III CZP 24/11

Uchwała z dnia 20 maja 2011 r., III CZP 24/11 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster 
Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jagody B. przeciwko Wojciechowi B., 
Dorocie B. i Ryszardowi B. o uzgodnienie treści księgi wieczystej, po 
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20 maja 2011 r. 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu 
postanowieniem z dnia 18 października 2010 r.: 
"1. Czy w świetle treści przepisu art. 618 § 2 k.p.c. dopuszczalne jest po 
wszczęciu postępowania o podział majątku wspólnego prowadzenie odrębnego 
postępowania pomiędzy byłymi małżonkami i osobami trzecimi o uzgodnienie z 
rzeczywistym stanem prawnym treści księgi wieczystej w zakresie działu II, 
prowadzonej dla nieruchomości co do której istnieje spór w przedmiocie jej 
przynależności do majątku wspólnego, 
2. Czy wydane na podstawie art. 685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c. 
prawomocne postanowienie wstępne ustalające, że dana nieruchomość nie 
wchodzi w skład majątku wspólnego wiąże Sąd w sprawie później wszczętej 
pomiędzy byłymi małżonkami z udziałem osób trzecich o uzgodnienie z 
rzeczywistym stanem prawnym treści księgi wieczystej w zakresie działu II, 
prowadzonej dla tejże nieruchomości?" 
podjął uchwałę: 
 
Po wszczęciu postępowania o podział majątku wspólnego po ustaniu 
wspólności majątkowej między małżonkami dopuszczalne jest prowadzenie 
odrębnego postępowania w sprawie, z udziałem małżonków i osoby trzeciej, o 
uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym 
nieruchomości objętej postępowaniem o podział majątku wspólnego; 
odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie. 
 

Uzasadnienie 
 
Powódka Jagoda B., po wszczęciu postępowania o podział majątku 
wspólnego, domagała się uzgodnienia treści określonych dwóch ksiąg wieczystych 
z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie jej oraz byłego męża Wojciecha B. 
w 1/2 części jako współwłaścicieli nieruchomości, których te księgi dotyczą, w 
miejsce pozwanych Doroty B. i Ryszarda B., ujawnionych dotychczas w tym 
charakterze. Wydania takiego orzeczenia powódka żądała na tej podstawie, że 
Wojciech B. te nieruchomości, objęte wspólnością ustawową, zbył bez jej zgody. 
Sąd Rejonowy w Oławie wyrokiem z dnia 2 lutego 2010 r. oddalił powództwo, 
a Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację powódki od tego wyroku, powziął poważne 
wątpliwości, które ujął w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi 
Najwyższemu do rozstrzygnięcia. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Do postępowania o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności 
majątkowej między małżonkami stosuje się odpowiednio, na podstawie odesłania 
zawartego w art. 46 k.r.o. i art. 567 § 3 k.p.c., przepisy o dziale spadku (art. 680-
689), na podstawie zaś art. 688 k.p.c., zawierającego kolejne odesłanie, 
odpowiednie zastosowanie mają przepisy o zniesieniu współwłasności (art. 617–
625). Przepisy o dziale spadku zawierają w art. 688 k.p.c. odesłanie do 
odpowiedniego stosowania przepisów o zniesieniu współwłasności, a w 
szczególności art. 618 § 2 i 3 k.p.c. Nie budzi wątpliwości, że w sprawie o podział 
majątku wspólnego ma również zastosowanie art. 618 § 1 k.p.c., gdyż do tego 
przepisu odwołują się przepisy zawarte w art. 618 § 2 i 3 k.p.c. (por. postanowienie 
Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1998 r., I CKN 934/97, nie publ.). 
W toku postępowania o podział majątku wspólnego wystąpiła kontrowersja 
między małżonkami co do tego, czy nieruchomość zbyta bez zgody jednego z nich 
weszła do majątku wspólnego. Powódka zakwestionowała istnienie ujawnionego w 
księdze wieczystej prawa pozwanych przez podniesienie zarzutu nieważności 
umowy, która stanowiła podstawę wpisu, istota przedstawionego zagadnienia 
prawnego sprowadza się zatem do odpowiedzi, czy spór o przynależność tej 
nieruchomości do majątku wspólnego w rozumieniu art. 685 w związku z art. 567 § 
3 k.p.c. podlega rozstrzygnięciu w toku postępowania o podział (art. 618 § 2 i § 3 w 
związku z art. 567 § 3 i art. 688 k.p.c.), czy też nieodzowne jest wniesienie przez 

