III CZP 26/13

Sygn. akt III CZP 26/13 
 
 
 
UCHWAŁA 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego 
 
Dnia 4 września 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący) 
SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) 
SSN Marian Kocon 
SSN Anna Kozłowska 
SSN Barbara Myszka 
SSN Krzysztof Strzelczyk 
SSN Kazimierz Zawada 
 
Protokolant Katarzyna Bartczak 
 
w sprawie z powództwa Syndyka G. C. sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej w K. 
przeciwko P. D. sp. z o.o. w W. 
o zapłatę, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 4 września 2013 r., 
przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Wojciecha Kasztelana, 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w K. 
postanowieniem z dnia 26 czerwca 2012 r., przekazanego przez Sąd Najwyższy 
postanowieniem z dnia 6 grudnia 2012 r., sygn. akt III CZP 78/12, 
do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu Sądu Najwyższego, 
 
„Czy wierzytelność nabyta w drodze przelewu przez dłużnika 
upadłego, wobec którego ogłoszono upadłość obejmującą likwidację 
jego majątku, w terminie i przy spełnieniu warunku o jakim mowa 
w  art. 94 ust. 1 in fine ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze 
z dnia 28 lutego 2003 roku (jedn. tekst Dz.U. z 2009 r. Nr 175 poz. 
1361 z późn. zm.), jest taką, którą dłużnik ten może skutecznie 
potrącić z wierzytelnością przysługującą wzajemnie upadłemu, a jeśli 
tak to czy jego oświadczenie złożone przed ogłoszeniem upadłości 
wywoła skutek o jakim mowa w § 2 art. 498 k.c.?” 
 
 
podjął uchwałę: 
 

 
 
2 
Oświadczenie 
o 
potrąceniu 
złożone 
przed 
dniem 
ogłoszenia upadłości, obejmującej likwidację majątku upadłego, 
przez jego dłużnika, który nabył wierzytelność w drodze 
przelewu w okresie roku przed dniem ogłoszenia upadłości 
wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości, nie 
powoduje umorzenia wierzytelności. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzasadnienie 
 

 
 
3 
Sąd Okręgowy w K., wyrokiem z dnia 25 stycznia 2012 r., oddalił powództwo 
Syndyka G. C. spółki z o.o. w K. w upadłości likwidacyjnej przeciwko P. D. spółce z 
o.o. w W. o zapłatę odszkodowania w kwocie 872.32,55 zł za wypowiedzenie 
umowy najmu powierzchni handlowej w Centrum Handlowym P. w S. 
Sąd ustalił, że w dniu 1 grudnia 2002 r. D. S.A. w W., jako wynajmujący, oraz 
G. C. spółka z o.o. w K., jako najemca, zawarły umowę najmu powierzchni 
handlowej w Centrum Handlowym P. w S. Aneksem strony zmieniły pierwotnie 
określony czas trwania umowy, oznaczyły jego koniec na dzień 31 grudnia 2012 r., 
a ponadto zastrzegły dla najemcy odszkodowanie na wypadek wcześniejszego 
rozwiązania umowy z powodu planowanej rozbudowy budynku. W dniu 20 grudnia 
2007 r. pozwana, jako następca prawny D., wypowiedziała umowę ze skutkiem na 
dzień 31 grudnia 2008 r. G. C. spółka z o.o. w K. wezwała pozwaną do zapłaty 
odszkodowania umownego z powodu dokonanego wypowiedzenia. Pismami z dnia 
16 czerwca 2009 r. pozwana poinformowała G. C. spółkę z o.o. w K. o nabyciu od 
jej wierzycieli: spółek z o.o. E. i O. D. z siedzibami w W. wierzytelności na łączną 
kwotę 873.810,64 zł, natomiast w dniu 18 czerwca 2009 r. złożyła oświadczenie 
o potrąceniu nabytych przez siebie wierzytelności z wierzytelnością G. C. Już w 
pierwszej połowie 2009 r. wiedza o trudnej sytuacji ekonomicznej spółki G. C. była 
powszechna. W dniu 1 lipca 2009 r. Sąd ogłosił upadłość G. C. spółki z o.o. w K. z 
możliwością zawarcia układu, która następnie, orzeczeniem z dnia 18 września 
2009 r., została zmieniona na upadłość obejmującą likwidację jej majątku. 
Sąd Okręgowy ustalił, że pozwana w okresie roku przed ogłoszeniem 
upadłości likwidacyjnej wiedziała o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości G. C. 
Mimo to uznał, że oświadczenie o potrąceniu było skuteczne, gdyż jako dokonane 
przez ogłoszeniem upadłości G. C., nie podpadało pod regulację art. 94 ust. 1 
ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (obecnie, jedn. 
tekst: Dz.U. z 2012 r. Nr 1112, dalej: „u.p.n.”).  
Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację powoda wniesioną od wyroku Sądu 
pierwszej instancji, powziął poważną wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu prawnym 
przytoczonym na wstępie, które postanowieniem z dnia 6 grudnia 2012 r. 
przedstawiono do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego. 

 
 
4 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
I. 
Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy instytucji potrącenia 
w  upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego. Zgodnie z art. 94 ust. 1 
u.p.n., potrącenie nie jest dopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył 
wierzytelność w drodze przelewu lub indosu po ogłoszeniu upadłości albo nabył ją 
w ciągu ostatniego roku przed dniem ogłoszenia upadłości, wiedząc o istnieniu 
podstawy do ogłoszenia upadłości. Przepis ten stanowi odpowiednik art. 35 § 1 
rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe 
(jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm., dalej: „pr. upadłościowe”), 
według którego potrącenie nie jest dopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył 
wierzytelność w drodze przelewu lub indosu po ogłoszeniu upadłości albo nabył ją 
w ciągu ostatnich sześciu miesięcy ostatniego roku przed datą ogłoszenia 
upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości. Artykuł 35 § 1 
pr. upadłościowego został zmieniony z dniem 3 stycznia 1998 r., przez art. 1 
ustawy z  dnia 31 lipca 1997 r. o zmianie rozporządzenia Prezydenta 
Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24  października 1934 r. - Prawo upadłościowe 
i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr  117, poz. 751). Przewidziany w nim termin 
sześciu miesięcy został zastąpiony terminem rocznym. 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego ujawniła się rozbieżność poglądów 
co do zakresu zastosowania regulacji zawartej w art. 94 ust. 1 u.p.n., a poprzednio 
w art. 35 § 1 pr. upadłościowego. Według jednego poglądu, znajdującego wyraz 
w  uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2003 r., III CZP 48/03 (OSNC 
2004, nr 10, poz. 155), oświadczenie o potrąceniu złożone w ciągu roku przed 
dniem ogłoszenia upadłości przez dłużnika upadłego, który w tym okresie nabył 
w  drodze przelewu lub indosu wierzytelność, wiedząc o podstawie upadłości, nie 
powoduje umorzenia wierzytelności. Takie samo stanowisko zostało zajęte 
w  wyrokach tego Sądu z dnia 19 listopada 2004 r., V CK 231/04 (nie publ.) oraz 
z  dnia 30 listopada 2005 r., III CK 224/05 (Mon. Prawn. 2006, nr 1, str. 5). 
W orzeczeniach tych, odnoszących się do wykładni art. 35 § 1 pr. 
upadłościowego, 
przyjęto, 
że 
prawo 
upadłościowe 
nie 
zawiera 
norm 
wprowadzających inną konstrukcję prawną „potrącenia” niż ta, którą przewiduje 

