III CZP 26/10

Uchwała z dnia 7 maja 2010 r., III CZP 26/10 
 
Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Marek Sychowicz 
Sędzia SA Jan Futro 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mirosława N. i Wiesława O. przeciwko 
Skarbowi Państwa – Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w S. o zapłatę, oraz z 
powództwa wzajemnego Skarbu Państwa – Wojskowego Biura Emerytalnego w S. 
przeciwko Mirosławowi N. i Wiesławowi O. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie 
Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 7 maja 2010 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 30 
grudnia 2009 r.: 
"Czy art. 10 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 roku o uposażeniu żołnierzy (jedn. 
tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 693 ze zm.) wyłącza stosowanie art. 410 § 2 k.c. 
do świadczeń wypłaconych żołnierzowi w związku ze zwolnieniem z zawodowej 
służby wojskowej w sytuacji gdy stwierdzono nieważność decyzji w sprawie 
wypowiedzenia stosunku służbowego?" 
podjął uchwałę: 
 
Należność pieniężna wypłacona na zasadach określonych w art. 18 ust. 1 
pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (jedn. tekst: 
Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 693) nie podlega zwrotowi na podstawie przepisów 
o bezpodstawnym wzbogaceniu w przypadku stwierdzenia nieważności 
decyzji o wypowiedzeniu stosunku zawodowej służby wojskowej żołnierzowi, 
który tę należność otrzymał. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się w toku 
rozpoznawania przez Sąd Okręgowy apelacji w dwóch sprawach połączonych do 
wspólnego rozpoznania. 

W pierwszej Mirosław N. domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa – 
Wojskowego Biura Emerytalnego w S. kwoty 28 606,56 zł tytułem części należności 
za okres od dnia 1 lutego 2007 r. do dnia 31 stycznia 2008 r., przysługującej mu na 
podstawie decyzji dowódcy właściwej jednostki wojskowej z dnia 31 stycznia 
2007 r. w związku ze zwolnieniem go z zawodowej stałej służby wojskowej. 
Dochodzona suma nie została powodowi wypłacona przez stronę pozwaną dlatego, 
że wcześniej otrzymał on taką samą sumę tytułem należności za okres od dnia 1 
listopada 2003 r. do dnia 31 października 2004 r. w związku ze zwolnieniem go z 
zawodowej służby wojskowej w następstwie wypowiedzenia mu w dniu 6 grudnia 
2002 r. stosunku zawodowej stałej służby wojskowej decyzją dowódcy właściwego 
okręgu wojskowego, która to jednak decyzja utraciła moc wskutek stwierdzenia jej 
nieważności przez Dowódcę Wojsk Lądowych decyzją z dnia 25 kwietnia 2006 r. 
W pozwie wzajemnym Skarb Państwa dochodził od Mirosława N. również kwoty 28 
606,56 zł, wskazując, że jest ono następstwem stwierdzenia nieważności decyzji z 
dnia 6 grudnia 2002 r. 
Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2009 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo 
Mirosława N. i zasądził na jego rzecz dochodzoną kwotę 28 606, 56 zł tytułem 
odszkodowania za wyrządzoną mu szkodę w wysokości niewypłaconej części 
należności przysługującej na podstawie decyzji z dnia 31 stycznia 2007 r., 
natomiast powództwo wzajemne oddalił. Mirosław N. nie był, zdaniem Sądu 
Rejonowego, obowiązany zwrócić Skarbowi Państwa kwoty 28 606,56 zł 
dochodzonej powództwem wzajemnym; mimo stwierdzenia nieważności decyzji z 
dnia 6 grudnia 2002 r., w wyniku której wypłacono Mirosławowi N. kwotę 28 606,56 
zł, przepis art. 77 ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy 
zawodowych (Dz.U. Nr 179, poz. 1750; jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 141, poz. 892 
ze zm. – dalej: "u.s.ż.z.") wykluczał obowiązek jej zwrotu przez Mirosława N. 
Skarb Państwa zaskarżył wyrok w części oddalającej powództwo wzajemne. 
W drugiej sprawie zapłata kwoty 27 527,04 zł stanowiła przedmiot żądania 
zarówno pozwu głównego Wiesława O. przeciwko Skarbowi Państwa – 
Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w S., jak i pozwu wzajemnego Skarbu Państwa 
– Wojskowego Biura Emerytalnego w S. przeciwko Wiesławowi O. Kwota 27 527,04 
zł została wypłacona Wiesławowi O. jako należność za okres od dnia 1 czerwca 
2003 r. do dnia 31 maja 2004 r. w związku ze zwolnieniem go z zawodowej stałej 
służby wojskowej w wyniku wypowiedzenia mu stosunku służby wojskowej decyzją 

