OSNCP 1989, nr 4, poz. 59). 
W niniejszej sprawie do wniosku o wszczęcie egzekucji został jednak 
dołączony tytuł wykonawczy, tyle tylko, że wystawiony na innego wierzyciela aniżeli 
wnioskodawca – wierzyciel egzekwujący. W tym kontekście należy zwrócić uwagę 
na art. 825 pkt 3 k.p.c., według którego postępowanie egzekucyjne podlega 
umorzeniu na wniosek dłużnika, jeżeli egzekucję skierowano przeciwko osobie, 
która według klauzuli wykonalności nie jest dłużnikiem i która sprzeciwiła się 
prowadzeniu egzekucji, albo jeżeli prowadzenie egzekucji pozostaje z innych 
powodów w oczywistej sprzeczności z treścią tytułu wykonawczego. Pomimo że 
drugą z przewidzianych w tym przepisie przesłanek łączy się w piśmiennictwie w 
zasadzie wyłącznie ze skierowaniem egzekucji do majątku, z którego dłużnik nie 
ponosi odpowiedzialności, to jednak brzmienie art. 825 pkt 3 k.p.c. in fine daje 
podstawę do objęcia tym uregulowaniem szerszej grupy sytuacji.  
Egzekucja tocząca się na rzecz innej osoby niż uwidoczniona w tytule 
wykonawczym jako wierzyciel mieści się w określeniu „prowadzenie egzekucji 
pozostaje z innych powodów w oczywistej sprzeczności z treścią tytułu 
wykonawczego”. W uchwale z dnia 17 października 1995 r., III CZP 143/95 (OSNC 
1996, nr 2, poz. 24) Sąd Najwyższy uznał, że art. 825 pkt 3 k.p.c. obejmuje 
sytuację, w której egzekucja została wszczęta przeciwko innej osobie niż 

oznaczona w tytule jako dłużnik. Stanowisko to powinno stanowić kolejny – obok 
wykładni językowej – argument za objęciem tym przepisem także sytuacji 
odwrotnej, tj. takiej, w której egzekucja toczy się na rzecz innej osoby niż wskazana 
w tytule wykonawczym jako wierzyciel. Umożliwiałoby to jednolite rozwiązanie 
niemal tożsamej sytuacji, w której tytuł wykonawczy wprawdzie został przedłożony, 
ale pozycję czynnej lub biernej strony postępowania egzekucyjnego zajmuje inna 
osoba aniżeli wskazana w tym tytule. O ile w przypadku uznania za dłużnika 
egzekwowanego niewłaściwej osoby wchodziłaby w rachubę pierwsza przesłanka z 
art. 825 pkt 3 k.p.c., o tyle w sytuacji wynikającej ze stanu faktycznego niniejszej 
sprawy zachodzi oczywista sprzeczność prowadzonej egzekucji z treścią tytułu 
wykonawczego (art. 825 pkt 3 in fine k.p.c.). 
Oznacza to, że dłużnik może bronić się przed taką egzekucją, składając 
wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 825 pkt 3 in 
fine k.p.c., a przepis ten nie zawiera żadnych ograniczeń czasowych co do 
możliwości złożenia wniosku o umorzenie postępowania w razie zrealizowania się 
przewidzianych w nim przesłanek. Do rozważenia pozostaje jedynie okoliczność, że 
postępowanie egzekucyjne obejmujące egzekucję z nieruchomości znajduje się już 
na etapie podziału sumy uzyskanej z egzekucji, a w podziale tym udział biorą także 
inni wierzyciele, którzy uprzednio przyłączyli się do postępowania 
egzekucyjnego. (...) 
