III CZP 24/10

Sygn. akt III CZP 24/10 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 27 maja 2010 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
 
SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) 
SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) 
SSN Wojciech Katner 
 
 
w sprawie z powództwa Reginy W. 
przeciwko Sławomirowi M. 
o zapłatę, 
na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 27 maja 2010 r., 
na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego 
przez Sąd Apelacyjny  
postanowieniem z dnia 19 stycznia 2010 r.,  
 
„Czy art. 192 pkt 3 w zw. z art. 365 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 
1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 64.43.296 ze zm.)                
w razie ziszczenia się przesłanek wymienionych w tym przepisie, to 
jest w razie zbycia w toku sprawy o zobowiązanie do złożenia 
oświadczenia 
woli 
w 
przedmiocie 
przeniesienia 
własności 
nieruchomości tej nieruchomości objętej sporem, wyłącza rękojmię 
wiary publicznej ksiąg wieczystych wynikającą z art. 5 ustawy 
z   6  lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece-tekst jedn. 
Dz.U.2001.124.1361 ze zm.)?” 
 
 
odmawia podjęcia uchwały. 
 
 
 
 
Uzasadnienie 

 
2 
 
Powódka 
Regina W. 
wniosła 
o ustalenie, 
że 
umowa 
sprzedaży 
nieruchomości we wsi T., dla której Sąd Rejonowy prowadzi księgę wieczystą nr 
[...], zawarta w dniu 30 kwietnia 1992 r. pomiędzy Czesławą M. a jej synem 
Sławomirem M. w   formie aktu notarialnego jest nieskuteczna. W toku 
postępowania powódka zmieniła powództwo w ten sposób, że w miejsce 
dotychczasowego żądania wniosła o zasądzenie od pozwanego Sławomira M. 
kwoty 
800.000 
zł 
tytułem 
bezpodstawnego 
wzbogacenia 
ewentualnie 
odszkodowania. Powództwo to zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego z 
dnia 16 kwietnia 2009 r.  Sąd ten ustalił, że aktem notarialnym z dnia 15 sierpnia 
1984 r. Anna M. (matka powódki) darowała swojej córce Czesławie M. 
nieruchomości, w skład których wchodziło 5 działek położonych w miejscowości T. 
Pismem z dnia 19 września 1986 r. Anna M. odwołała darowiznę i pozwem z dnia 
20 września 1986 r. wniosła o stwierdzenie obowiązku Czesławy M. do złożenia 
oświadczenia 
woli 
o 
przeniesieniu 
własności 
darowanych 
nieruchomości 
z  powrotem na Annę M. W dniu 30 kwietnia 1992 r. Czesława M. sprzedała 
nieruchomości będące przedmiotem darowizny synowi Sławomirowi M., a ten 
sprzedał 3 działki umowami z dnia 17 kwietnia 2001 r., 26 czerwca 2002 r. oraz 31 
lipca 2006 r. Anna M., zmarła w dniu 11 czerwca 1991 r., a w jej miejsce w sprawie 
dotyczącej odwołania darowizny wstąpiła spadkobierczyni Regina W. Pozwana w 
tej sprawie Czesława M. zmarła w 2007 r., a w jej miejsce wstąpili spadkobiercy: 
Sławomir M. i Krystyna M.-G.   
Sąd Okręgowy uznał powództwo za przedwczesne, bowiem nie można 
uznać umowy sprzedaży zawartej w dniu 30 kwietnia 1992 r. pomiędzy Czesławą 
M. a Sławomirem M. za bezskuteczną, dopóki nie zostanie rozstrzygnięte, czy 
doszło do skutecznego odwołania darowizny przez Annę M. Rozstrzygnięcie 
powinno zapaść w toczącej się sprawie o stwierdzenie obowiązku przeniesienia 
własności darowanej nieruchomości. 
Podczas rozpoznawania apelacji wniesionej przez powódkę od wyroku Sądu 
Okręgowego Sąd Apelacyjny przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia 
zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, a mianowicie, czy art. 192 pkt 