dowódcy właściwego okręgu wojskowego z dnia 6 grudnia 2002 r., która jednak 
utraciła moc wskutek stwierdzenia jej nieważności przez Dowódcę Wojsk Lądowych 
decyzją z dnia 25 kwietnia 2006 r. Następnie Wiesław O. nie otrzymał części 
należności za okres od dnia 1 lutego 2007 r. do dnia 31 stycznia 2008 r., 
przysługującej mu na podstawie decyzji dowódcy właściwej jednostki z dnia 31 
stycznia 2007 r. w związku z przeniesieniem go do rezerwy. Część należności, 
której nie otrzymał, była równa kwocie 27 527,04 zł wypłaconej mu w wyniku decyzji 
z dnia 6 grudnia 2002 r. 
Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2009 r. uwzględnił zarówno 
powództwo główne, jak i wzajemne. Uwzględniając powództwo wzajemne wyjaśnił, 
że należność wypłacona Wiesławowi O. na skutek zwolnienia go z zawodowej 
służby wojskowej decyzją z dnia 6 grudnia 2002 r. była świadczeniem nienależnym. 
Stwierdzenie nieważności wymienionej decyzji usunęło wszystkie jej skutki, 
spowodowało zatem także odpadnięcie podstawy prawnej wypłaty kwoty 
przewidzianej w art. 18 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy, od 
dnia 1 lipca 2004 r. noszącej nazwę „o uposażeniu żołnierzy niezawodowych” (jedn. 
tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 693 ze zm. – dalej: "u.u.ż."). Kwalifikacji wypłaty 
tej kwoty jako świadczenia nienależnego nie sprzeciwiał się, zdaniem Sądu 
Rejonowego, art. 10 tej ustawy. Według tego przepisu, uposażenie i inne 
należności pieniężne pobrane przez żołnierza, przysługujące mu według zasad 
obowiązujących w dniu wypłaty, nie podlegają zwrotowi, jeżeli dalsze przepisy nie 
stanowią inaczej. Zasady, o których mowa w tym przepisie, przewidywały wypłatę 
świadczenia żołnierzowi zwolnionemu ze służby wojskowej, a ze względu na 
stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 6 grudnia 2002 r. nie można przyjąć, że 
Wiesław O. w chwili wypłacenia mu objętej sporem kwoty był żołnierzem 
zwolnionym ze służby wojskowej. 
Wyrok Sądu Rejonowego z dnia 28 sierpnia 2009 r. zaskarżył Wiesław O. w 
części uwzględniającej powództwo wzajemne Skarbu Państwa. 
Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację od wskazanych wyroków Sądu 
Rejonowego, powziął wątpliwości co do wykładni art. 10 u.u.ż., którego 
odpowiednikiem w obecnym stanie prawnym jest art. 77 u.s.ż.z. Wątpliwości 
dotyczą stosunku tego przepisu do art. 410 § 2 k.c. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 