 
 
5 
kodeks 
cywilny. 
Instytucja 
ta 
została 
jednak 
w 
prawie 
upadłościowym 
dostosowana  do charakteru i celu postępowania upadłościowego tak, żeby, 
z jednej strony wierzyciel upadłego uprawniony do dokonania potrącenia 
przed ogłoszeniem upadłości mógł go dokonać także po ogłoszeniu upadłości, 
a    z   drugiej   strony, nie   dochodziło do nieuzasadnionego uprzywilejowania 
wierzyciela wzajemnego kosztem masy upadłości i innych wierzycieli upadłego. 
Takie uprzywilejowanie mogłoby być skutkiem nabycia wierzytelności wobec 
przyszłego upadłego w celu korzystniejszego w stosunku do innych wierzycieli 
zaspokojenia się poza trybem podziału masy przez potrącenie nabytej 
wierzytelności z wierzytelnością upadłego wchodzącą w skład masy. Artykuł 35 § 1 
modyfikuje potrącenie w ten sposób, że w pewnych sytuacjach, a mianowicie 
wtedy, gdy dłużnik upadłego stał się wierzycielem w wyniku nabycia wierzytelności 
przez przelew lub indos po ogłoszeniu upadłości lub gdy nabył w tej drodze 
wierzytelność w ciągu ostatniego roku przed dniem ogłoszenia upadłości, wiedząc 
o istnieniu podstawy ogłoszenia upadłości, wyłącza skutek w postaci umorzenia 
wierzytelności upadłego i wierzytelności potrącającego pomimo złożenia przez 
wierzyciela upadłego oświadczenia o umorzeniu tych wierzytelności przez 
potrącenie. Pomiędzy art. 34 § 1 a art. 35 § 1 pr. upadłościowego nie występuje 
zależność tego rodzaju, aby stosowanie art. 35 § 1 wymagało uprzedniego 
stwierdzenia spełnienia przesłanek z art. 34 § 1. Artykuł 35 § 1 nie jest przepisem 
szczególnym w stosunku do art. 34 § 1 pr. upadłościowego. Artykuł 34 i 35 oraz 
pozostałe przepisy rozdziału III działu II tytułu II pr. upadłościowego nie pozostają 
względem siebie w stosunku lex specialis - lex generalis, lecz wszystkie razem 
stanowią przepisy szczególne w stosunku do art. 498-505 k.c. Określenie 
na podstawie art. 34 § 1 i art. 35 §  1 pr. upadłościowego skutków zachowań 
dłużnika-wierzyciela wzajemnego upadłego następuje po ogłoszeniu upadłości. 
Z tego jednak nie wynika, że również zdarzenia wywołujące te skutki muszą 
nastąpić po ogłoszeniu upadłości. W świetle art. 35 § 1 pr. upadłościowego, 
badaniu pod kątem skuteczności przewidzianej w art. 498 § 2 k.c. podlega 
oświadczenie o potrąceniu złożone zarówno po ogłoszeniu upadłości, jak i przed 
ogłoszeniem upadłości. Jeżeli  okaże się, że dłużnik upadłego przed ogłoszeniem 
upadłości złożył oświadczenie o potrąceniu wierzytelności, którą nabył w ciągu 

 
 
6 
ostatniego roku przed ogłoszeniem upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy 
ogłoszenia upadłości, to potrącenie jest niedopuszczalne. Nabyta wierzytelność 
podlegać będzie zaspokojeniu na równi z wierzytelnościami innych wierzycieli 
upadłego w ramach podziału masy upadłościowej, natomiast wierzytelność wobec 
dłużnika upadłego powiększy aktywa masy. W takim przypadku, art. 34 § 1 pr. 
upadłościowego w ogóle nie ma zastosowania. Dopiero po ustaleniu, że nie 
zachodzą przeszkody, o których mowa w art. 35 § 1, oświadczenie dłużnika 
upadłego o potrąceniu powinno być ocenione na podstawie art. 34 § 1 pr. 
upadłościowego albo na podstawie art. 498-505 k.c., w zależności od tego, czy 
zostało ono złożone przed, czy po ogłoszeniu upadłości; gdy przypada na okres po 
ogłoszeniu 
upadłości 
dodatkowo 
wymaga 
zbadania 
zachowanie 
terminu 
przewidzianego w art. 37 pr. upadłościowego. Stanowisko to znajduje uzasadnienie 
nie tylko w treści art. 34 § 1 i art. 35 § 1 pr. upadłościowego, ale także w funkcji, 
jaką spełniać mają instytucje  potrącenia i postępowania upadłościowego. 
Gdyby dopuścić umorzenie wzajemnych wierzytelności upadłego i jego dłużnika 
w  wyniku oświadczenia dłużnika złożonego przed ogłoszeniem upadłości 
w warunkach przewidzianych w art. 35 § 1 pr. upadłościowego, to należałoby 
uznać, że ratio legis wymienionego przepisu odnosi się tylko do sytuacji, w której 
dłużnik nabywający wierzytelność opóźnił się ze złożeniem oświadczenia do czasu 
po ogłoszeniu upadłości. Z punktu widzenia interesów wierzycieli upadłego, jest bez 
znaczenia, kiedy dłużnik zrealizował potrącenie. Istotne jest, że stał się 
wierzycielem wzajemnym upadłego w drodze cesji w czasie, gdy wiadomo było, 
że istnieje podstawa do ogłoszenia upadłości; w tym tkwi domniemanie działania 
w celu uzyskania lepszej pozycji wierzyciela i zubożenia masy upadłości. Mogłoby 
też dochodzić do skupywania wierzytelności przyszłego upadłego za ceny niższe 
niż ich wartość, pozwalającego stosunkowo łatwo pozbywać się długów kosztem 
wierzycieli upadłego, niebędących jego dłużnikami wzajemnymi. Byłoby to 
zaprzeczeniem celom uregulowania art. 35 § 1, wyrażonym w uzasadnieniu 
projektu prawa upadłościowego: ochrony równości wierzycieli oraz zapobiegania 
działaniom na ich szkodę. Niedopuszczalność potrącenia, według przedstawionego 
wyżej stanowiska, oznacza nienastąpienie skutku prawnego w postaci umorzenia 
wzajemnych wierzytelności, nie zaś niemożność złożenia oświadczenia woli 

