III CZP 26/08

Postanowienie z dnia 9 maja 2008 r., III CZP 26/08 
 
Zasada tzw. integralności postanowienia o podział majątku wspólnego 
nie obejmuje orzeczenia w przedmiocie roszczenia z tytułu niezgodnego z 
prawem zbycia przez małżonka w czasie trwania wspólności ustawowej 
przedmiotu wchodzącego w skład majątku wspólnego. 
 
Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski 
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Ireneusza S. przy uczestnictwie Danuty 
S. o podział majątku wspólnego, na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 
maja 2008 r., na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd 
Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 22 stycznia 2008 r.: 
"Czy dopuszczalne jest przywrócenie terminu do wniesienia apelacji od 
postanowienia w przedmiocie podziału majątku wspólnego, jeżeli wcześniej sąd 
drugiej instancji prawomocnie rozpoznał już apelację innego uczestnika 
postępowania, na skutek czego doszło do zmiany postanowienia sądu pierwszej 
instancji?" 
odmówił podjęcia uchwały. 
 
Uzasadnienie 
 
Postanowieniem z dnia 16 stycznia 2007 r. Sąd Rejonowy w Będzinie dokonał 
podziału majątku wspólnego Ireneusza S. i Danuty S., których związek małżeński 
został rozwiązany przez rozwód prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w 
Katowicach z dnia 20 listopada 2002 r. Apelacja wnioskodawcy dotyczyła tylko 
nierozliczenia orzeczeniem działowym sprzedaży przez uczestniczkę w toku 
istnienia wspólności ustawowej samochodu ford sierra. 
Sąd drugiej instancji przeoczył złożony przez Danutę S. wniosek o 
przywrócenie terminu do wniesienia apelacji od postanowienia z dnia 16 stycznia 

2007 r., w której uczestniczka zakwestionowała sposób działu, tj. przydzielenie 
wnioskodawcy spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu nr 78 przy ul. S. 18b w 
C. o pow. 50,9 m2 oraz nieuwzględnienie jej żądania o rozliczenie nakładu z 
majątku odrębnego na majątek wspólny, tj. na wkład mieszkaniowy. W toku 
postępowania przed Sądem pierwszej instancji wnioskodawca przyznał, że środki 
na wkład mieszkaniowy pochodziły w całości z książeczki mieszkaniowej 
uczestniczki założonej jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego. 
Postanowieniem z dnia 19 lipca 2007 r. Sąd Okręgowy w Katowicach zmienił 
postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że rozliczył cenę zbytego przez 
uczestniczkę samochodu. Ustalił, że samochód ten, będący składnikiem majątku 
wspólnego, pozostawał w posiadaniu uczestniczki, która po wypadku zbyła go bez 
wiedzy i zgody wnioskodawcy, podrabiając na umowie sprzedaży jego podpis. Za 
ten czyn i przywłaszczenie ceny została skazana prawomocnym wyrokiem Sądu 
Rejonowego w Będzinie z dnia 23 października 1998 r. 
Postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2007 r. Sąd Rejonowy w Będzinie 
przywrócił uczestniczce termin do wniesienia apelacji od postanowienia z dnia 16 
stycznia 2007 r. Rozpoznając apelację, Sąd Okręgowy w Katowicach przedstawił 
Sądowi Najwyższemu – na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. – przytoczone na wstępie 
zagadnienie prawne. Podniósł w szczególności, że uwzględnienie apelacji 
wnioskodawcy skutkowało wydaniem przez Sąd drugiej instancji orzeczenia 
zmieniającego treść rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji również w części, która 
podlegałaby zmianie w przypadku uwzględnienia środka odwoławczego 
uczestniczki. Orzeczenie to jest prawomocne i Sąd drugiej instancji jest nim 
związany. Jednocześnie, rozpoznając sprawę na skutek apelacji uczestniczki, może 
zmienić jedynie postanowienie Sądu pierwszej instancji, a nie swoje orzeczenie. 
Jego zdaniem, argument ten może przemawiać za niedopuszczalnością 
przywrócenia terminu do wniesienia przez uczestniczkę apelacji. Z drugiej strony, 
przyjęcie tego poglądu skutkowałoby pozbawieniem jej środka odwoławczego, 
pomimo że nie ponosi winy w uchybieniu terminowi. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Wniosek o przywrócenie terminu jest powszechnie uznawany za instytucję o 
charakterze nadzwyczajnym i ma na celu usunięcie niekorzystnych dla strony 
skutków procesowych wynikających z uchybienia przez nią terminowi ustawowemu 