Gdy w sprawach, których dotyczy przedstawione zagadnienie prawne, po raz 
pierwszy doszło do wypowiedzenia stosunków zawodowej stałej służby wojskowej 
żołnierzom pozostającym w sporze (6 grudnia 2002 r.), skutków tego 
wypowiedzenia w zakresie istotnym z punktu widzenia rozstrzygnięcia 
przedstawionego zagadnienia prawnego dotyczył przede wszystkim art. 18 u.u.ż. 
Przewidywał on w szczególności, że żołnierzom zwolnionym z zawodowej służby 
wojskowej pełnionej jako służba stała przysługuje m.in. co miesiąc przez okres roku 
po zwolnieniu ze służby uposażenie zasadnicze wraz z dodatkami o charakterze 
stałym, należne na ostatnim zajmowanym stanowisku służbowym (ust. 1 pkt 1); 
świadczenie to wchodziło w zakres innych należności przysługujących żołnierzowi 
w związku ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej. Ponadto art. 18 u.u.ż. 
wskazywał wyjątkowe sytuacje, w których to świadczenie nie przysługiwało 
żołnierzowi zwolnionemu ze służby (ust. 2 i 3) oraz rozstrzygał kwestie związane ze 
zbiegiem uprawnienia do tego świadczenia z uprawnieniem do zaopatrzenia 
emerytalnego i możliwością jednorazowego pobrania omawianego świadczenia z 
góry (ust. 4 i 5). 
Zgodnie z § 17 ust. 2 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 15 
czerwca 2000 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o uposażeniu 
żołnierzy (Dz.U. Nr 63, poz. 729 ze zm.), wypłaty świadczenia w wysokości 
dwunastomiesięcznego uposażenia należnego w związku ze zwolnieniem z 
zawodowej służby wojskowej dokonywało wojskowe biuro emerytalne właściwe 
według miejsca zamieszkania żołnierza. W myśl zaś § 1 rozporządzenia Ministra 
Obrony Narodowej z dnia 16 marca 1993 r. w sprawie określenia organów 
wojskowych i organów wojskowych wyższego stopnia, właściwych w sprawach 
określonych w ustawie o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych oraz w ustawie o 
uposażeniu żołnierzy (Dz.U. Nr 23, poz. 101), organami wojskowymi w rozumieniu 
kodeksu postępowania administracyjnego, właściwymi w sprawach określonych w 
ustawie z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (jedn. 
tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 8, poz. 31 ze zm.) oraz w ustawie z dnia 17 grudnia 1974 r. 
o uposażeniu żołnierzy, byli dowódcy jednostek wojskowych stosownie do ich 
uprawnień w zakresie danych spraw, wynikających z przepisów wymienionych 
ustaw i aktów prawnych wydanych na ich podstawie. 
Podobnie według obowiązującego od dnia 1 lipca 2004 r. przepisu art. 95 
u.s.ż.z., żołnierzowi zwolnionemu z zawodowej służby wojskowej przysługuje m.in. 

przez okres jednego roku po zwolnieniu ze służby wypłacane co miesiąc 
świadczenie pieniężne w wysokości kwoty uposażenia zasadniczego wraz z 
dodatkami o charakterze stałym, należnego w ostatnim dniu pełnienia służby. 
Artykuł 96 precyzuje przesłanki pozytywne (ust. 1 i 2) i negatywne (ust. 4) nabycia 
uprawnienia do tego świadczenia, rozstrzyga kwestie związane ze zbiegiem 
uprawnienia do tego świadczenia z uprawnieniem do zaopatrzenia emerytalnego 
(ust. 3), dopuszcza możliwość pobrania omawianego świadczenia jednorazowo z 
góry (ust. 5), reguluje terminy jego wypłaty (ust. 6), wskazuje jednostkę dokonującą 
wypłaty (ust. 7) oraz precyzuje sposób wypłaty (ust. 9). W myśl art. 96 ust. 7 u.s.ż.z. 
obowiązującego od chwili wejścia w życie tej ustawy, tj. od dnia 1 lipca 2004 r., 
wypłaty świadczenia w wysokości dwunastomiesięcznego uposażenia należnego w 
związku ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej dokonuje wojskowy organ 
emerytalny właściwy "dla adresu zameldowania" żołnierza. Zgodnie z art. 96 ust. 9 
u.s.ż.z., dodanym z mocą od dnia 1 stycznia 2008 r. przez art. 1 pkt 42 lit. b ustawy 
z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy o służbie wojskowej żołnierzy 
zawodowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 176, poz. 1242), 
wypłaty świadczenia w wysokości dwunastomiesięcznego uposażenia należnego w 
związku ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej dokonuje się na pisemny 
wniosek żołnierza, na podstawie decyzji wojskowego organu emerytalnego 
właściwego "dla adresu zameldowania” żołnierza. Ponadto należy powołać art. 104 
u.s.ż.z., który głosi, że jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej, organem 
właściwym w sprawach określonych w przepisach rozdziału tej ustawy, 
dotyczącego uposażenia i innych należności pieniężnych żołnierzy zawodowych, są 
dowódcy jednostek woskowych. 
Z przytoczonych przepisów wynika, że zarówno według dawnego stanu 
prawnego, obowiązującego przed dniem 1 lipca 2004 r., jak i obecnego, 
obowiązującego od dnia 1 lipca 2004 r., nabycie uprawnienia do świadczenia w 
wysokości dwunastomiesięcznego uposażenia przez zwolnionego z zawodowej 
służby wojskowej żołnierza wynika z mocy prawa. Powstanie tego skutku zależy od 
zwolnienia żołnierza z zawodowej służby wojskowej w okolicznościach, które 
uprzednio wskazywał art. 18 u.u.ż., a obecnie określa art. 95 i 96 u.s.ż.z. To, że 
skutek ten powstaje ex lege w ramach niepracowniczego administracyjnego 
stosunku zatrudnienia żołnierza zawodowego, a więc stosunku charakteryzującego 
się cechami, w konsekwencji których sprawy o uposażenie i inne należności 