 
 
7 
o potrąceniu. Ocena tego rodzaju skutku wchodzi w rachubę wówczas, gdy w ciągu 
roku od nabycia wierzytelności przez dłużnika upadłego upadłość zostanie 
ogłoszona. W przeciwnym razie, tj. jeżeli upadłość nie zostanie ogłoszona 
lub  zostanie ogłoszona później niż w ciągu roku od nabycia wierzytelności przez 
dłużnika upadłego, niedopuszczalność potrącenia przewidziana art. 35 § 1 pr. 
upadłościowego nie występuje. Jest więc ryzykiem dłużnika nabywającego 
wierzytelność ze świadomością istnienia podstawy upadłości, jak się następnie 
ułożą okoliczności faktyczne. Dopiero bowiem z perspektywy ogłoszonej upadłości 
okaże się, czy zaistniały przesłanki wymienione w art. 35 § 1 pr. upadłościowego 
i czy w związku z tym doszło do umorzenia nabytej przez dłużnika wierzytelności 
z jego długiem do upadłego. 
Przedstawiona wyżej wykładnia była również prezentowana w nauce prawa 
w odniesieniu do art. 35 § 1 pr. upadłościowego, a obecnie w odniesieniu do art. 94 
ust. 1 u.p.n. Jej zwolennicy podkreślają antyspekulacyjny charakter tego ostatniego 
przepisu. Spekulacja długami upadłego pozwalałaby na ominięcie ograniczeń 
dotyczących możliwości uzyskania zaspokojenia długów upadłego w postępowaniu 
upadłościowym. Prawo upadłościowe i naprawcze reguluje zasady wspólnego 
dochodzenia roszczeń wierzycieli niewypłacalnego dłużnika, a jego celem jest 
zaspokojenie tych roszczeń w jak najwyższym stopniu. Zasada optymalizacji, czyli 
dążenia do jak najdalej idącego zaspokojenia wierzycieli, stanowi podstawową 
dyrektywę w postępowaniu, wobec niewypłacalnego dłużnika. Poza tym, regulacje 
zawarte w Prawie upadłościowym i naprawczym zmierzają do zapewnienia 
wierzycielom równomiernego zaspokojenia z tego, co uda się zgromadzić 
w majątku niewypłacalnego dłużnika. Nieobjęcie zakresem stosowania art. 94 ust. 1 
u.p.n. potrącenia dokonanego przed ogłoszeniem upadłości prowadziłoby do 
niemożności realizacji obu wyżej wymienionych zasad prawa upadłościowego. 
Przepis ten wprowadza w interesie osób trzecich, tj. wierzycieli upadłego, 
dodatkową przesłankę negatywną potrącenia. Spełnienie ustawowych przesłanek 
potrącenia, w tym brak przesłanek negatywnych, poddane jest kontroli sądu, która 
ma miejsce dopiero w jakiś czas po złożeniu oświadczenia o potrąceniu. 
Stan  niepewności co do istnienia lub nieistnienia stosunków prawnych jest 
immanentnie związany z każdym przypadkiem potrącenia ustawowego, czy szerzej 

 
 
8 
z   wykonaniem każdego prawa podmiotowego kształtującego. Za proponowaną 
interpretacją przemawiają także argumenty wynikające z wykładni językowej. 
Według drugiego poglądu, ujmującego w porównaniu z pierwszym wężej 
zakres zastosowania regulacji zawartej w art. 94 ust. 1 u.p.n., a  uprzednio w art. 35 
§ 1  pr. upadłościowego, oświadczenie o potrąceniu złożone w ciągu roku przed 
dniem ogłoszenia upadłości przez dłużnika upadłego, który w tym okresie nabył 
w drodze przelewu lub indosu wierzytelność, wiedząc o podstawie upadłości, 
powoduje umorzenie wierzytelności. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 
15 grudnia 1994 r., I CRN 149/94 (OSP 1996, nr 4, poz. 84), przyjęto, że przepisy 
art. 34 i nast. pr. upadłościowego o potrąceniu w postępowaniu upadłościowym 
stosuje się wyłącznie do potrącenia między wierzytelnością do upadłego i taką 
wierzytelnością upadłego, która należy do masy upadłości. Jeżeli natomiast 
potrącenie następuje między wierzytelnością wierzyciela a taką wierzytelnością 
upadłego, która nie należy do masy upadłości, odbywa się ono na ogólnych 
zasadach (art. 498-505 k.c.). O skutku potrącenia w postaci umorzenia 
wzajemnych  wierzytelności decyduje więc chwila złożenia oświadczenia woli przez 
potrącającego.   
Przepisy art. 34-37 pr. upadłościowego o potrąceniu stanowią lex specialis 
w stosunku do przepisów kodeksu cywilnego o potrąceniu. Zamieszczone one 
zostały w tytule II prawa upadłościowego; „Skutki ogłoszenia upadłości”, dziale II: 
„Skutki ogłoszenia upadłości co do majątku upadłego” rozdziale III: „Skutki 
ogłoszenia upadłości co do zobowiązań upadłego”, i już ta ich lokalizacja wskazuje, 
że odnoszą się do zdarzeń po ogłoszeniu upadłości. Stosowanie art. 35 § 1 pr. 
upadłościowego, może wchodzić w rachubę tylko w przypadku spełnienia wymagań 
art. 34, mającego podstawowe znaczenie w odniesieniu do potrącenia 
wierzytelności upadłego z wierzytelnością jego dłużnika, bo stanowiącego, kiedy to 
potrącenie jest dopuszczalne. Zgodnie z tym przepisem, warunkiem potrącenia, 
o którym w nim mowa jest, aby obie wierzytelności istniały w czasie ogłoszenia 
upadłości. Odpowiada to ogólnym przepisom dotyczącym potrącenia, bowiem 
z istoty potrącenia wynika, że obok siebie istnieć muszą dwie wierzytelności. 
Powyższy warunek nie jest spełniony, gdy  przed ogłoszeniem upadłości dokonano 
już skutecznego potrącenia z wierzytelnością upadłego wierzytelności jego 

 
 
