III CZP 26/05

Uchwała z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 26/05 
 
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Tadeusz Domińczyk 
Sędzia SN Zbigniew Strus 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości "P.", sp. z 
o.o. w upadłości w P. przeciwko Kredyt Bank S.A. w W., I Oddziałowi w R. o 
zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 17 
czerwca 2005 r., przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony 
Kaszczyszyn, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w 
Rzeszowie postanowieniem z dnia 10 lutego 2005 r.: 
"Czy zasada prekluzji procesowej w zakresie zgłaszania twierdzeń, zarzutów i 
dowodów na ich poparcie przewidziana w art. 47912 § 1 k.p.c. oraz art. 381 k.p.c. 
dotyczy również zarzutu bezwzględnej nieważności czynności prawnej (art. 58 § 1 
k.c.) i wniosków dowodowych na jej potwierdzenie?" 
podjął uchwałę: 
 
Sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę w każdym stanie sprawy 
nieważność czynności prawnej (art. 58 § 1 k.c.), jednak tylko na podstawie 
materiału zgromadzonego zgodnie z regułami wskazanymi w art. 47912 § 1 i 
art. 381 k.p.c. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione przez Sąd Okręgowy w Rzeszowie do rozstrzygnięcia na 
podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne powstało na tle przepisów 
dotyczących reguł przedstawiania w sprawie gospodarczej materiału procesowego 
w sądach pierwszej instancji i drugiej instancji (art. 47912 § 1 i art. 381 k.p.c.). Sąd 
Okręgowy, rozpoznając apelację od wyroku oddalającego powództwo, powziął 
wątpliwość, czy reguły przyjęte w tych przepisach nie stoją na przeszkodzie 
uwzględnieniu przez sąd drugiej instancji nowych faktów i dowodów, powołanych po 

raz pierwszy przez powoda w apelacji, w sytuacji, w której zmierzają one do 
wykazania nieważności oświadczenia woli o potrąceniu przez pozwanego 
przysługującej mu wierzytelności z wierzytelnością powoda, dochodzoną w 
powództwie. Sąd Okręgowy podniósł, że wnioski dowodowe zgłoszone przez 
powoda w apelacji zmierzają do wykazania, że złożone przez pozwanego 
oświadczenie woli o potrąceniu wierzytelności jest bezwzględnie nieważne w 
rozumieniu art. 58 § 1 k.c. z powodu naruszenia art. 93 ust. 2 ustawy z dnia 29 
sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze 
zm.) w związku z art. 505 pkt 4 k.c. oraz art. 80 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 
1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. 
Nr 110, poz. 968 ze zm.). Zaznaczył, że zgromadzony w postępowaniu przed 
sądem pierwszej instancji materiał nie pozwalał na rozważenie z urzędu ważności 
złożonego przez pozwanego oświadczenia o potrąceniu w aspekcie przytoczonym 
przez powoda w apelacji. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne dotyka trzech kwestii, 
których Sąd Okręgowy wyraźnie od siebie nie oddzielił, a mianowicie, jakie 
znaczenie w sprawach gospodarczych ma prekluzja procesowa przewidziana w art. 
47912 § 1 k.p.c. dla gromadzenia materiału procesowego pochodzącego od 
powoda, czy z punktu widzenia reguł prekluzji procesowej ma znaczenie 
okoliczność, że spóźnione twierdzenia i dowody na ich poparcie dotyczą 
ewentualnej nieważności czynności prawnej, zwłaszcza że nieważność taką sąd 
bierze pod uwagę z urzędu w każdym stanie sprawy, wreszcie, jakie są relacje 
między art. 47912 § 1 a art. 381 k.p.c. 
Artykuł 47912 § 1 k.p.c. jest przejawem systemu prekluzji, który obok systemu 
dyskrecjonalnej władzy sędziego służy realizacji zasady koncentracji materiału 
procesowego. Charakteryzuje się tym, że prawo procesowe nakłada na strony 
ciężar podania sądowi znanych im faktów, dowodów i zarzutów w określonym 
terminie pod rygorem utraty prawa ich późniejszego powoływania. Niepowołane w 
terminie fakty, dowody lub zarzuty podlegają prekluzji. Do rygorów systemu 
prekluzyjnego należy także wymaganie, aby strony podały od razu wszystkie znane 
im fakty, dowody lub zarzuty, choćby nawet w postaci twierdzeń lub zarzutów 
ewentualnych, a więc przytoczonych tylko na wypadek, gdyby zarzuty zgłoszone w 
pierwszej kolejności nie zostały uwzględnione. System prekluzji ze względu na 