przysługujące żołnierzowi są co do zasady, według utrwalonego orzecznictwa, 
wyłączone z drogi przed sądem powszechnym, nie wyklucza oczywiście 
podejmowania decyzji administracyjnych w sprawach związanych z tym skutkiem 
(por. uchwała składu siedmiu sędziów Sąd Najwyższego z dnia 18 listopada 
2009 r., II PZP 7/09, OSNP 2010, nr 7-8, poz. 82, uchwała Sądu Najwyższego z 
dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 44/09, OSNC 2010, nr 2, poz. 27, uchwała Sądu 
Najwyższego z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 106/07, OSNC 2008, nr 12, poz. 
134 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 1996 r., III PO 12/96, 
OSNAPUS 1997, nr 7, poz. 120). 
W wyroku z dnia 3 marca 2009 r., II SA/Wa 1558/08 (nie publ.) Wojewódzki 
Sąd Administracyjny w Warszawie wyraził na tle art. 95 i 96 u.s.ż.z. i przepisów z 
nimi związanych zapatrywanie, że decyzja wojskowego organu emerytalnego, o 
której mowa w art. 96 ust. 9 u.s.ż.z., powinna być poprzedzona decyzją właściwego, 
zgodnie z art. 104 u.s.ż.z., dowódcy jednostki wojskowej, w której żołnierz ostatnio 
pełnił służbę, stwierdzającą przysługiwanie żołnierzowi w związku ze zwolnieniem z 
zawodowej służby wojskowej uprawnienia do świadczenia w wysokości 
dwunastomiesięcznego uposażenia oraz określającą wysokość tego świadczenia 
(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2009 r., III CZP 27/09, nie 
publ.). Decyzja ta wiąże wojskowy organ emerytalny przy wydawaniu decyzji 
przewidzianej w art. 96 ust. 9 u.s.ż.z. W swej decyzji wojskowy organ emerytalny 
powinien orzec o wypłacie żołnierzowi świadczenia w wysokości ustalonej w decyzji 
dowódcy jednostki, a ponadto rozstrzygnąć, zgodnie z wnioskiem żołnierza, o 
sposobie wypłaty tego świadczenia. Decyzja ta nie jest typową decyzją 
administracyjną, ma jedynie charakter techniczny, ewidencyjny; nie przysługuje od 
niej odwołanie ani skarga do sądu administracyjnego. 
Tego zapatrywania nie można zaakceptować w zakresie, w którym odmawia 
się przewidzianej w art. 96 ust. 9 u.s.ż.z. decyzji wojskowego organu emerytalnego 
charakteru zaskarżalnej decyzji administracyjnej. Może także budzić wątpliwości, 
przyświecające temu zapatrywaniu, założenie potrzeby dwukrotnego ustalania 
wysokości świadczenia należnego żołnierzowi w związku ze zwolnieniem z 
zawodowej służby wojskowej. O ile rozstrzygnięcie przez właściwego – w świetle 
art. 104 ust. 9 u.s.ż.z., a uprzednio w świetle § 1 rozporządzenia Ministra Obrony 
Narodowej z dnia 16 marca 1993 r. – dowódcę jednostki wojskowej o tym, czy 
żołnierzowi zwolnionemu z zawodowej służby wojskowej przysługuje należne z tego 