9 
dłużnika. W takiej bowiem sytuacji obie wierzytelności umarzają się nawzajem do 
wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2 k.c.) i w chwili ogłoszenia upadłości 
obie one już nie istnieją. Tym samym wierzytelność upadłego - jako już 
„skonsumowana” w wyniku dokonanego potrącenia - nie wchodzi do masy 
upadłości. Według bowiem art. 20 § 1 pr. upadłościowego, masę upadłości stanowi 
majątek upadłego, który należy do niego w chwili ogłoszenia upadłości i który 
nabędzie on w toku postępowania upadłościowego. Przepisy art. 34 i nast. 
pr.  upadłościowego stosuje się zatem wyłącznie do potrącenia wierzytelności 
do  upadłego z wierzytelnością upadłego, która należy do masy upadłości. 
W  przypadku potrącenia wierzytelności wierzyciela upadłego z wierzytelnością 
upadłego, która nie należy do masy upadłości, nie może więc mieć 
zastosowanie  wyłączenie dopuszczalności potrącenia przewidziane w art. 35 § 1 
pr. 
upadłościowego. 
Wyłączenie 
to 
jest 
przejawem 
realizacji 
zasady 
równomiernego traktowania wierzycieli upadłego. Jeżeli zatem wierzytelność 
upadłego nie istniała już w dacie ogłoszenia upadłości i tym samym nie weszła do 
masy upadłości, nie aktualizuje się ratio legis art. 35 § 1 pr. upadłościowego.  
Omawiany drugi pogląd znalazł wyraz, już w odniesieniu do art. 94 ust. 1 
u.p.n., również w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2008 r., II CSK 424/07 
(OSNC-ZD 2008, nr 4, poz. 113). Sąd Najwyższy, powołał się w nim dodatkowo na 
argument wynikający z wykładni językowej. Wskazał, że jeżeliby zamiarem 
ustawodawcy było uznanie za niepotrącalne wierzytelności nabytych po ogłoszeniu 
upadłości, jak i wierzytelności nabytych w ciągu ostatniego roku przed ogłoszeniem 
upadłości z wiedzą o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości, to sformułowanie 
art. 94 ust. 1 u.p.n. powinno brzmieć: „potrącenie nie było i nie jest dopuszczalne”, 
a nie: „potrącenie nie jest dopuszczalne”. Ponadto uznał, że przeciwko stanowisku 
przyjętemu w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2003 r., III CZP 48/03, 
przemawia wykładnia funkcjonalna. Zakłada ono bowiem konstrukcję swoistego 
zawieszenia lub „warunkowania” skutku oświadczenia woli o potrąceniu. W chwili 
dokonywania potrącenia nie ma pewności co do jego skuteczności, gdyż upadłość 
wierzyciela nie została jeszcze ogłoszona i nie wiadomo, czy w ogóle będzie 
ogłoszona. W przypadku ogłoszenia upadłości we wskazanym terminie, powstaje 
dylemat, czy skutek potrącenia w postaci umorzenia wierzytelności był zawieszony 

 
 
10
do czasu ogłoszenia upadłości, czy może wierzytelność po złożeniu oświadczenia 
o potrąceniu była już przez cały czas umorzona. Stanowisko wyrażone w uchwale 
z dnia 23 sierpnia 2003 r., III CZP 48/03, rodzi też istotne problemy w odniesieniu 
do oceny stanu wiedzy dłużnika o podstawach do ogłoszenia upadłości. 
Mimo bowiem trudności finansowych dłużnika może być ogłoszona upadłość 
z możliwością zawarcia układu, a w ramach tego postępowania nie ma ograniczeń 
co do potrącania wierzytelności przed jego wszczęciem (art. 89 u.p.n.). 
Stanowisko to stwarza stan niepewności co do istnienia stosunków prawnych. 
Jeśli  oświadczenie złożone przez dłużnika upadłego przed ogłoszeniem upadłości 
o potrąceniu nie powoduje umorzenia wierzytelności, to nie można wykluczyć 
sytuacji, w której mimo istnienia podstaw do ogłoszenia upadłości, wniosek 
o upadłość nie będzie złożony lub zostanie przez sąd zwrócony wobec braków 
formalnych albo też oddalony ze względu na oczywisty brak majątku. Wykładnia 
przyjęta w uchwale stwarza trudności w funkcjonowaniu instytucji potrącenia przed 
potencjalnym ogłoszeniem upadłości jednej ze stron potrącenia. Potrącenie dotyczy 
najczęściej wierzytelności przeterminowanych, a przynajmniej wymagalnych. 
Dążenie do umorzenia takich wierzytelności - wobec niepewności co do ogłoszenia 
upadłości jednej ze stron - jest najzupełniej naturalne wobec narastania odsetek od 
wierzytelności przeterminowanych, groźby upływu terminu przedawnienia takich 
wierzytelności i wiążących się z tym niekorzystnych skutków podatkowych. Interes 
wierzycieli upadłego jest chroniony w wystarczający sposób przez zakazanie 
dokonywania czynności potrącenia po ogłoszeniu upadłości, w warunkach 
wskazanych w art. 94 ust. 1 u.p.n. Przepis ten słusznie nie chroni tych dłużników, 
którzy nabyli wierzytelność od osoby trzeciej i nie dokonali bez zwłoki potrącenia. 
Do czasu ogłoszenia upadłości potrącenie, dokonane w warunkach, o których 
mowa w art. 94 ust. u.p.n., zagraża interesom wierzycieli jedynie w sposób 
hipotetyczny, natomiast negatywne konsekwencje stanowiska zaprezentowanego 
przez Sąd Najwyższy, w postaci zachwiania pewności obrotu, są nieproporcjonalne 
do chronionego dobra. 
Drugi pogląd, ujmujący węziej niż pierwszy zakres zastosowania regulacji 
zawartej w art. 94 ust. 1 u.p.n., a wcześniej w art. 35 § 1 pr. upadłościowego, 
znalazł wyraz także w wyrokach Sądu Najwyższego: z dnia 14 grudnia 2004 r., 

 
 