 
3 
3 w zw. z art. 365 § 1 k.p.c. w razie ziszczenia się przesłanek wymienionych w tym 
przepisie, to jest w razie zbycia w toku sprawy o zobowiązanie własności 
nieruchomości tej nieruchomości objętej sporem, wyłącza rękojmię wiary publicznej 
ksiąg wieczystych wynikającą z art. 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o  księgach 
wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r., nr 124, poz. 1361 ze zm.)? 
Odpowiedź na to pytanie ma wpływ na rozstrzygnięcie, jakie zapadnie 
w  sprawie. Powódka dochodzi bowiem zasądzenia kwoty pieniężnej z tytułu 
bezpodstawnego wzbogacenia. Jeżeli jednak art. 192 pkt 3 w zw. z art. 365 k.p.c. 
znajduje zastosowanie w przypadku zbycia nieruchomości w toku procesu 
o  zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie przeniesienia 
własności tej nieruchomości i wyłącza zastosowanie ochrony wynikającej z rękojmi 
wiary publicznej ksiąg wieczystych, to nie zachodzi podstawa do dochodzenia 
przez powódkę od pozwanego ani zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia, ani 
odszkodowania z uwagi na fakt, że pełną ochronę swoich roszczeń z tytułu 
odwołania darowizny przez Annę M. powódka może uzyskać w toku toczącego się 
postępowania o zobowiązanie spadkobierców Czesławy M. do złożenia 
oświadczenia 
woli 
w 
przedmiocie 
powrotnego 
przeniesienia 
własności 
nieruchomości. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Pytanie prawne opiera się na założeniu, że w innej sprawie – o sygnaturze 
akt II C 299/08 Sądu Rejonowego z powództwa Raginy W. (w miejsce zmarłej Anny 
M.) przeciwko Sławomirowi M. i Krystynie M.-G. (w miejsce zmarłej Czesławy M.) – 
ziściły się przesłanki z art. 192 pkt 3 k.p.c., bowiem doszło do zbycia nieruchomości 
w toku sprawy o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie 
przeniesienia własności tej nieruchomości. Odnosząc się do tak przyjętego 
założenia należy zauważyć, że zgodnie z art. 192 pkt 3 k.p.c. z chwilą doręczenia 
pozwu zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem, nie ma wpływu na 
dalszy bieg sprawy; nabywca może jednak wejść na miejsce zbywcy za 
zezwoleniem strony przeciwnej. Treść powołanego przepisu nie wymienia jako 
przesłanki jego stosowania, aby przedmiotem żądania było zbycie nieruchomości 
w   toku sprawy o zobowiązanie pozwanego do przeniesienia własności 