Należy podkreślić, że wyłączenie możliwości uwzględnienia określonych 
wcześniejszych uchybień w fazie przysądzenia własności, z racji ochrony interesów 
nabywcy, nie oznacza, że uchybienia te należy uznawać za niebyłe także w relacji 
pomiędzy wierzycielem a dłużnikiem. Sytuacji wierzyciela egzekwującego nie 
można porównywać do sytuacji, w której znajduje się nabywca. Typowym 
przykładem jest uprawomocnienie się wyroku pozbawiającego tytuł wykonawczy 
wykonalności już po uprawomocnieniu się przybicia. Sytuacji takiej nie można 
wykluczyć; co więcej, nie można także wykluczyć, że dopiero po uprawomocnieniu 
się przybicia zajdzie potrzeba wytoczenia powództwa opozycyjnego (art. 840 
k.p.c.). Chociaż więc zakres kognicji sądu w postępowaniu o przysądzenie 
własności, a tym samym także sądu kontrolującego to postanowienie, został 
jednoznacznie przesądzony w art. 998 § 1 i 2 k.p.c., to nie oznacza to jednak, że 
żadne uchybienia sprzed uprawomocnienia się przybicia nie mogą być podnoszone 
w dalszej fazie postępowania egzekucyjnego. Nie sposób przyjąć, że prekluzja 

uchybień związana z uprawomocnieniem się postanowienia o przybiciu, niezależnie 
od tego jak daleko sięga, obejmuje także uchybienie polegające na prowadzeniu 
egzekucji na rzecz innej osoby niż wskazana w tytule wykonawczym jako 
wierzyciel. Nieskorzystanie wcześniej przez dłużnika z przysługujących mu środków 
obrony w postępowaniu egzekucyjnym nie może „zastąpić" właściwego tytułu 
wykonawczego. Ponadto, skoro umorzenie postępowania egzekucyjnego następuje 
w analizowanej sytuacji jedynie na wniosek dłużnika (art. 825 pkt 3 k.p.c.), to o 
ewentualnym sprekludowaniu uchybienia można mówić co najwyżej wówczas, gdy 
wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego został przez dłużnika złożony, a 
sąd nie dopatrzył się podstaw do jego uwzględnienia i udzielił przybicia. Taka 
sytuacja nie wystąpiła jednak w niniejszej sprawie. 
Uchybienie polegające na prowadzeniu postępowania egzekucyjnego na 
podstawie tytułu wykonawczego opiewającego na rzecz innego wierzyciela aniżeli 
wnioskodawca, który wszczął postępowanie egzekucyjne, stanowi podstawę 
umorzenia postępowania egzekucyjnego (art. 825 pkt 3 in fine k.p.c.) także po 
uprawomocnieniu się postanowienia o przybiciu i przysądzeniu własności 
nieruchomości. Ustawodawca nie ogranicza w tej sytuacji dopuszczalności 
składania wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego zakończeniem jakiejś 
fazy postępowania, podobnie jak nieograniczona jest czasowo możliwość złożenia 
wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego, jeżeli tytuł wykonawczy utracił 
zdatność do egzekucji wskutek pozbawienia go wykonalności prawomocnym 
orzeczeniem sądu (art. 825 pkt 2 k.p.c.). Złożenie takiego wniosku ma sens aż do 
chwili ostatecznego zaspokojenia wierzyciela, jeżeli jednak wniosek o umorzenie 
postępowania został złożony po uprawomocnieniu się przybicia, a przed 
przysądzeniem własności, sąd nie może odmówić przysądzenia własności, 
ponieważ problem prawidłowości tytułu wykonawczego nie odgrywa żadnej roli przy 
ocenie przesłanek przysądzenia własności. Podobnie, jeżeli taki wniosek o 
umorzenie postępowania zostanie złożony i uwzględniony już po uprawomocnieniu 
się przysądzenia własności, umorzenie postępowania egzekucyjnego nie będzie 
prowadzić do naruszenia interesów nabywcy, który stał się właścicielem 
nieruchomości (art. 826 k.p.c.). Skutkiem umorzenia postępowania egzekucyjnego 
w tej sytuacji będzie natomiast zwolnienie i wydanie dłużnikowi z rachunku 
depozytowego sądu sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości. 

Umorzenie postępowania egzekucyjnego nie prowadzi także do naruszenia 
interesów wierzycieli, którzy przyłączyli się do postępowania egzekucyjnego przed 
przysądzeniem własności (art. 927 k.p.c.) lub przyłączyli się do podziału (art. 1036 
k.p.c.). Jeżeli okoliczności uzasadniające umorzenie tego postępowania dotyczą 
tylko jednego z wierzycieli, to umorzenie postępowania nie rozciąga się na 
pozostałych. Innymi słowy, jeżeli prowadzenie egzekucji w oczywistej sprzeczności 
z treścią tytułu wykonawczego miało miejsce w odniesieniu do jednego tylko z kilku 
wierzycieli prowadzących egzekucję, to dłużnik może zasadnie domagać się 
umorzenia postępowania wyłącznie względem tego wierzyciela, w przypadku 
którego sprzeczność owa zachodzi. Dopuszczalność umorzenia postępowania 
egzekucyjnego względem jednego z kilku wierzycieli jest powszechnie 
akceptowana w piśmiennictwie. W takiej sytuacji część sumy uzyskanej z egzekucji, 
która przypadłaby wierzycielowi prowadzącemu nieprawidłowo egzekucję, zostanie 
przeznaczona na zaspokojenie konkurujących wierzycieli zgodnie z przysługującym 
im pierwszeństwem albo wydana dłużnikowi. (...) 