11
II CK 263/04, z dnia 28 listopada 2004 r., V CK 260/04, z dnia 14 czerwca 2005 r., 
V CK 730/04, z dnia 8 grudnia 2005 r., II CK 295/05, z dnia 24 października 2007 r., 
IV CSK 223/07, z dnia 25 marca 2009 r., V CSK 19/09, z dnia 17 września 2009 r., 
IV CSK 144/09 oraz z dnia 22 marca 2012 r., V CSK 95/11 (nie publ.). 
Drugi kierunek wykładni art. 94 ust. 1 u.p.n., ujmujący wężej zakres jego 
stosowania, jest reprezentowany także w nauce prawa. Oprócz argumentów, które 
znalazły odzwierciedlenie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2008 r., 
II CSK 424/07, wskazuje się, że wykładnia gramatyczna przemawia za przyjęciem 
poglądu, iż decydujące znaczenie dla stosowania przepisów o potrąceniu ma 
chwila złożenia oświadczenia o potrąceniu. Przepisy art. 93-96 u.p.n. nie zawierają 
normy prawnej, która modyfikowałby wprost skutki materialnoprawne oświadczenia 
o 
potrąceniu 
złożonego 
przed 
ogłoszeniem 
upadłości. 
Przypadki 
niedopuszczalności potrącenia w art. 505 pkt 1-3 k.c. zostały wskazane w sposób 
umożliwiający ich identyfikację na moment składania oświadczenia o potrąceniu. 
Nie są to sytuacje w jakikolwiek sposób warunkowe w odniesieniu do chwili 
dokonywania czynności. O ile przesłanki negatywne potrącenia, o których mowa 
w art. 505 k.c., mogą być obiektywnie stwierdzone już w momencie składnia 
oświadczenia o potrąceniu, o tyle w sytuacji opisanej w art. 94 ust. 1 u.p.n. można 
tylko spekulować, gdyż dłużnik nie może wiedzieć czy zostanie ogłoszona upadłość 
strony pasywnej w terminie rocznym od nabycia wierzytelności. Skoro w Prawie 
upadłościowym i naprawczym przewidziano prawną możliwość uznania za 
bezskuteczne czynności upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli, a nie 
wspomina się o możliwości zniweczenia skutków prawnych oświadczenia 
o potrąceniu dokonanego przez jednego z wierzycieli dłużnika to, należy przyjąć, 
że skutki przewidziane w przepisach Prawa upadłościowego i naprawczego 
dotyczące potrącenia odnoszą się jedynie do zobowiązań istniejących w chwili 
ogłoszenia upadłości. Jeżeli nawet przyjąć, że cesja dokonana w ciągu roku wiąże 
się z „domniemaniem działania w celu uzyskania lepszej pozycji wierzyciela 
i zubożenia masy upadłości" to takiemu przelewowi nie stoją na przeszkodzie 
przepisy prawa cywilnego czy upadłościowego. Wątpliwy jest antyspekulacyjny 
charakter omawianej regulacji, gdyż przepisy nie zabraniają podejmowania 
czynności zmierzających do polepszenia swojej sytuacji. Niekiedy kompensaty, 

 
 
12
potrącenia i cesje są normalnym i typowym sposobem dokonywania rozliczeń. 
Opowiedzenie się za szerszym zakresem zastosowania art. 94 ust. 1 u.p.n. jest 
dalej idące w skutkach niż instytucja bezskuteczności czynności w stosunku do 
masy upadłości, posiadająca własną wyraźną regulację (art. 127 i n. u.p.n.) 
dopuszczającą do zakwestionowania ekwiwalentnej czynności prawnej dokonanej 
niezależnie od woli przyszłego upadłego. Jeżeli art. 94 ust. 1 u.p.n. miałby mieć 
zastosowanie do potrąceń dokonanych przed ogłoszeniem upadłości, to inną treść 
powinien mieć art. 13 ust. 3 u.p.n., który nie obejmuje potrącenia dokonanego 
przed ogłoszeniem upadłości. Również w czasie obowiązywania art. 35 § 1 
pr. upadłościowego w piśmiennictwie wyrażane było stanowisko o konieczności 
zawężającej wykładni tego przepisu. 
II. 
Potrącenie przewidziane w przepisach Prawa upadłościowego 
i naprawczego 
jest 
rodzajem 
potrącenia 
uregulowanego 
w 
przepisach 
kodeksu cywilnego (art. 498–505), dokonywanego za pomocą oświadczenia woli 
wierzyciela, złożonego wierzycielowi wzajemnemu, w wyniku którego dochodzi do 
umorzenia obu wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2 
k.c.). Jest to więc oświadczenie woli prawokształtujące. Ze względu na skutek 
określony w art. 498 § 2 k.c., potrącenie spełnia funkcję egzekucyjną, gdyż 
potrącający zaspokaja się z tego, co powinien świadczyć swojemu wierzycielowi. 
Poza tym potrącenie spełnia funkcję zapłaty, gdyż zwalnia dłużnika od realnego 
spełnienia świadczenia wierzycielowi. Oświadczenie o potrąceniu ma charakter 
definitywny, gdyż w razie istnienia określonych ustawowo przesłanek pozytywnych 
oraz braku przesłanek negatywnych, prowadzi do umorzenia wierzytelności 
objętych potrąceniem. Z tej przyczyny nie jest dopuszczalne złożenie oświadczenia 
o potrąceniu pod warunkiem albo z zastrzeżeniem terminu. W art. 505 k.c. zawarto 
ograniczenia w możliwości skorzystania z potrącenia (przesłanki negatywne). 
Wymieniono rodzaje wierzytelności, które nie mogą być przedmiotem potrącenia. 
Ich katalog nie jest zamknięty. Zgodnie z art. 505 pkt 4 k.c., nie mogą być 
umorzone przez potrącenie wierzytelności, co do których potrącenie jest wyłączone 
przez przepisy szczególne. 
Oświadczenie o potrąceniu staje się skuteczne z chwilą dojścia do adresata: 
wierzyciela, a zarazem dłużnika potrącającego. Przy czym, jak stanowi art. 499 zd. 

 
 
13
drugie k.c., ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe, 
czyli  od  chwili kiedy zaistniał stan potrącalności wierzytelności. Z tą też chwilą 
wierzyciel uzyskuje możliwość złożenia skutecznego oświadczenia o potrąceniu 
wierzytelności. Co do zasady, nie wpływają na nią zdarzenia późniejsze, takie jak: 
przedawnienie wierzytelności (art. 502 k.c.), zajęcie wierzytelności przez osobę 
trzecią (art. 504 k.c.) oraz cesja wierzytelności (art. 513 § 2 k.c.). Na możliwość 
dokonania potrącenia po zaistnieniu stanu potrącalności nie powinny również 
wpływać okoliczności dotyczące sytuacji ekonomicznej wierzyciela-dłużnika 
potrącającego.  
Celem postępowania upadłościowego jest wspólne dochodzenie roszczeń 
wierzycieli wobec niewypłacalnego dłużnika (art. 1 ust. 1 u.p.n.) i zaspokojenie ich 
w jak najwyższym stopniu (tzw. zasada optymalizacji określona w art. 2 u.p.n.). 
Regułą jest zaspokojenie roszczeń wierzycieli z funduszów masy upadłości, 
proporcjonalnie, z uwzględnieniem preferencyjnego traktowania, według przepisów 
u.p.n., 
określonych 
rodzajów 
wierzytelności. 
Mimo 
to 
przepisy 
Prawa 
upadłościowego i naprawczego dopuszczają wyjątkowo także inne formy 
zaspokojenia wierzycieli upadłego, w tym potrącenie wzajemnych wierzytelności. 
Dopuszczenie potrącenia wzajemnych wierzytelności przez wierzycieli upadłego 
jest uzasadnione względami słuszności. Jego wyłączenie prowadziłoby bowiem do 
tego, że wierzyciel upadłego sam musiałby spełnić swoje świadczenie, uzyskując 
w zamian 
możliwość 
ograniczonego 
zaspokojenia 
własnej 
wierzytelności 
z funduszy masy upadłości. Zaspokojenie wierzyciela upadłego przez potrącenie 
prowadzi także do przyspieszenia i uproszczenia postępowania upadłościowego, 
a  zarazem ograniczenia jego kosztów. 
Nie ustanawiając odrębnej w stosunku do art. 498-505 k.c. regulacji potrącenia, 
przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego, w tym art. 94 ust. 1, jedynie 
modyfikują warunki skorzystania z tej instytucji. Ogłoszenie upadłości likwidacyjnej 
dłużnika, a  zarazem wierzyciela potrącającego, nie niweczy uzyskanej przez niego 
możliwości złożenia oświadczenia o potrąceniu, jeżeli stan potrącalności nastąpił 
przed dniem ogłoszenia upadłości. Zgodnie z art. 93 ust. 1 u.p.n., potrącenie 
wierzytelności upadłego z wierzytelnością wierzyciela jest dopuszczalne, jeżeli obie 
wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości. W stosunku do stanu 