małżonka zbywcy powództwa na podstawie art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o 
księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze 
zm. – dalej: "u.k.w.h.") o usunięcie niezgodności stanu prawnego nieruchomości 
ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. 
Zgodnie z art. 618 § 1 k.p.c., sąd w postępowaniu o zniesienie współwłasności 
rozstrzyga także spory o prawo własności, zgodnie zaś z § 2, z chwilą wszczęcia 
tego postępowania prowadzenie odrębnych postępowań jest niedopuszczalne, a 
sprawy będące w toku wymagają przekazania do dalszego rozpoznania sądowi 
prowadzącemu postępowanie o zniesienie współwłasności. 
Artykuł 618 k.p.c. ma charakter porządkujący; określa kognicję sądu w 
sprawach o zniesienie współwłasności, a zakres jego zastosowania jest szerszy, 
gdyż ma odpowiednie zastosowanie także w sprawach o dział spadku i o podział 
majątku wspólnego między małżonkami. Powszechnie przyjmuje się, że art. 618 
k.p.c. kreuje obligatoryjną kumulację roszczeń. O ile kumulacja roszczeń 
przewidziana w art. 191 k.p.c. zależy od woli powoda i nieskorzystanie z tej 
możliwości nie zamyka drogi do dochodzenia w innym postępowaniu roszczeń 
nieskumulowanych, o tyle kumulacja przewidziana w art. 618 k.p.c., gdy dotyczy 
sporów i roszczeń, co do których toczy się już postępowanie sądowe, następuje z 
urzędu. Wszczęcie zatem postępowania o podział majątku wspólnego między 
małżonkami czyni niedopuszczalnym samodzielne prowadzenie innych 
postępowań, o których mowa w art. 618 § 1 k.p.c.; podlegają one przekazaniu do 
wspólnego rozpoznania w ramach sprawy o zniesienie współwłasności. Mechanizm 
ten służy rozwiązaniu całokształtu problemów odnoszących się do stosunków 
własnościowych; ma charakter kompleksowy i zmierza do zapobiegania 
nadmiernemu wytaczaniu procesów. 
Niezbędne jest zatem rozstrzygnięcie kwestii, czy ze sporem o prawo 
własności przewidzianym w art. 618 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. może być 
utożsamiana sprawa z powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z 
rzeczywistym stanem prawnym. Powództwo to ma złożony charakter, bo chociaż w 
jego konstrukcji dominują elementy decydujące o zakwalifikowaniu go do powództw 
zmierzających do ustalenia prawa, to jednak pozwala ono uprawnionemu na 
doprowadzenie do ujawnienia ustalonego prawa w księdze wieczystej, przez co 
osiąga on ochronę prawną nie tylko w relacji z przeciwnikiem sporu, lecz w relacji z 