Okoliczność, że w planie podziału został uwzględniony wierzyciel, który 
prowadził egzekucję mimo braku tytułu wykonawczego wystawionego na jego 
rzecz, nie może stanowić skutecznej podstawy zarzutów przeciwko planowi ani 
zarzutu będącego podstawą zażalenia na postanowienie oddalające zarzuty i 
zatwierdzające plan podziału. Odpowiedź taka jest konsekwencją wcześniejszego 
stanowiska, że w tej sytuacji dochodzi do oczywistej sprzeczności prowadzonej 
egzekucji z treścią tytułu wykonawczego, która pociąga za sobą wprawdzie 
umorzenie postępowania egzekucyjnego, jednakże dopiero na wniosek dłużnika 
(art. 825 pkt 3 k.p.c.); do chwili złożenia tego wniosku organ egzekucyjny powinien 
postępować tak, jakby brakowało podstaw do umorzenia postępowania 
egzekucyjnego. Jest to bezpośrednią konsekwencją rozwiązania przyjętego w art. 
825 pkt 3 k.p.c. 
Uwzględniając okoliczności faktyczne sprawy rozpoznawanej przez Sąd 
Okręgowy, trzeba wyjaśnić, że odpowiedź taka nie musi jednak oznaczać, iż 
ujawnienie występującej wadliwości na etapie postępowania podziałowego nie 
może zostać uwzględnione w żadnym przypadku. Możliwe jest wystąpienie kilku 
stanów faktycznych. 
Umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 825 pkt 3 k.p.c. 
należy do kompetencji organu egzekucyjnego rozpoznającego złożony w tym 

przedmiocie wniosek. Jakkolwiek sporządzenie planu podziału sumy uzyskanej z 
egzekucji z nieruchomości jest czynnością złożoną (art. 1035 k.p.c.), to w 
postępowaniu egzekucyjnym obejmującym egzekucję z nieruchomości na etapie 
postępowania podziałowego organem egzekucyjnym jest sąd. Jeżeli oczywista 
sprzeczność egzekucji z treścią tytułu wykonawczego ujawni się dopiero w fazie 
sporządzania planu podziału, to dłużnik powinien skierować do sądu wniosek o 
umorzenie postępowania egzekucyjnego względem tego wierzyciela, którego 
dotyczy przyczyna umorzenia, a więc do sądu sporządzającego plan podziału. W 
razie ewentualnego uwzględnienia wniosku sąd powinien wziąć pod uwagę 
umorzenie postępowania egzekucyjnego i pominąć w zatwierdzanym planie tego 
wierzyciela, którego dotyczyło to orzeczenie. W razie uwzględnienia – na 
późniejszym etapie – wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego, 
wadliwość planu podziału powstała przez uwzględnienie w nim osoby, która nie była 
uprawniona do uczestnictwa w podziale sumy uzyskanej z egzekucji z powodu 
umorzenia względem niej postępowania egzekucyjnego, może być podnoszona 
zarówno w zarzutach przeciwko temu planowi, jak i w zażaleniu na postanowienie 
sądu pierwszej instancji. 
Odmiennie przedstawia się sytuacja w przypadku, w którym plan został już 
zatwierdzony. Ponieważ do umorzenia postępowania egzekucyjnego i rozpoznania 
zarzutów właściwy jest ten sam sąd, dłużnik mógłby wówczas złożyć wniosek o 
umorzenie postępowania egzekucyjnego w zarzutach. Jeżeli wniosek taki nie został 
w nich wyrażony wprost, możliwe jest potraktowanie pisma, w którym dłużnik 
zarzuca nieprawidłowe uwzględnienie w planie jednego z wierzycieli, podnosząc, że 
wierzyciel nie dysponuje właściwym tytułem wykonawczym, jako zarzutów w 
rozumieniu art. 1027 § 2 k.p.c. wraz z wnioskiem o umorzenie postępowania 
egzekucyjnego. Możliwe jest też pouczenie dłużnika niereprezentowanego przez 
kwalifikowanego pełnomocnika o złożeniu takiego wniosku (art. 5 w związku z art. 