 
 
14
poprzedzającego 
ogłoszenie 
upadłości, 
przepisy 
Prawa 
upadłościowego 
i naprawczego, z jednej strony poszerzają możliwość skorzystania z potrącenia 
przez to, że według art. 93 ust. 1 in fine u.p.n., potrącenie jest dopuszczalne, 
chociażby termin wymagalności jednej z wierzytelności jeszcze nie nastąpił. 
Jest to konsekwencją zasady wynikającej z art. 91 ust. 1 u.p.n., zgodnie z którą, 
zobowiązania pieniężne upadłego, których termin płatności jeszcze nie nastąpił, 
stają się wymagalne z dniem ogłoszenia upadłości. Poza tym możliwość potrącenia 
po ogłoszeniu upadłości jest rozszerzona przez art. 91 ust. 2 u.p.n., według 
którego, zobowiązania majątkowe niepieniężne zmieniają się z dniem ogłoszenia 
upadłości na zobowiązania pieniężne i z tym dniem stają się płatne, chociażby 
termin ich wykonania jeszcze nie nastąpił. W konsekwencji ogłoszenie upadłości 
obejmującej likwidację majątku dłużnika umożliwia potrącenie wierzytelności, które 
przed ogłoszeniem upadłości nie nadawały się do potrącenia. Z drugiej zaś strony, 
przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego ograniczają możliwość potrącenia 
określając: wierzytelności, które nie mogą być przedmiotem potrącenia (por. art. 94 
ust. 1 i art. 95 u.p.n.), jego zakres (art. 93 ust. 2 u.p.n.) oraz termin i sposób 
złożenia oświadczenia o  potrąceniu (art. 96 u.p.n.). 
Za objęciem zakresem zastosowania art. 94 ust. 1 u.p.n. oświadczenia 
o potrąceniu złożonego w warunkach określonych w tym przepisie zarówno przed, 
jak i po ogłoszeniu upadłości, przemawia wykładnia językowa. Z treści przepisu 
wynika, że dla oceny dopuszczalności potrącenia wierzytelności nabytej do 
upadłego w drodze przelewu lub indosu w terminie roku przed ogłoszeniem 
upadłości dłużnika obejmującej likwidację jego majątku prawnie relewantna jest 
jedynie okoliczność wskazana w tym przepisie, tj. to czy w chwili nabycia 
wierzytelności dłużnik upadłego wiedział o istnieniu podstawy do ogłoszenia 
upadłości. Z analizy językowej przepisu nie wynika natomiast, aby znaczenie 
prawne miała chwila złożenia oświadczenia o potrąceniu - przed czy po ogłoszeniu 
upadłości dłużnika. Do odmiennej wykładni art. 94 ust. 1 u.p.n. nie przekonuje 
twierdzenie, iż aby uznać tę wykładnię za poprawną, analizowany przepis powinien 
zawierać 
sformułowanie: 
„potrącenie 
nie 
było 
i  nie 
jest 
dopuszczalne”. 
Ustawodawca nie używa w przepisach czasu przeszłego dla określenia skutków 
wadliwych czynności prawnych. Poza tym przepis ten - o czym będzie jeszcze 

 
 
15
mowa w dalszej części uzasadnienia - nie zawiera zakazu złożenia samego 
oświadczenia o potrąceniu, a jedynie wyklucza przewidziany w art. 498 § 2 k.c., 
skutek potrącenia dokonanego w warunkach określonych w art. 94 ust. 1 u.p.n. 
Ocena zaś co do dopuszczalności potrącenia jest dokonywana nie w chwili 
podjęcia 
tej 
czynności 
prawnej, 
lecz 
później, 
po 
ogłoszeniu 
upadłości 
likwidacyjnej dłużnika. 
Z wykładni językowej wynika, że przy badaniu dopuszczalności potrącenia 
należy uwzględnić okoliczność subiektywną dotyczącą potrącającego, istniejącą 
w  chwili nabycia przez niego wierzytelności: czy wiedział on o istnieniu podstaw 
do ogłoszenia upadłości dłużnika. Nabycie w tych warunkach wierzytelności 
oznacza, że dłużnik upadłego świadomie doprowadził do sytuacji umożliwiającej 
mu dokonanie potrącenia nabytej wierzytelności z wzajemną wierzytelnością 
upadłego. Nie może ujść uwagi, że potrącenie wierzytelności po ogłoszeniu 
upadłości likwidacyjnej dłużnika skutkuje uprzywilejowaniem potrącającego 
w stosunku do pozostałych wierzycieli upadłego. Potrącenie prowadzi bowiem do 
pełnego zaspokojenia tego wierzyciela (do wysokości wierzytelności niższej), nie 
zaś do ograniczonego zaspokojenia według zasad dotyczących zaspokajania 
wszystkich wierzycieli z  funduszy masy upadłości. Zaspokojenie wierzyciela, 
dokonującego 
potrącenia, 
mimo 
ekwiwalentności 
tej 
czynności 
prawnej, 
następowałoby kosztem możliwości zaspokojenia innych wierzycieli masy 
upadłości, skoro skutecznie potrącona wierzytelność upadłego nie weszłaby do 
masy upadłości. Jak zwrócono uwagę w  uchwale Sądu Najwyższego z dnia 
21 sierpnia 2003 r., III CZP 48/03, oraz piśmiennictwie, art. 35 § 1 pr. 
upadłościowego, odpowiednio także stanowiący jego odpowiednik art. 94 ust. 1 
u.p.n., zawiera w sobie domniemanie, iż nabycie wierzytelności nastąpiło jedynie 
w celu zapewnienia sobie możliwości potrącenia, a w konsekwencji uzyskania 
lepszej pozycji w stosunku do innych wierzycieli i tym samym zubożenia masy 
upadłości. Wskazana w art. 94 ust. 1 u.p.n. okoliczność dotycząca wiedzy nabywcy 
wierzytelności o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości dłużnika, jest podobna 
do okoliczności przewidzianych w przepisach, których celem jest ochrona osób 
trzecich przed czynnościami dłużnika dokonanymi z pokrzywdzeniem wierzycieli. 
Uzasadnia to postrzeganie regulacji zawartej w art. 94 ust. 1 u.p.n. jako elementu 