tytułu świadczenie oraz o składnikach tego świadczenia, może wydawać się 
potrzebne, o tyle trudno tak samo ocenić potrzebę ustalenia przez tego dowódcę 
wysokości wspomnianego świadczenia, skoro i tak ma je obliczyć na podstawie 
miarodajnych przesłanek wojskowy organ emerytalny. Wykładnię zakładającą 
wydanie przez właściwy organ decyzji określającej wysokość świadczenia 
przysługującego żołnierzowi w związku ze zwolnieniem z zawodowej służby 
wojskowej można jednak pominąć, gdyż w stanie prawnym obowiązującym przed 
dniem 1 lipca 2004 r. ukształtowała się praktyka – kontynuowana początkowo także 
na gruncie stanu prawnego obowiązującego od dnia 1 lipca 2004 r. – zgodnie z 
którą po wydaniu decyzji zwalniającej żołnierza z zawodowej służby wojskowej 
przesyłano jednostce wypłacającej żołnierzowi należności związane ze zwolnieniem 
z zawodowej służby wojskowej tę decyzję oraz inne dokumenty potrzebne do 
obliczenia świadczenia z tytułu zwolnienia z zawodowej służby wojskowej, 
jednostka ta zaś na tej podstawie obliczała wysokość tego świadczenia i 
dokonywała jego wypłaty. W ramach tej praktyki nie dochodziło zatem do ustalenia 
wysokości świadczenia należnego żołnierzowi w związku ze zwolnieniem z 
zawodowej służby wojskowej w formie decyzji administracyjnej; wypłata była 
czynnością materialnotechniczną (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego 
z dnia 19 stycznia 2006 r., I OSK 162/05, nie publ., wyrok Naczelnego Sądu 
Administracyjnego z dnia 9 lutego 2007 r., I OSK 681/06, nie publ., wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 25 listopada 2008 r., II PK 99/08, nie publ., postanowienie 
Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2009 r., III CZP 27/09, nie publ. oraz uchwała 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2009 r., II PZP 
7/09). 
Zgodnie z tą praktyką, również w sprawach, na tle których wyłoniło się 
przedstawione zagadnienie prawne, nie doszło do wydania decyzji ustalających 
wysokość świadczeń wypłaconych w wyniku wypowiedzenia stosunku służby 
wojskowej decyzjami z dnia 6 grudnia 2002 r. Ma to istotne znaczenie z punktu 
widzenia przedstawionego zagadnienia prawnego, stwierdzenie bowiem 
nieważności decyzji wydanych w dniu 6 grudnia 2002 r. spowodowało, że 
żołnierzom zwolnionym tymi decyzjami ze służby ostatecznie nie przysługiwało 
uprawnienie do świadczenia przewidzianego w art. 18 ust. 1 u.u.ż. Jakkolwiek w 
dniu wypłacenia im tego świadczenia istnienie stosownych przesłanek uprawnienia 
do niego zostało wykazane, to jednak ze względu na moc wsteczną stwierdzenia 

nieważności wspomnianych decyzji, po dokonaniu tego stwierdzenia należało 
przyjąć, że przesłanka w postaci zwolnienia ze stałej zawodowej służby wojskowej 
nie wystąpiła (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2000 r., 
III CKN 949/00, OSNC 2000, nr 12, poz. 228, i III CKN 1024/00, nie publ.). Nie było 
przy tym przeszkód w uwzględnieniu wskazanych następstw wstecznych skutków 
stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 6 grudnia 2002 r., dlatego właśnie, że w 
sprawach, na tle których wyłoniło się przedstawione zagadnienie prawne, nie doszło 
do wydania decyzji ustalających wysokość świadczeń wypłaconych z powołaniem 
się na art. 18 u.u.ż. Gdyby w sprawach tych doszło do wydania takich decyzji, 
przedstawione zagadnienie prawne byłoby bezprzedmiotowe, ponieważ co do 
wysokości wypłaconych świadczeń, jako należnych w tej wysokości, wiązałyby te 
decyzje (art. 16 k.p.a.; por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 
2004 r., V CK 251/04, "Przegląd Sądowy" 2006, nr 3, s. 113, oraz uchwała składu 
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2007 r., III CZP 46/07, 
OSNC 2008, nr 3, poz. 30). 
W związku z brakiem w przedstawionych okolicznościach podstaw prawnych 
do wypłacenia świadczeń przewidzianych w art. 18 ust. 1 u.u.ż. nasuwa się pytanie 
o drogę właściwą do rozpoznania sprawy o zwrot tych świadczeń; czy jest nią – jak 
przyjęły Sądy orzekające – postępowanie przed sądem powszechnym, czy 
postępowanie administracyjne. U podstaw rozstrzygnięcia tej kwestii powinien leżeć 
stan prawny uwzględniający zmianę miarodajnej regulacji, dokonaną z mocą od 
dnia 1 lipca 2004 r., ponieważ o zwrocie wypłaconych świadczeń mogła być mowa 
dopiero po stwierdzeniu nieważności decyzji z dnia 6 grudnia 2002 r., a 
stwierdzenie to nastąpiło w 2006 r. Jeżeliby właściwą drogą do rozpoznania sprawy 
o zwrot świadczeń pozostawało postępowanie administracyjne, to nie byłoby 
oczywiście możliwe udzielenie odpowiedzi na pytanie, zawierające przedstawione 
zagadnienie prawne (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 
października 2002 r., III CZP 62/02, OSNC 2004, nr 1, poz. 7). 
Jednakże, choć sprawy o uposażenie i inne należności przysługujące 
żołnierzowi są objęte co do zasady postępowaniem administracyjnym, należy 
podzielić stanowisko o przynależności spraw o zwrot rozpatrywanych świadczeń do 
drogi przed sądem powszechnym. Mimo że niepracowniczy administracyjny 
stosunek zatrudnienia żołnierza zawodowego może obejmować także takie 
działania właściwego organu administracyjnego, które należą do innych aktów lub 

