III CZP 24/05

Uchwała z dnia 20 maja 2005 r., III CZP 24/05 
 
Sędzia SN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz 
Sędzia SN Barbara Myszka 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Powszechnej Kasy Oszczędności, 
Banku Polskiego S.A., Oddział Regionalny w B. przeciwko Ninie K. o zapłatę, po 
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20 maja 2005 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Białymstoku 
postanowieniem z dnia 8 lutego 2005 r.: 
"Czy hipoteka zwykła przez odesłanie we wpisie do treści umowy o kredyt 
bankowy zabezpiecza odsetki umowne z tytułu przeterminowanego zadłużenia w 
wysokości zmiennej, określanej uchwałą organu banku, czy też tylko odsetki 
ustawowe, a nadto czy za cały okres opóźnienia, czy też z ograniczeniem 
wynikającym z art. 1025 § 3 k.p.c.?" 
podjął uchwałę: 
 
Hipoteka zwykła, ustanowiona dla zabezpieczenia wierzytelności 
kredytowej banku, obejmuje ustawowe odsetki za opóźnienie w spłacie tej 
wierzytelności w zakresie wskazanym w art. 1025 § 3 k.p.c. Nie zabezpiecza 
natomiast odsetek za opóźnienie ustalonych w umowie kredytowej według 
zmiennej stopy procentowej, nawet gdyby zostały objęte treścią wpisu do 
księgi wieczystej. 
 
Uzasadnienie 
 
Powszechna Kasa Oszczędności, Bank Polski S.A. domagał się zasądzenia 
od pozwanej (właścicielki nieruchomości obciążonej hipoteką umowną) Niny K. 
należności głównej w wysokości 110 000 zł oraz kapitalizowanych odsetek w 
wysokości 79 042,47 zł za okres od dnia 22 marca 2002 r. do dnia 29 lutego 2004 r. 
z ograniczeniem odpowiedzialności tej pozwanej (dłużnika hipotecznego) do 

wartości nieruchomości obciążonej hipoteką. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej 
dochodzoną przez Bank kwotę 189 042,47 zł z ustawowymi odsetkami: od kwoty 
79 042,47 (kapitalizowanej sumy odsetek umownych) w wysokości 12,25 % oraz od 
kwoty 110 000 zł (należności głównej) w wysokości 26%. Zasądzoną kwotą 
rozłożono na raty, a odpowiedzialność pozwanej ograniczona została do wartości 
obciążonej nieruchomości. Sąd pierwszej instancji ustalił, że Bank udzielił w 1999 r. 
kredytu wspólnikom spółki cywilnej. W umowie kredytowej przewidziano 
oprocentowanie sumy kredytowej według zmiennej stopy (w dniu zawarcia umowy 
stopa ta wynosiła 14,4 % w stosunku rocznym ). W § 8 umowy przewidywano, że 
Bankowi należą się odsetki za opóźnienie, przy czym w dniu zawarcia umowy 
wynosiły one 34 %. Dla zabezpieczenia wierzytelności kredytowej ustanowiono 
hipotekę umowną. Zgodnie w wpisem jej do księgi wieczystej, oprocentowanie 
wynosiło 14,4 % w stosunku rocznym i mogło być zmienione. W wyniku 
postępowania o zniesieniu współwłasności nieruchomość obciążona stała się 
ostatecznie własnością pozwanej. W związku z niespłaceniem należności 
kredytowej przez kredytobiorców, Bank wystąpił o zapłatę należności głównej i 
odsetek wobec pozwanej. Pozwana kwestionowała zasadność żądania odsetek, 
ponieważ – jej zdaniem – hipoteka umowna nie zabezpieczała odsetek 
kredytowych, a ponadto powinny być one wyrażone we wpisie hipoteki. Sąd 
Okręgowy nie podzielił tego stanowiska i uznał, że odsetki objęte żądaniem pozwu 
mają charakter odsetek kredytowych i zostały odpowiednio ujęte we wpisie hipoteki, 
wpis ten obejmował bowiem postanowienie o oprocentowaniu kredytu bankowego, 
chociaż z zaznaczeniem, że może ono ulec zmianie. 
Pozwana w apelacji kwestionowała rozstrzygnięcie w zakresie odsetek. 
Podnosiła, że hipoteka umowna nie zabezpiecza zmiennych odsetek kapitałowych 
(nie ujawnionych we wpisie), umownych odsetek za opóźnienie w zmiennej 
wysokości, odsetek za okres wcześniejszy niż dwa lata przed przysądzeniem 
własności nieruchomości i odsetek kapitalizowanych. 
W związku z rozpatrywaniem apelacji wyłoniło się zagadnienie prawne, 
przedstawione w pytaniu prawnym, dotyczące zakresu zabezpieczenia hipoteką 
umowną. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...) 
Zestawienie struktury prawnej długu kredytowego kredytobiorcy i 
przewidzianego de lege lata przedmiotowego zakresu zabezpieczenia hipoteką 