lub sądowemu przewidzianemu dla danej czynności procesowej, które nastąpiły bez 
jej winy. 
Sądowe postępowanie o podział majątku dorobkowego unormowane jest nie 
tylko w art. 566 i 567 k.p.c., gdyż ustawodawca posłużył się tu mechanizmem 
dwukrotnego odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów o dziale spadku 
(art. 680-689 k.p.c.), które z kolei odsyłają do unormowania postępowania o 
zniesienie współwłasności (art. 688 k.p.c.). Jakkolwiek kodeks postępowania 
cywilnego nie wprowadza jednego postępowania działowego, to w wyniku takiego 
unormowania wszystkie mają zbliżony charakter. 
W judykaturze wyjaśniono, że sprawy działowe stanowią jedną całość w tym 
sensie, że dyspozycje wydanego w nich orzeczenia są w zasadzie wzajemnie 
zależne i uwarunkowane (tzw. integralność orzeczeń działowych). Taki 
nierozerwalny związek zachodzi zwłaszcza pomiędzy rozstrzygnięciem o sposobie 
podziału i orzeczeniem o spłatach lub dopłatach, a wadliwość jednego z nich 
skutkuje koniecznością uchylenia orzeczenia działowego w całości. Jedynie 
wyjątkowo, gdy zaskarżona część postanowienia działowego nie ma wpływu na 
rozstrzygnięcie o samym dziale, a więc nie jest nierozerwalnie związana z 
pozostałymi, możliwe jest rozpoznanie sprawy w tym zakresie (por. np. wyrok Sądu 
Najwyższego z dnia 7 listopada 1964 r., III CR 294/64, OSNCP 1965, nr 7-8, poz. 
130 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1999 r., III CKN 63/98, 
nie publ). W ślad za tym stanowiskiem w uchwale z dnia 11 marca 1977 r., III CZP 
7/77 (OSNCP 1977, nr 11, poz. 205) wyrażony został pogląd, że sąd odwoławczy 
może uchylić orzeczenie na niekorzyść skarżącego, jeżeli przedmiot zaskarżenia 
jest integralnie związany z inną częścią lub całością orzeczenia. Przyjęto więc, że 
zakaz reformationis in peius nie obowiązuje w razie niepodzielności 
poszczególnych rozstrzygnięć zawartych w zaskarżonym częściowo orzeczeniu 
działowym. 
W świetle tych uwag należało odpowiedzieć, czy wnioskodawca mógł 
skuteczne zaskarżyć postanowienie o podziale majątku dorobkowego z dnia 16 
stycznia 2007 r. tylko w zakresie nierozliczenia wartości bezprawnie sprzedanego w 
toku trwania wspólności ustawowej samochodu ford sierra. Roszczenie 
poszkodowanego Ireneusza S. z tego tytułu ma podstawę prawną w przepisach o 
obowiązku naprawienia szkody, a w szczególności w art. 415 k.c. Uznanie go za 
uzasadnione skutkuje uwzględnieniem wartości zbytego przedmiotu przy określeniu 