wszystkimi uczestnikami obrotu, w stosunku do których może powoływać się na 
treść księgi wieczystej i domniemanie przewidziane w art. 3 u.k.w.h. 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że sprawa o 
uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym jest sprawą o 
prawo własności w rozumieniu art. 618 § 1 k.p.c. W uzasadnieniu postanowienia z 
dnia 14 grudnia 1981 r., I CZ 101/81 (OSNCP 1982, nr 11-12, poz. 172) Sąd 
Najwyższy podkreślił, że sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z 
rzeczywistym stanem prawnym jest typową sprawą o prawo własności w 
rozumieniu art. 618 § 1 k.p.c. Z kolei w uzasadnieniu postanowienia z dnia 17 
grudnia 1998 r., I CKN 934/97 (nie publ.) wskazał, że w art. 618 § 1 k.p.c. wyliczono 
trzy rodzaje spraw, które podlegają rozpoznaniu w postępowaniu innym aniżeli 
postępowanie o zniesienie współwłasności i w zasadzie należą do drogi procesu, 
ale mogą być także rozpoznawane w postępowaniu o zniesienie współwłasności, 
przy czym od chwili wszczęcia tego postępowania ta droga ich rozpoznania jest 
wyłączna. Do tego rodzaju spraw należą spory o prawo własności, do których 
należy m.in. zaliczyć sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym 
stanem prawnym. 
Orzeczenia te dotyczą sytuacji, w których spory wymienione w art. 618 § 1 
k.p.c., należące do trybu procesowego, dotyczą tylko roszczeń między 
współwłaścicielami, nie budzi zaś wątpliwości, że księga wieczysta – po 
uzgodnieniu jej treści – powinna wyrażać stan prawny istniejący w chwili wydania 
wyroku orzekającego o uzgodnieniu. W konsekwencji, w sprawie o uzgodnienie 
treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym powinny uczestniczyć 
wszystkie osoby wpisane w dziale drugim księgi wieczystej (por. postanowienie 
Sądu Najwyższego z dnia 23 grudnia 1988 r., III CRN 434/88, OSNCP 1991, nr 1, 
poz. 12), jeżeli zaś krąg osób wpisanych w dziale drugim księgi wieczystej nie 
pokrywa się z kręgiem uczestników postępowania o podział, powództwo o 
uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie podlega 
rozpoznaniu w tym postępowaniu. W tej sytuacji nie zachodzi spór o prawo 
własności w rozumieniu art. 618 § 1 k.p.c., sporem takim bowiem jest każdy spór 
toczący się tylko pomiędzy współwłaścicielami, którego rozstrzygnięcie może 
przesądzić, że osoba występująca jako współwłaściciel rzeczy nie jest w ogóle 
współwłaścicielem lub że przysługujący jej udział ma inną wartość niż deklarowana. 
W doktrynie zauważa się, że ratione legis art. 618 § 1 k.p.c. jest, aby poza 

orzeczeniem o podziale rzeczy w znaczeniu ścisłym postępowanie o zniesienie 
współwłasności obejmowało także rozstrzygnięcie o wzajemnych roszczeniach 
współwłaścicieli, których źródłem jest łączący ich stosunek współwłasności. 
Na rzecz tego stanowiska przemawia także art. 685 k.p.c., który stanowi 
wyraźnie o sporze „między współspadkobiercami”. Zestawienie przepisów 
normujących postępowanie o zniesienie współwłasności i dział spadku, przy 
uwzględnieniu modyfikacji wynikających tylko ze swoistości każdego z tych 
postępowań, prowadzi do wniosku, że zakres kognicji sądu jest w tych 
postępowaniach taki sam. Poza podstawowym celem, jakim jest podział między 
współwłaścicielami (współspadkobiercami) majątku wspólnego (majątku 
spadkowego), zadaniem sądu orzekającego jest rozstrzygnięcie innych sporów 
związanych ze zniesieniem współwłasności (z działem spadku); nie odnosi się to do 
osób trzecich (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2004 r., III 
CK 205/02, nie publ.). 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje stanowisko, że w toku 
postępowania o podział majątku wspólnego nie mogą być rozpoznawane spory o 
własność pomiędzy jednym z byłych małżonków i osobą trzecią, rozstrzygnięcie 
zatem w postępowaniu o podział majątku wspólnego sporu o uzgodnienie treści 
księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym może nastąpić tylko wtedy, gdy 
krąg osób występujących jako strony sporu pokrywa się z kręgiem uczestników 
postępowania o podział (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1981 
r., I CZ 101/81, z dnia 11 października 2001 r., II CKN 62/01, nie publ. oraz wyrok 
Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2002 r., III CKN 943/99, OSNC 2004, nr 3, poz. 
48). To oznacza, że po wszczęciu postępowania o podział majątku wspólnego po 
ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami dopuszczalne jest prowadzenie 
odrębnego postępowania w sprawie, z udziałem małżonków i osoby trzeciej, o 
uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym 
nieruchomości objętej postępowaniem o podział majątku wspólnego. 
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. udzielił 
odpowiedzi na pierwsze pytanie prawne, jak w podjętej uchwale, na drugie zaś 
odmówił jej udzielenia, gdyż postanowienie wstępne w sprawie o podział majątku 
nie rozstrzyga kwestii, kto w chwili wyrokowania w sprawie wszczętej na podstawie 
art. 10 u.k.w.h. jest właścicielem nieruchomości.