surowe konsekwencje uzupełniony jest elementami dyskrecjonalnej władzy 
sędziego, pozwalającej na przyjęcie i rozpoznanie spóźnionych twierdzeń o faktach, 
a także wniosków dowodowych i zarzutów, jeżeli strona nie mogła przedstawić ich 
wcześniej albo potrzeba ich przedstawienia powstała później. System prekluzji oraz 
dyskrecjonalnej władzy sędziego znajduje urzeczywistnienie zwłaszcza w tych 
sprawach, które ze względu na swój charakter wymagają podwyższonej sprawności 
postępowania, a także w sprawach, w których strony reprezentowane są przez 
zawodowych pełnomocników (art. 47912 § 1, art. 47914 § 2, art. 495 § 3, art. 5055, 
207 § 3 k.p.c.). 
System ten – jak zauważył Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 lutego 2004 r., 
III CZP 115/03 (OSNC 2005, nr 5, poz. 77) – nie ogranicza dojścia do prawdy oraz 
prawa stron do obrony. W sposób wprawdzie rygorystyczny, ale uzasadniony istotą 
i celami procesu sądowego, określa on jedynie ramy czasowe, w których pozwany 
powinien przedstawić wszystkie środki obrony. W uchwale tej Sąd Najwyższy 
zaznaczył, że wynikająca z systemu prekluzji utrata prawa powoływania twierdzeń, 
zarzutów i dowodów następuje bez względu na ich znaczenie dla rozstrzygnięcia 
sprawy. Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie rozstrzygającym przedstawione 
zagadnienie, stanowisko to – w odniesieniu do zarzutów, które mogą mieć 
charakter zarówno formalny jak i merytoryczny – należy rozumieć w ten sposób, że 
art. 47912 § 1 k.p.c. ma na względzie zarzuty co do okoliczności, których sąd nie 
bierze pod uwagę z urzędu, a dla których żaden inny przepis nie określa terminu 
końcowego ich podniesienia. Innymi słowy, art. 47912 § 1 k.p.c. nie dotyczy sytuacji, 
w której zarzut miałby odnosić się do okoliczności i tak branej pod uwagę z urzędu. 
Sytuacja taka ma miejsce w odniesieniu do nieważności czynności prawnej, 
której cechą jest m.in. to, że sąd bierze ją pod uwagę z urzędu w każdym stanie 
sprawy. Należy jednak podkreślić, że powód, powołując się na nieważność 
czynności prawnej, może przytoczyć jedynie te okoliczności faktyczne i przedstawić 
te wnioski dowodowe, które zgłosił zgodnie z założeniami systemu prekluzji (art. 
47912 § 1 k.p.c.). W prezentowanym stanowisku odnaleźć można analogię z 
poglądami, które legły u podstaw uchwały Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 
2004 r., III CZP 28/04 (OSNC 2005, nr 4, poz. 63), zgodnie z którą w postępowaniu 
w sprawach gospodarczych powództwo wzajemne może być wytoczone w terminie 
określonym w art. 204 § 1 k.p.c., nie można go jednak skutecznie oprzeć na 
twierdzeniach, zarzutach i dowodach, które uległy prekluzji na podstawie art. 47914 