 
 
16
systemu ochrony realizacji celów postępowania upadłościowego, określonych w art. 
1 ust. 1 i art. 2 u.p.n. (por. art. 106, art. 107 ust. 2, art. 116 i art. 125-135 u.p.n.). 
Zauważyć przy tym należy, iż część tych środków ochronnych (art. 106 i art. 107 
ust. 2 u.p.n.) jest ulokowana w tej samej jednostce redakcyjnej ustawy co art. 94 
ust. 1 (oddziale trzecim: „Skutki ogłoszenia upadłości co do zobowiązań upadłego 
w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego”). Oznacza 
to, że poza przepisami regulującymi bezskuteczność i zaskarżanie czynności 
upadłego (art. 127-134) w innych częściach ustawy znajdują się regulacje prawne o 
podobnym 
charakterze, 
zmierzające 
do 
ochrony 
celów 
postępowania 
upadłościowego, w tym interesów osób trzecich - wierzycieli upadłego. 
Wykładnia określająca węziej zakres zastosowania art. 94 ust. 1 u.p.n. 
prowadziłaby do ochrony wierzyciela upadłego, który dokonał potrącenia, 
kosztem  innych 
niezaspokojonych 
wierzycieli 
upadłego, 
mimo 
wiedzy 
potrącającego 
o niewypłacalności 
upadłego, 
a 
tym 
samym 
świadomości 
istnienia   innych niezaspokojonych  jego wierzycieli.  Częstokroć dotyczyłoby 
to  wierzytelności, którą dokonujący jej potrącenia dłużnik upadłego nabył za cenę 
znacznie niższą od jej wartości nominalnej. Konsekwencją takich działań byłoby nie 
tylko pełne zaspokojenie wierzycieli dokonujących potrącenia kosztem innych 
wierzycieli upadłego, ale także osiągnięcie dodatkowych korzyści wynikających 
z  nabycia wierzytelności do upadłego po zaniżonej cenie. Taka interpretacja art. 94 
ust. 1 u.p.n. premiowałaby działania nieetyczne, a nawet podjęte in fraudem legem, 
co  nie  było celem ustawodawcy. Znajduje to potwierdzenie w uzasadnieniu 
projektu prawa upadłościowego Komisji Kodyfikacyjnej z 1934 r. w odniesieniu 
do planowanego art. 35 pr. upadłościowego, którego odpowiednikiem jest art. 94 
ust. 1 u.p.n. W powołanym dokumencie zwrócono uwagę na to, że zamierzoną 
regulację uzasadnia wzgląd na to, aby wierzyciel, będący także dłużnikiem 
upadłego, nie mógł osiągnąć nieuzasadnionej korzyści ze szkodą dla masy 
upadłości, co ma miejsce m.in. wtedy, gdy nabył wierzytelność wprawdzie przed 
ogłoszeniem upadłości, ale wiedząc już o istnieniu podstawy upadłości, a więc 
w oczywistym celu potrącenia ze swym długiem względem upadłego.  
Wykładnia pomijająca ten wzgląd byłaby niespójna z tymi przepisami Prawa 
upadłościowego i naprawczego, które sankcjonują podobne w skutkach działania 

 
 
17
upadłego podjęte przed ogłoszeniem upadłości oraz czynności pomiędzy upadłym 
a osobami trzecimi. Natomiast przyjęta w niniejszej uchwale wykładnia chroni 
skuteczność potrącenia dokonanego zarówno przed, jak i po ogłoszeniu upadłości 
przez tych dłużników upadłego, którzy nabyli wierzytelność do upadłego, nie 
wiedząc o  istnieniu podstaw do ogłoszenia jego upadłości. 
Założenie racjonalności ustawodawcy uzasadnia przyjęcie, że przedmiotem 
regulacji prawnej są stany mające realne znaczenie dla osiągnięcia istotnych dla 
obrotu cywilnoprawnego celów bądź ochrony preferowanych przez ustawodawcę 
wartości. Odmienna od przyjętej w uchwale wykładnia, zawężająca zakres 
zastosowania art. 94 ust. 1 u.p.n., prowadziłaby w istocie do znacznego 
ograniczenia jego praktycznego znaczenia dla obrotu, gdyż obejmowałby 
on jedynie, rzadkie w praktyce, przypadki, gdy dłużnik upadłego, który nabył 
wierzytelność do upadłego w warunkach określonych w tym przepisie nie zdążył 
złożyć oświadczenia o potrąceniu przed ogłoszeniem upadłości. Błędne jest więc 
stanowisko, że interes wierzycieli upadłego jest wystarczająco chroniony także przy 
przyjęciu zawężającej wykładni art. 94 ust. 1 u.p.n. Gdyby tak było niezrozumiała 
byłaby zmiana poprzednio obowiązującego art. 35 § 1 pr. upadłościowego, 
wydłużająca przewidziany w nim pierwotnie termin z sześciu miesięcy do jednego 
roku. Taka wykładnia art. 94 ust. 1 u.p.n. prowadziłaby także do niezrozumiałego, 
gdyż nieuzasadnionego celami postępowania upadłościowego ani chronionymi 
w nim wartościami, zróżnicowania sytuacji nabywców wierzytelności do upadłego, 
w zależności tylko od tego, czy zdążyli złożyć oświadczenie o potrąceniu 
przed  ogłoszeniem upadłości. Z perspektywy ochrony celów postępowania 
upadłościowego, wyrażonych w art. 1 i art. 2 u.p.n., nie ma różnicy, czy 
oświadczenie o potrąceniu zostało zgłoszone przed, czy po ogłoszeniu upadłości. 
Uwzględniając powyższe wnioski, należy przyjąć, tak jak w uchwale Sądu 
Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2003 r., III CZP 48/03 w odniesieniu do art. 35 § 1 
pr. upadłościowego, że art. 94 ust. 1 u.p.n. łącznie z poprzedzającym go art. 93 ust. 
1, określają warunki dopuszczalności potrącenia wierzytelności dłużnika upadłego 
z wzajemną wierzytelnością upadłego. Przepis ten należy ujmować nie jako 
regulację wyłączającą możność złożenia samego oświadczenia o potrąceniu po 
stwierdzeniu warunków potrącalności wierzytelności określonych w art. 93 ust. 1 

 
 