wartości majątku wspólnego objętego podziałem i rozliczenie go, obciążające udział 
w majątku wspólnym przypadający temu z małżonków, z którego winy nastąpiło 
uszczuplenie majątku wspólnego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 
października 1967 r., III CZP 73/67, OSNCP 1968, nr 7, poz. 116). 
Sąd Okręgowy trafnie wskazał w uzasadnieniu postanowienia z dnia 19 lipca 
2007 r., że ustalając składniki majątku wspólnego bierze pod uwagę, czy dana 
rzecz wchodziła w skład dorobku w chwili ustania wspólności majątkowej 
małżonków. W skład majątku wspólnego nie wchodził, zbyty wcześniej, samochód 
ford sierra, omawiane zatem roszczenie nie pozostawało w nierozerwalnym 
związku ze sposobem działu majątku wspólnego dokonanym przez Sąd Rejonowy, 
choć podlegało rozliczeniu przy podziale (w art. 567 § 1 k.p.c.). Sąd Okręgowy mógł 
więc – zgodnie z zakresem zaskarżenia – rozstrzygnąć tylko o tym roszczeniu, nie 
rozpoznając sprawy co do sposobu działu i zasądzonej spłaty orzeczeniem z dnia 
16 stycznia 2007 r., gdyż nie stała temu na przeszkodzie zasada integralności 
orzeczenia działowego. Fakt, że zbilansował dokonane rozliczenie objętego 
apelacją roszczenia z zasądzoną przez Sąd pierwszej instancji spłatą nie oznacza, 
że zreformował orzeczenie Sądu Rejonowego o spłacie. Dokonana przez Sąd 
Okręgowy postanowieniem z dnia 19 lipca 2007 r. zmiana orzeczenia Sądu 
Rejonowego w Będzinie co do sposobu działu i zasądzonej spłaty była tylko zmianą 
techniczną, a nie merytoryczną. 
Do rozpoznanego przez Sąd Okręgowy, zgodnie z zakresem apelacji, 
roszczenia wnioskodawcy w stosunku do uczestniczki miał zastosowanie – jak 
trafnie podniesiono w literaturze – per analogiam art. 45 § 1 k.r.o. Brak 
„nierozerwalności” rozstrzygnięcia w tym przedmiocie z orzeczeniem o sposobie 
działu i o spłacie przesądza treść zdania drugiego tego przepisu. Rozliczenie 
takiego roszczenia, przy spełnieniu przesłanki „dobra rodziny”, może nastąpić 
nawet przed podziałem majątku wspólnego. 
Z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 19 
lipca 2007 r. wynika, że przedmiotem jego rozstrzygnięcia nie był dokonany przez 
Sąd pierwszej instancji sposób podziału majątku wspólnego zainteresowanych i 
zasądzona z tego tytułu na rzecz uczestniczki spłata, a zwłaszcza przydzielenie 
spółdzielczego lokatorskiego lokalu Ireneuszowi S. ani nierozliczenie nakładu z 
majątku osobistego uczestniczki na wkład lokatorski na przedmiotowe mieszkanie, 
co jest objęte zakresem apelacji uczestniczki. Sąd drugiej instancji nie przesądzał 

ponownie składu ani sposobu podziału objętego postanowieniem z dnia 16 stycznia 
2007 r. majątku wspólnego. Rozstrzygnięciu apelacji uczestniczki nie stoi więc na 
przeszkodzie unormowanie zawarte w art. 365 § 1 k.c. i rozpoznając sprawę na 
skutek tego środka odwoławczego Sąd Okręgowy nie będzie kontrolował własnego 
orzeczenia, lecz niewzruszone w tej części orzeczenie sądu pierwszej instancji. 
Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia 
powinno budzić poważne wątpliwości; gdy nie odpowiada tej przesłance należy 
odmówić podjęcia uchwały (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 
października 2002 r., III CZP 66/02, "Izba Cywilna" 2002, nr 10, poz. 10). 
Jak wynika z poczynionych uwag, Sąd Okręgowy w postanowieniu z dnia 22 
stycznia 2008 r. niezgodnie ze stanem faktycznym przyjął, że orzeczenie z dnia 19 
lipca 2007 r. nie miało ograniczonego przedmiotu, tj. że obejmowało tylko 
roszczenie z tytułu bezprawnej sprzedaży przez uczestniczkę w czasie trwania 
wspólności ustawowej samochodu ford sierra, które nie pozostawało w 
nierozerwalnym związku z orzeczeniem o sposobie działu i zasądzonej przez Sąd 
Rejonowy spłacie. Korekta tego założenia skutkowała tym, że zagadnienie 
przestało odpowiadać wskazanej wyżej przesłance, nie budzić bowiem poważnych  
wątpliwości (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 lipca 1998 r., III CZP 
24/98, nie publ.). 
Z tych względów orzeczono, jak w sentencji (art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 
listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).