czynności w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o 
postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; 
por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 
2009 r., II PZP 7/09), nie można przyjąć, że załatwienie sprawy zwrotu 
rozpatrywanych świadczeń następuje w postępowaniu administracyjnym w sposób 
niepolegający na wydaniu decyzji administracyjnej. 
Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 19 stycznia 2006 r., I OSK 
162/05, oraz z 9 lutego 2007 r., I OSK 681/06, wykazał brak w stanie prawnym 
obowiązującym przed dniem 1 lipca 2004 r. normy, z której wynikałaby podstawa do 
wydania decyzji w sprawie zwrotu bezpodstawnie pobranego świadczenia 
przysługującego w związku ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej. 
W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 marca 
2009 r., II SA/Wa 1558/08, pogląd ten został podtrzymany na gruncie obecnego 
stanu prawnego w odniesieniu do wojskowego organu emerytalnego. Jest on 
aktualny także w odniesieniu do dowódcy jednostki. 
Kompetencji dowódcy jednostki do wydania decyzji w sprawie zwrotu 
bezpodstawnie pobranego świadczenia przysługującego w związku ze zwolnieniem 
z zawodowej służby wojskowej nie można wywieść w szczególności z art. 103 ust. 
1 u.s.ż.z., nawet przy założeniu, że dowódca jednostki może dokonywać potrąceń, 
o których mowa w tym przepisie. Zastosowanie art. 87 § 1 pkt 1, 3 i 4 oraz § 5, a 
także art. 91 § 1 k.p., do których odsyła art. 103 ust. 1 u.s.ż.z., nie wchodzi w grę w 
odniesieniu do roszczeń o zwrot bezpodstawnie pobranego świadczenia, 
przysługującego w związku ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej, 
natomiast zastosowanie do tych roszczeń art. 87 § 1 pkt 2 k.p., objętego także 
odesłaniem zawartym w art. 103 u.s.ż.z., mogłoby wchodzić w grę tylko wtedy, 
gdyby roszczenia te były stwierdzone tytułem wykonawczym. Brak jednak 
przepisów uzasadniających wydanie w odniesieniu do tych roszczeń 
administracyjnych tytułów wykonawczych. Umocowanie do wydania decyzji w 
sprawie zwrotu bezpodstawnie pobranego świadczenia przysługującego w związku 
ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej wymagałoby ustanowienia regulacji 
podobnej do dotyczącej np. nadpłaty podatku (zob. art. 72-80 ustawy z dnia 29 
sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 
ze zm.; por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2009 r., II CSK 26/09, 
OSNC-ZD 2010, nr A, poz. 13). 