§ 2 k.p.c., a także wyroku z dnia 19 stycznia 2005 r., I CK 410/04 (OSNC 2006, nr 
1, poz. 7), w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że w postępowaniu w sprawach 
gospodarczych niepowołanie w odpowiedzi na pozew zarzutów i twierdzeń 
mających znaczenie dla oceny legitymacji czynnej, pozbawia pozwanego prawa 
zgłaszania w tym zakresie zarzutów w toku postępowania. 
Wskazując na relacje zachodzące między art. 47912 § 1 a art. 381 k.p.c. 
przede wszystkim zauważyć należy, że art. 381 k.p.c. nie należy do systemu 
prekluzji, lecz jest przejawem dyskrecjonalnej władzy sędziego. Przepis art. 47912 § 
1 k.p.c. obowiązuje w sprawach gospodarczych w postępowaniu przed sądem 
pierwszej instancji, natomiast art. 381 k.p.c. dotyczy tzw. nowości w postępowaniu 
apelacyjnym. Wynika z niego, że sąd rozpoznający apelację może pominąć nowe 
fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem 
pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania wynikła później. Należy zauważyć, 
że art. 381 k.p.c. dotyczy jedynie twierdzeń faktycznych, nie zaś twierdzeń 
dotyczących prawnego znaczenia faktów, już wcześniej powołanych lub 
wynikających z materiału dowodowego zebranego w sprawie (por. orzeczenie Sądu 
Najwyższego z dnia 20 maja 1936 r., C I 2534/35, Zb.Urz. 1937, poz. 134).  
Rozwijając tę myśl stwierdzić należy, że podnoszenie po raz pierwszy w 
postępowaniu apelacyjnym zarzutów merytorycznych opartych na pewnym stanie 
faktycznym jest dopuszczalne o tyle, o ile ich uzasadnienie mieści się w granicach 
stanu faktycznego ustalonego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji lub 
może być oparte na nowych faktach i dowodach dopuszczalnych w postępowaniu 
przed sądem apelacyjnym. Jako przykład wskazać należy zarzut przedawnienia, 
który opiera się na określonym stanie faktycznym i jest z nim związany. Na gruncie 
art. 381 k.p.c. przyjąć należy, że jeżeli materiał faktyczny i dowodowy został 
zgromadzony w sposób wyczerpujący, a zarzutu przedawnienia strona nie 
podniosła przed sądem pierwszej instancji, to nie ma żadnych przeszkód do 
zgłoszenia tego zarzutu dopiero w postępowaniu apelacyjnym. Zagadnienie to 
zupełnie inaczej zostanie ocenione w sytuacji, w której materiał zebrany w 
postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie jest pełny i strona występująca z 
zarzutem przedawnienia popiera go nowymi faktami i dowodami. Uwzględnienie 
tego zarzutu będzie wówczas uzależnione od dopuszczalności nowych faktów i 
dowodów w postępowaniu apelacyjnym. 

Korelacja art. 47912 § 1 i art. 381 k.p.c. wywołuje ten skutek, że sąd w 
postępowaniu apelacyjnym, rozpatrując kwestię, czy dopuścić nowe fakty i dowody, 
niepowołane w sądzie pierwszej instancji, musi respektować skutki działania art. 
47912 § 1 k.p.c. w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji. Innymi słowy, w 
postępowaniu przed sądem drugiej instancji w odniesieniu jedynie do faktów i 
dowodów, które nie uległy prekluzji na podstawie art. 47912 § 1 k.p.c., sąd drugiej 
instancji może stosować art. 381 k.p.c. Reguły te mają zastosowanie do sytuacji, w 
której przed sądem drugiej instancji staje kwestia oceny nieważności czynności 
prawnej. Oznacza to, że jeżeli na rzecz tezy, iż czynność prawna jest dotknięta 
nieważnością, powód podnosi w apelacji nowe fakty i dowody, których nie powołał 
w pierwszej instancji, to sąd drugiej instancji nie może uwzględnić tych faktów i 
dowodów, które uległy prekluzji na podstawie art. 47912 § 1 k.p.c. Stosowanie 
uprawnienia przewidzianego w art. 381 k.p.c. wchodzi zatem w rachubę tylko co do 
faktów i dowodów, które nie uległy takiej prekluzji w pierwszej instancji. 
Z przedstawionych względów należało podjąć uchwałę stwierdzającą, że sąd 
ma obowiązek wziąć pod uwagę w każdym stanie sprawy nieważność czynności 
prawnej (art. 58 § 1 k.c.), jednak tylko na podstawie materiału zgromadzonego 
zgodnie z regułami wskazanymi w art. 47912 § 1 i art. 381 k.p.c. (art. 390 § 1 k.p.c.).