 
4 
nieruchomości. Wymaga więc uściślenia, że przedstawiając zagadnienie prawne do 
rozstrzygnięcia 
Sądu 
Najwyższego 
Sąd 
Apelacyjny 
przyjął, 
że 
zbycie 
nieruchomości po doręczeniu odpisu pozwu zawierającego żądanie zobowiązanie 
pozwanego do przeniesienia własności tej nieruchomości wypełnia dyspozycje 
normy art. 192 pkt 3 k.p.c. Zachodzi jednak brak spójności pomiędzy treścią tak 
skonstruowanego pytania prawnego a jego uzasadnieniem, w którym Sąd 
Apelacyjny wyraził wątpliwość, czy w takim przypadku ma w ogóle zastosowanie 
art. 192 pkt 3 k.p.c. Zagadnieniu temu poświęcona jest znaczna część 
uzasadnienia postanowienia przedstawiającego Sądowi Najwyższemu zagadnienie 
prawne do rozstrzygnięcia. Ta wątpliwość dotycząca interpretacji art. 192 pkt 3 
k.p.c. nie znalazła jednak wyrazu w treści pytania prawnego. W konsekwencji 
odpowiedź na pytanie prawne musiałaby się opierać w pierwszej kolejności na 
przestankowym rozstrzygnięciu wykładni art. 192 pkt 3 k.p.c., a mianowicie, czy 
znajduje on zastosowanie w przypadku, gdy proces dotyczy roszczenia 
o  zobowiązanie pozwanego do przeniesienia własności nieruchomości, podczas 
którego dochodzi do zbycia tej nieruchomości.  
W ocenie Sądu Najwyższego nie zachodzi potrzeba rozstrzygania przez Sąd 
Apelacyjny tego zagadnienia. Należy bowiem wziąć pod uwagę istotną okoliczność, 
że problem wykładni art. 192 pkt 3 k.p.c. nie dotyczy wprost sprawy rozstrzyganej 
przez Sąd Apelacyjny, lecz sprawy o sygnaturze akt II C 299/08 Sądu Rejonowego 
w której zgłoszono żądanie o zobowiązanie pozwanych do złożenia oświadczenia 
woli o powrotnym przeniesieniu własności nieruchomości stanowiących przedmiot 
odwołanej darowizny dokonanej przez Annę M. Ewentualny wyrok uwzględniający 
takie żądanie wydany przeciwko zbywcy nieruchomości (jego następcom prawnym) 
mógłby doprowadzić do powrotnego przeniesienia własności nieruchomości na 
powódkę, gdyby obowiązek wynikający z takiego wyroku, w związku z tzw. 
rozszerzoną prawomocnością tego orzeczenia, przeszedł na nabywców albo 
nabywcy nieruchomości byliby zobowiązani do uwzględnienia skutków rzeczowych 
– w związku z treścią art. 64 k.c. i art. 1047 § 1 k.p.c. - wynikających z takiego 
orzeczenia. Wymagałoby to potwierdzenia orzeczeniem sądowym wydanym na 
podstawie art. 788 § 1 k.p.c. albo na podstawie art. 189 k.p.c. (por. uchwałę Sądu 
Najwyższego z dnia 5 maja 1951 r., C 689/50, OSN(C) z 1952 r., nr 1, poz. 3). 

 
5 
Dopiero więc prawomocny wyrok uwzględniający powództwo przeciwko zbywcy 
nieruchomości oraz prawomocne orzeczenie sądowe potwierdzające przejście na 
nabywców 
nieruchomości 
obowiązku 
wynikającego 
z 
tego 
wyroku 
albo 
uwzględnienia jego skutków dawałoby ochronę prawną roszczenia powódki o 
powrotne przeniesienia własności nieruchomości w związku z odwołaniem 
darowizny przez Annę M., co byłoby istotne dla rozstrzygnięcia o żądaniu zapłaty 
kwoty dochodzonej przez powódkę na podstawie przepisów o bezpodstawnym 
wzbogaceniu, ewentualnie tytułem odszkodowania. W sprawie o zobowiązanie do 
złożenia oświadczenia woli o  powrotnym przeniesieniu własności nieruchomości, 
sąd rozpoznający zgłoszone powództwo ma pełną swobodę w zakresie oceny 
istnienia w tym postępowaniu przesłanek z art. 192 pkt 3 k.p.c. i nie będzie 
związany stanowiskiem dotyczącym interpretacji art. 192 pkt 3 k.p.c. zajętym przez 
Sąd Apelacyjnym na podstawie odpowiedzi udzielonej przez Sąd Najwyższy 
wskutek rozpoznania przedstawionego zagadnienia prawnego. Sądu tego nie 
będzie wiązało również stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy, zgodnie bowiem z 
art. 390 § 2 k.p.c., uchwała Sądu Najwyższego rozstrzygająca zagadnienie prawne 
wiąże tylko w danej sprawie. Uzasadnia to wniosek, że równolegle toczy się 
postępowanie sądowe, którego wynik - w zależności od przyjętej przez sąd 
rozstrzygający tę sprawę wykładni art. 192 pkt 3 k.p.c. - może mieć wpływ na wynik 
sprawy, w której przedstawiono Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia 
zagadnienie prawne. Określona odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne 
nie wyklucza innego rozstrzygnięcia, przez sąd właściwy do rozpoznania 
powództwa o zobowiązanie pozwanych do złożenia oświadczenia woli o powrotnym 
przeniesieniu własności nieruchomości, zagadnienia czy w tej sprawie ma 
zastosowanie art. 192 pkt 3 k.p.c. Ponadto, nawet uwzględnienie takiego 
powództwa w odniesieniu do działek zbytych w trakcie procesu, nie przesądza 
rozstrzygnięcia sądu, który będzie orzekać o tym, czy obowiązek określony w 
wyroku uwzględniającym takie powództwo przeciwko zbywcy nieruchomości 
(obecnie przeciwko jego następcom prawnym) przeszedł na kolejnych nabywców 
nieruchomości oraz, czy przysługuje im ochrona w związku z  nabyciem 
nieruchomości w dobrej wierze. Są to okoliczności, które przemawiają przeciwko 
udzieleniu odpowiedzi na pytanie prawne przedstawione przez Sąd Apelacyjny. 