Wytoczone przed sąd powszechny sprawy o zwrot świadczeń, o których 
mowa w art. 18 ust. 1 u.u.ż., z powołaniem się na brak ustawowych przesłanek 
uzasadniających ich wypłatę, podlegają więc rozpoznaniu w postępowaniu przed 
tym sądem (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1999 r., II CKN 
340/98, OSNC 1999, nr 9, poz. 161). Z uzasadnienia żądań pozwu wynika, że 
powinno się to odbywać według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, nie 
ulega bowiem wątpliwości, że podstawą prawną uzyskania korzyści majątkowej 
kosztem innej osoby w rozumieniu art. 405 k.c. może być także ustawa (norma 
ustawowa) uzależniająca skutek prawny w postaci definitywnego uzyskania tej 
korzyści od powstania określonego zdarzenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 
17 listopada 1998 r., III CKN 18/98, nie publ.). Jeżeli zdarzenie to nie nastąpi, 
uzyskana korzyść, której definitywne nabycie ustawa wiąże z tym zdarzeniem, 
stanowi bezpodstawne wzbogacenie. 
Ujmując rzecz dokładniej, świadczenia przewidziane w art. 18 ust. 1 u.u.ż. 
wypłacone żołnierzom w sprawach, na tle których wyłoniło się przedstawione 
zagadnienie prawne, powinny być traktowane jako nienależne świadczenie (art. 410 
i 411 k.c.). Choć żołnierz zawodowy pozostaje w niepracowniczym 
administracyjnym stosunku zatrudnienia i uposażenie oraz inne należności są mu 
wypłacane w ramach tego stosunku, a przepisy art. 410 i 411 k.c. łączą nienależne 
świadczenie z zobowiązaniem ujmowanym jako stosunek cywilnoprawny (zob. art. 
353 w związku z art. 1 k.c.; por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 września 
1997 r., III CKN 162/97), to przysporzenia majątkowe dokonywane w związku z 
niepracowniczym administracyjnym stosunkiem zatrudnienia wykazują tak daleko 
idące podobieństwo ze świadczeniami, które mają na względzie art. 410 i 411 k.c., 
że przepisy te mogą być do nich stosowane w drodze analogii. Rozwiązanie to 
harmonizuje z poglądem o dopuszczalności analogicznego stosowania w 
określonych sytuacjach niektórych przepisów kodeksu cywilnego do stosunków 
publicznoprawnych (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 października 
2000 r., IV CKN 144/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 60). 
Wypłata żołnierzowi świadczenia przewidzianego w art. 18 ust. 1 u.u.ż. w 
związku ze zwolnieniem go z zawodowej służby wojskowej decyzją, której 
nieważność następnie stwierdzono, mogłaby uzasadniać roszczenie o zwrot tego 
świadczenia ze względu na odpadnięcie jego podstawy (condictio causa finita). 
Według art. 410 § 2 k.c., kryterium wyodrębnienia tego rodzaju roszczenia o zwrot 

nienależnego świadczenia stanowi istnienie podstawy świadczenia w chwili jego 
spełnienia i późniejsze jej odpadniecie. Wymaganie istnienia podstawy świadczenia 
w chwili jego spełnienia jest zachowane także w razie podważenia z mocą 
wsteczną zdarzenia będącego źródłem zobowiązania, w wykonaniu którego 
świadczenie nastąpiło; świadczenie staje się nienależne i podlega obowiązkowi 
zwrotu dopiero z chwilą odpadnięcia jego podstawy. Przykładowo, art. 410 § 2 k.c. 
świadczenie jest nienależne ze względu na odpadnięcie podstawy świadczenia w 
razie, działającego ex tunc, uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli 
przez stronę umowy zobowiązującej, w której wykonaniu świadczenie zostało 
spełnione (art. 84 i 87 k.c.; zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 października 
1997 r., I CKN 263/97, nie publ.) lub w razie, działającego także ex tunc, uchylenia 
decyzji administracyjnej będącej źródłem stosunku cywilnoprawnego, w wykonaniu 
którego świadczenie nastąpiło (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 
2003 r., I CKN 390/01, OSP 2005, nr 9, poz. 111). Między wypłatą przewidzianego 
w art. 18 ust. 1 u.u.ż. świadczenia żołnierzowi w związku ze zwolnieniem go z 
zawodowej służby wojskowej decyzją, której nieważność następnie stwierdzono, a 
podanymi wyżej przykładami zachodzi istotne podobieństwo. Chociaż decyzja o 
zwolnieniu żołnierza z zawodowej służby wojskowej nie była podstawą świadczenia 
przewidzianego w art. 18 ust. 1 u.u.ż., to jednak stanowiła zasadniczy element 
stanu faktycznego uzasadniającego, zgodnie z tym przepisem, przyznanie 
zwolnionemu żołnierzowi określonego w tym przepisie świadczenia. Dopóki nie 
nastąpiło stwierdzenie nieważności tej decyzji, dopóty stan ten istniał, a zatem w 
chwili wypłaty żołnierzowi przewidzianego w art. 18 ust. 1 u.u.ż. świadczenia istniała 
podstawa prawna tego świadczenia. Odpadła ona dopiero później, wraz z 
wywierającym skutek ex tunc stwierdzeniem nieważności decyzji o zwolnieniu 
żołnierza z zawodowej służby. 
W świetle przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu uzyskanie bez podstawy 
prawnej korzyści kosztem innej osoby nie wystarczy jednak do przyznania 
roszczenia o zwrot tej korzyści. Przede wszystkim mogą wystąpić przeszkody do 
żądania zwrotu wzbogacenia już nieistniejącego (art. 409 k.c.). Z punktu widzenia 
obowiązku zwrotu wzbogacenia, które już nie istnieje, istotne znaczenie ma 
powinność wzbogaconego liczenia się z obowiązkiem zwrotu w chwili wyzbycia się 
lub zużycia korzyści. To, że roszczenie o zwrot świadczenia ze względu na 
odpadnięcie jego podstawy powstaje dopiero z chwilą odpadnięcia tej podstawy, nie 