18
u.p.n., lecz jako regulację określającą wierzytelności, które nie mogą być 
przedmiotem skutecznego potrącenia. Przepis zawarty w art. 94 ust. 1 u.p.n. jest 
zatem przepisem szczególnym, o którym mowa w art. 505 pkt 4 k.c., wyłączającym, 
ze względu na ochronę praw osób trzecich (innych wierzycieli upadłego), 
umorzenie wierzytelności nabytych wobec upadłego przez jego dłużnika. 
Niedopuszczalność potrącenia, według art. 94 ust. 1 u.p.n., oznacza niezaistnienie 
skutku prawnego przewidzianego w art. 498 § 2 k.c. w postaci umorzenia 
wzajemnych wierzytelności.  
Leżąca u podstaw podjętej uchwały wykładnia art. 94 ust. 1 u.p.n. nie 
prowadzi do ukształtowania potrącenia w przypadkach objętych tym przepisem jako 
czynności prawnej warunkowej. W przypadku czynności prawnej zawierającej 
warunek (zawieszający bądź rozwiązujący), chodzi o tego rodzaju sytuację, gdy 
mocą samej woli stron uzależnia się powstanie lub ustanie skutków czynności 
prawnej od zdarzenia przyszłego i niepewnego (art. 89 k.c.). Nie jest tak 
w  omawianym przypadku, gdyż nie z woli stron, lecz z mocy bezwzględnie 
obowiązującego przepisu prawa wynika, czy nastąpią określone w ustawie skutki 
potrącenia, jeżeli w określonym terminie od nabycia wierzytelności przez dłużnika 
upadłego zostanie ogłoszona jego upadłość likwidacyjna. Przepis ten określa więc 
przesłanki skutecznego złożenia oświadczenia o potrąceniu, których konieczność 
badania aktualizuje się w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku 
dłużnika. Należy mieć przy tym na uwadze, że  z  przepisów kodeksu cywilnego 
wynika, iż przy badaniu skuteczności potrącenia podlegają uwzględnieniu także 
okoliczności istniejące przed złożeniem oświadczenia o potrąceniu i decydujące 
o  powstaniu 
tzw. 
stanu 
potrącalności. 
W rozważanym 
przypadku 
należy 
dodatkowo uwzględnić okoliczność istniejącą w chwili nabycia wierzytelności przez 
dłużnika upadłego. 
Trafnie zauważa się, że konsekwencją wykładni art. 94 ust. 1 u.p.n. przyjętej 
w niniejszej uchwale jest wystąpienie stanu niepewności co do skutków złożonego 
oświadczenia o potrąceniu. Stan niepewności co do stanu prawnego występuje 
jednak także w  przypadku dokonania innych wadliwych czynności prawnych. 
Ustawodawca nie wyklucza przy tym skutków wadliwych czynności prawnych 
występujących 
od 
chwili 
dokonania 
tych 
czynności, 
kształtowanych 

 
 
19
z  uwzględnieniem 
zdarzeń, 
które 
nastąpiły 
już 
po 
ich 
dokonaniu. 
Ma  to w  szczególności miejsce w przypadku sankcji nieważności względnej, kiedy 
o  skutkach dokonanej czynności prawnej decydują późniejsze oświadczenia woli 
uczestników tej czynności lub orzeczenie sądu. Podobnie w odniesieniu 
do analizowanego przepisu o niewystąpieniu przewidzianego w art. 498 § 2 k.c. 
skutku prawnego przesądza ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku 
dłużnika-wierzyciela w ciągu ostatniego roku od nabycia wierzytelności do 
upadłego. Dopiero upływ rocznego terminu, o którym mowa w art. 94 ust. 1 u.p.n., 
powoduje skuteczność ex tunc złożonego oświadczenia o potrąceniu przez 
dłużnika upadłego. 
Przyjęcie określonego wyżej skutku potrącenia dokonanego w warunkach 
określonych w art. 94 ust. 1 u.p.n. pozwala podważyć zasadniczy argument 
podnoszony dla uzasadnienia wykładni ujmującej węziej zakres zastosowania tego 
przepisu, 
że 
szersze 
jego 
zastosowanie 
prowadziłoby 
do 
zniweczenia 
nieodwracalnego skutku materialnoprawnego potrącenia dokonanego przed 
ogłoszeniem 
upadłości, 
jakim 
jest 
wzajemne 
umorzenie 
wierzytelności. 
Skoro  ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika powoduje, 
że  w  odniesieniu do wierzytelności objętych potrąceniem, dokonanym przed 
ogłoszeniem upadłości, nie następuje skutek przewidziany w art. 498 § 2 k.c., 
to nadal wierzytelność upadłego objęta potrąceniem wchodzi w skład masy 
upadłości. Przepis zawarty w art. 94 ust. 1 u.p.n. nie prowadzi więc do zniweczenia 
materialnoprawnych skutków dokonanego potrącenia, lecz do tego, że skutki te - 
w postaci umorzenia wierzytelności objętych potrąceniem - w ogóle nie następują. 
Uznanie, 
że 
potrącenie 
dokonane 
przed 
ogłoszeniem 
upadłości 
w warunkach określonych w art. 94 ust. 1 u.p.n. nie prowadzi do umorzenia 
wierzytelności oznacza, że wierzytelność upadłego objętą nieskutecznym 
potrąceniem należy traktować jako składnik majątku upadłego, o którym mowa 
w  art. 13 ust. 1 u.p.n., co powinno być uwzględnione przy ocenie sądu  
upadłościowego istnienia podstaw do odmowy ogłoszenia upadłości i wyborze  
sposobu prowadzenia upadłości. 

 
 
20
Rozstrzygnięciu 
przedstawionego 
zagadnienia 
w 
sposób 
wskazany 
w  uchwale nie sprzeciwiają się też ewentualne trudności dowodowe związane 
z  koniecznością wykazania, że dokonujący potrącenia w chwili nabycia 
wierzytelności do upadłego wiedział o podstawach do ogłoszenia upadłości 
dłużnika. Po pierwsze, sama trudność w stosowaniu przepisu polegająca na 
konieczności dowodzenia stanu wiedzy potrącającego o istnieniu podstaw do 
ogłoszenia upadłości dłużnika nie może uzasadniać odrzucenia trudniejszego 
kierunku jego wykładni. Kwestionujący skuteczność potrącenia musi zawsze liczyć 
się 
z 
koniecznością 
udowodnienia 
przytaczanych 
twierdzeń. 
Po 
drugie, 
konieczność oceny, czy nabywca wierzytelności, będący dłużnikiem upadłego, 
w  chwili jej nabycia wiedział o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości, zachodzi 
także wtedy, gdy oświadczenie o potrąceniu wierzytelności nabytej w  terminie roku 
przed ogłoszeniem upadłości zostanie złożone po ogłoszeniu upadłości. 
Uwzględnienie podnoszonego wyżej argumentu o charakterze utylitarnym nie 
wyeliminowałoby więc trudności w stosowaniu analizowanego przepisu.  
Z tych względów na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. podjęto uchwałę, jak na 
wstępie.