 
6 
Niezależnie od powyższego przedstawione zagadnienie prawne dotyczy 
relacji prawnej pomiędzy art. 192 pkt 3 k.p.c. i art. 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. 
o  księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.), 
według którego w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości 
ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym treść księgi 
wieczystej rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czynność prawną z osobą 
uprawnioną według treści księgi nabył własność lub inne prawo rzeczowe (rękojmia 
wiary publicznej ksiąg wieczystych). Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu postanowienia 
przedstawiającego Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia 
w   ogóle nie odniósł się do kwestii którego z nabywców nieruchomości będącej 
przedmiotem odwołanej darowizny, dotyczy ochrona wynikająca z rękojmi wiary 
publicznej ksiąg wieczystych. Mimo tego braku w ustalonym stanie faktycznym nie 
zachodzą przesłanki do zastosowania art. 5 ustawy o księgach wieczystych 
i  hipotece, co powoduje bezprzedmiotowość badania relacji prawnej, której dotyczy 
przedstawione zagadnienie prawne. 
Zgodnie z art. 898 § 2 k.c. zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien 
nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. W przypadku, 
gdy przedmiotem darowizny jest nieruchomość odwołanie darowizny nie wywołuje 
skutku rzeczowego, a jedynie obligacyjny. Wówczas przedmiotem żądania jest 
wykonanie przez obdarowanego obowiązku powrotnego przeniesienia własności 
nieruchomości na darczyńcę (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego 
z   dnia 7 stycznia 1967 r.,  III CZP 32/66, OSNCP z 1968 r., poz. 199). Złożenie 
przez darczyńcę oświadczenia o odwołaniu darowizny nieruchomości nie powoduje 
więc utraty własności tej nieruchomości przez obdarowanego, który według 
przepisów prawa rzeczowego (art. 140 k.c.) jest uprawniony m.in. do 
rozporządzania rzeczą. Ciąży na nim jedynie obowiązek złożenia oświadczenia woli 
o powrotnym przeniesieniu jej własności na darczyńcę. Obowiązek ten obciąża 
osobę obdarowanego, a nie nieruchomość będącą przedmiotem darowizny. 
Darczyńca posiada w stosunku do obdarowanego jedynie roszczenie o charakterze 
obligacyjnym (actio in personam). Dopiero ujawnienie roszczenia o przeniesienie 
własności nieruchomości w księdze wieczystej na podstawie art. 16 ust. 1 w zw. 
z   art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece  powoduje 