wyklucza powinności wzbogaconego liczenia się z obowiązkiem zwrotu 
wzbogacenia także w okresie wcześniejszym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 
3 października 2005 r., III PK 82/05, OSNP 2006, nr 15-16, poz. 239), niemniej 
jeżeli do odpadnięcia podstawy prawnej świadczenia dochodzi wskutek 
stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej, w orzecznictwie – 
akceptowanym w tym zakresie przez piśmiennictwo – przyjmuje się, że nie można 
ze względu na zakładane zaufanie do prawidłowego działania organów 
państwowych wymagać od osoby, która otrzymała świadczenie, aby liczyła się ona 
z obowiązkiem zwrotu uzyskanej korzyści przed otrzymaniem stosownej informacji 
o podważeniu decyzji w odpowiednim postępowaniu (zob. uzasadnienie uchwały 
Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1995 r., III CZP 46/95, OSNC 1995, nr 7-8, 
poz. 115 oraz orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 1952 r., C 809/52, 
OSN 1954, nr 2, poz. 27). (...) 
Gdy stwierdzenie nieważności decyzji nastąpiło – tak jak w sprawach, na tle 
których wyłoniło się przedstawione zagadnienie prawne – po dniu 30 czerwca 
2004 r., istotne znaczenie ma art. 77 u.s.ż.z. (będący kontynuacją art. 10 u.u.ż.), 
zgodnie z którym uposażenie i inne należności pobrane przez żołnierza 
zawodowego, przysługujące mu według zasad obowiązujących w dniu wypłaty, nie 
podlegają zwrotowi. Przepis ten może mieć doniosłość prawną tylko w razie 
przyjęcia, że wyklucza roszczenie Skarbu Państwa o zwrot nienależnego 
świadczenia w przypadkach następczego odpadnięcia podstawy wypłaconych 
żołnierzowi kwot tytułem uposażenia lub innych należności. Zgodnie z takim 
rozumieniem tego przepisu, jeżeli w dniu wypłaty istniał stan uzasadniający jej 
dokonanie, to pobrane przez żołnierza uposażenie lub inne należności 
przysługiwały mu „według zasad obowiązujących w dniu wypłaty” i w konsekwencji 
nie można żądać ich zwrotu, choćby później stan ten został podważony. Trudno 
wskazać inne rozumieniu tego przepisu, przy którym zachowałby on doniosłość 
prawną. Tej oceny nie podważa art. 72 ust. 2 u.s.ż.z., który stanowi, że z tytułu 
pełnienia zawodowej służby wojskowej żołnierz zawodowy otrzymuje tylko jedno 
uposażenie; nie dotyczy on w ogóle kwestii zwrotu pobranego uposażenia ani tym 
bardziej – na co jednoznacznie wskazuje porównanie go z art. 103 ust. 2 u.s.ż.z. – 
innych należności. 
Podsumowując, gdyby nie obowiązywał art. 77 u.s.ż.z., wypłata 
przewidzianego w art. 18 ust. 1 u.u.ż. świadczenia żołnierzowi w związku ze 

zwolnieniem go z zawodowej służby wojskowej decyzją, której nieważność 
stwierdzono po dniu 30 czerwca 2004 r., mogłaby doprowadzić do powstania w dniu 
stwierdzenia nieważności tej decyzji roszczenia o zwrot tego świadczenia ze 
względu na odpadnięcie jego podstawy, opartego na przepisach o bezpodstawnym 
wzbogaceniu. Obowiązujący od dnia 1 lipca 2004 r. art. 77 u.s.ż.z., o treści 
pokrywającej się z art. 10 u.u.ż., wyłącza jednak powstanie wówczas takiego 
roszczenia. Inną kwestią jest przyczyna rozwiązania zawartego w art. 77 u.s.ż.z. i 
ocena jego potrzeby; można przypuszczać, że u jego podstaw leży zamiar 
zapewnienia żołnierzom szczególnej pozycji prawnej lub względy pragmatyczne, 
wynikające z prognozy, że w wielu sytuacjach spory rozstrzygane na podstawie 
przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu i tak zakończyłyby się dla Skarbu 
Państwa negatywnym rezultatem, wynikającym z zastosowania art. 409 k.c. 
Z tych względów rozstrzygnięto przedstawione zagadnienie prawne, jak w 
uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).