13 § 2 k.p.c.). Sąd oceniłby wówczas, czy oczywista sprzeczność prowadzonej 
egzekucji z treścią tytułu wykonawczego rzeczywiście wystąpiła i stosownie do 
tego, rozpoznając zarzuty, zmieniłby plan podziału. Na takie postanowienie stronom 
postępowania przysługiwałoby zażalenie (art. 1028 § 3 k.p.c.). 
Sytuacja istotnie komplikuje się, jeżeli sąd nieprawomocnie zatwierdził już plan 
podziału, a taki właśnie przypadek wystąpił już w sprawie rozpoznawanej przez Sąd 
Okręgowy. Nie było żadnych formalnych przeszkód, ażeby dłużnicy złożyli wniosek 

o umorzenie postępowania egzekucyjnego także na tym etapie postępowania, co 
uczynili w zażaleniu. W tym jednak przypadku połączenie wniosku o umorzenie 
postępowania egzekucyjnego z zażaleniem na postanowienie zatwierdzające plan 
podziału wskutek oddalenia zarzutów, jak uczynili dłużnicy, a w konsekwencji 
zapewnienie koordynacji rozstrzygania w przedmiocie wniosku i zażalenia nie 
wydaje się jednak możliwe z tego powodu, że do rozpoznania wniosku i zażalenia 
funkcjonalnie właściwe są inne sądy. 
W takiej sytuacji, w której zawarty w zażaleniu wniosek o umorzenie 
postępowania egzekucyjnego trafił już do sądu odwoławczego, sąd ten powinien na 
podstawie art. 200 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. przekazać go do rozpoznania 
sądowi pierwszej instancji. Jednakże nawet złożenie wniosku o umorzenie 
postępowania egzekucyjnego do właściwego organu egzekucyjnego nie wstrzymuje 
automatycznie toku postępowania zażaleniowego, ponieważ w omawianej sytuacji 
nie ma podstaw prawnych do zawieszenia postępowania zażaleniowego przy 
zastosowaniu art. 818-821 k.p.c., które zawierają szczególną i wyczerpującą 
regulację przesłanek pozwalających na zawieszenie postępowania egzekucyjnego. 
Jednakże nawet hipotetyczne przyjęcie odmiennego stanowiska, a mianowicie 
możliwości odpowiedniego zastosowania w postępowaniu egzekucyjnym na 
podstawie art. 13 § 2 k.p.c. ogólnych przepisów o zawieszeniu postępowania, nie 
może stanowczo przesądzać zawieszenia postępowania zażaleniowego w 
niniejszej sprawie do czasu rozpoznania przez właściwy sąd wniosku o umorzenie 
postępowania egzekucyjnego. Należy zważyć, że art. 174 k.p.c. nie daje podstaw 
do zawieszenia z urzędu postępowania zażaleniowego do czasu rozpoznania 
wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego, natomiast ewentualne 
zastosowanie art. 177 § 1 pkt 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. jest fakultatywne i 
stanowi element swobody jurysdykcyjnej także sądu odwoławczego. 
W tej sytuacji złożenie wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego na 
tym etapie postępowania mogłoby wpłynąć na treść planu podziału tylko wówczas, 
gdyby wniosek ten został rozpoznany przed rozstrzygnięciem zażalenia, wtedy 
bowiem sąd drugiej instancji powinien tę nową okoliczność uwzględnić i stosownie 
do tego zmienić plan podziału (art. 316 w związku z art. 391, 397 § 2 i art. 13 § 2 
k.p.c.). Jednakże do czasu rozpoznania i ewentualnego uwzględnienia wniosku 
dłużników o umorzenie postępowania egzekucyjnego sąd jako organ egzekucyjny 
powinien postępować tak, jakby brakowało podstaw do umorzenia postępowania 

egzekucyjnego. Innymi słowy, do czasu ewentualnego uwzględnienia przez 
uprawniony funkcjonalnie sąd wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego, 
zarzut uwzględnienia w planie podziału takiego wierzyciela, który nie złożył 
wystawionego na jego rzecz tytułu wykonawczego, nie może być podstawą 
zażalenia dłużnika na postanowienie sądu zatwierdzające plan podziału sumy 
uzyskanej z egzekucji z nieruchomości. 
Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie 
prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).