 
7 
„urzeczowienie” takiego roszczenia i przekształcenie go w roszczenie, które – 
zgodnie z art. 17 ustawy o księgach wieczystych i hipotece – może być 
dochodzone przeciwko każdoczesnemu właścicielowi nieruchomości (actio in rem 
scripta), gdyż wówczas takie roszczenie uzyskuje skuteczność względem praw 
nabytych przez czynność prawną po jego ujawnieniu. 
Według art. 1 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece księgi 
wieczyste prowadzi się w celu ustalenia stanu prawnego nieruchomości, który 
obejmuje przede wszystkim prawa rzeczowe dotyczące danej nieruchomości 
(por.  art. 25 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Stan prawny 
ujawniony w księdze wieczystej oprócz praw rzeczowych obejmuje również inne 
prawa i roszczenia. Zgodnie bowiem z art. 16 ust. 1 w wypadkach przewidzianych 
w przepisach ustawowych w księdze wieczystej, poza prawami rzeczowymi, mogą 
być ujawnione prawa osobiste i roszczenia, które przykładowo są wymienione 
w   art. 16 ust. 2 tej ustawy, w tym roszczenie o przeniesienie własności 
nieruchomości. 
Roszczenie 
to 
może 
także 
wynikać 
z 
bezpodstawnego 
wzbogacenia wskutek złożenia oświadczenia o odwołaniu wcześniejszej darowizny 
nieruchomości. Brak ujawnienia takiego roszczenia w księdze wieczystej, przed 
złożeniem wniosku o jego ujawnienie, nie powoduje niezgodności stanu prawnego 
ujawnionego w księdze z rzeczywistym stanem prawnym w rozumieniu art. 5 
ustawy o księgach wieczystych i hipotece, bowiem roszczenie to obciąża jedynie 
osobę zobowiązaną do jego spełnienia, a nie nieruchomość. Dlatego w razie zbycia 
przez obdarowanego nieruchomości, co do której darczyńca żąda jej powrotnego 
przeniesienia własności w związku z odwołaniem darowizny, w stosunku do 
nabywcy nie ma zastosowania art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, 
gdyż w takim przypadku zbycie nieruchomości następuje przez osobę uprawnioną 
według treści księgi wieczystej, co jest zgodne z rzeczywistym stanem prawnym. 
W  konsekwencji w stosunku do nabywcy nieruchomości nie zachodzi potrzeba 
sięgania po ochronę wynikającą z rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych. 
Sytuacji tej nie zmienia okoliczność, że zbycie nieruchomości następuje w trakcie 
trwania procesu o zobowiązanie zbywcy do złożenia oświadczenia woli o powrotne 
przeniesienie własności tej nieruchomości. Doręczenie pozwanemu odpisu pozwu 
zawierającego takie żądanie nie powoduje zmiany stanu prawnego nieruchomości, 

 
8 
a w trakcie procesu nie obowiązuje zakaz zbywania nieruchomości. Również art. 
192 pkt 3 k.p.c., jeżeli w danej sprawie ma zastosowanie, nie wywołuje żadnych 
skutków rzeczowych, lecz wyłącznie procesowe (por. postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 16 listopada 2006 r., II CSK 183/06, Lex nr 445247), 
niezależne od dobrej bądź złej wiary nabywcy rzeczy objętej sporem (por. por. 
uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia  15 maja 1967 r., III CR 18/67, 
PUG z 1967 r., nr 12, str. 409). Z powyższych względów brak jest uzasadnienia do 
rozważania 
w    okolicznościach 
faktycznych 
sprawy 
zagadnienia 
ochrony 
nabywców nieruchomości zbytych w trakcie procesu na podstawie rękojmi wiary 
publicznej ksiąg wieczystych (art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece), 
która ma zastosowanie wówczas, gdy stan prawny nieruchomości w chwili zbycia 
nieruchomości jest niezgodny z treścią księgi wieczystej, a nie w sytuacji, gdy stan 
prawny nieruchomości w chwili tej czynności jest zgodny ze stanem rzeczywistym. 
W  konsekwencji bezprzedmiotowe jest rozważanie wyłączenia przez art. 192 pkt 3 
k.p.c. rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, która w ustalonym stanie 
faktycznym sprawy w ogóle nie ma zastosowania. 
Uwzględniając powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy 
z  dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. z 2002 r. Nr 240, poz. 
2052 ze zm.) postanowił jak w sentencji.