umowną pozwala na stwierdzenie, że hipoteka umowna nie zabezpiecza – mimo jej 
akcesoryjnego charakteru – wierzytelności kredytowej w pełnym zakresie. Dotyczy 
to zwłaszcza odsetek zwykłych (tzw. kapitałowych) i odsetek za opóźnienie. 
Zgodnie z art. 68 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece 
(jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h."), hipoteka 
zabezpiecza jedynie wierzytelność pieniężną i może być wyrażona tylko w 
oznaczonej sumie pieniężnej. W granicach przewidzianych w odrębnych przepisach 
hipoteka obejmuje także m.in. roszczenia o odsetki nieprzedawnione (art. 69 
u.k.w.h.). Chodzi tu z pewnością o każdą postać odsetek, zarówno więc o odsetki 
zwykłe, jak i odsetki za opóźnienie (art. 481 k.c.). 
Przy określaniu zakresu zabezpieczenia hipoteką umowną należy brać pod 
uwagę także przepisy § 46 i nast. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 
17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów 
dokumentów (Dz.U Nr 102, poz. 1112 ze zm. – dalej: "rozporządzenie z 2001 r."), 
które zastąpiło rozporządzenie z dnia 18 marca 1992 r. w sprawie wykonania 
przepisów ustawy o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 29, poz. 128 ze zm.), 
gdyż regulacja zawarta w art. 68 i 69 u.k.w.h. nie może być uznana za 
wyczerpującą (por. np. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 16 
września 1986 r., III CZP 52/86, OSNCP 1987, nr 10, poz. 149). W § 46 ust. 1 pkt 4 
rozporządzenia z 2001 r. przewidziano, że w łamie 4 dział IV księgi wieczystej 
wpisuje się m.in. wysokość odsetek umownych, natomiast w łamie 7 dział IV 
wspomina się o możliwości wpisu zmiany oprocentowania (nie dotyczy 
oprocentowania według zmiennej stopy oprocentowania). Rozporządzenie z 2001 r. 
posługuje się kategorią odsetek umownych, która może, oczywiście, obejmować 
odsetki zwykłe („umowne” co do źródła ich powstania i określenia wysokości) i 
odsetki za opóźnienie, jeżeli ich wysokość oznaczyły strony w ramach wiążącego je 
stosunku obligacyjnego (art. 481 § 2 k.c.). 
Wychodząc złożenia, że w świetle art. 69 u.k.w.h. nie ma podstaw do różnego 
traktowania odsetek umownych i odsetek ustawowych za opóźnienie, Sąd 
Apelacyjny skłonny był do przyjęcia stanowiska, że również umowne odsetki za 
opóźnienie ze zmienną stopą procentową mogą być objęte hipoteką umowną, jeżeli 
ponadto w umowie kredytowej określono sposób oznaczania zmiennej stopy i 
postanowienia tej umowy powołano w treści wpisu hipoteki. 

Stanowisko takie nie może być uznane za uzasadnione. Właściwego 
rozwiązania należały poszukiwać przede wszystkim przy uwzględnieniu cech 
prawnych hipoteki umownej określonej w art. 68 i 69 u.k.w.h. Hipoteka umowna 
zabezpiecza jedynie wierzytelność pieniężną i może być wyrażona tylko w 
oznaczonej sumie pieniężnej (art. 68 u.k.w.h.). W literaturze trafnie wyeksponowano 
element konieczności oznaczania wierzytelności pieniężnej jako jedną z 
podstawowych cech konstrukcyjnych hipoteki zwykłej, oznaczenie takie pozwala 
bowiem na określenie zakresu odpowiedzialności dłużnika hipotecznego z 
nieruchomości oraz na wyznaczenie granic ochrony pozostałych wierzycieli 
hipotecznych korzystających z zabezpieczenia ustanowionego na tej samej 
nieruchomości. Powstaje tylko kwestia, jak należy rozumieć wymóg „oznaczania 
wierzytelności hipotecznej”: czy w odniesieniu tylko do samej należności głównej, 
czy także wobec należności ubocznych. 
Należy przyjąć, że poprawne de lege lata jest szersze rozumienie zasady 
oznaczania wierzytelności hipotecznej, nie ma bowiem usprawiedliwionych podstaw 
do twierdzenia, że art. 68 u.k.w.h. odnosi się tylko do wierzytelności głównej, skoro 
ma on charakter normy ogólnej, mającej zastosowanie do konstrukcji hipoteki 
umownej. Reguła oznaczania wierzytelności ma zastosowanie również wówczas, 
gdy hipoteka obejmuje obok wierzytelności głównej także roszczenie o odsetki jako 
samodzielne roszczenie przysługujące wierzycielowi hipotecznemu (art. 69 
u.k.w.h.). Przepis ten nie tworzy w omawianym zakresie wyjątku od zasady 
wyrażonej w art. 68 u.k.w.h. w odniesieniu do odsetek. 
Takie szersze rozumienie wymogu oznaczania wierzytelności hipotecznej 
znalazło odbicie w § 46 ust. 1 pkt 4 i 7 rozporządzenia z 2001 r. dotyczącym 
wpisów hipoteki do księgi wieczystej oraz w judykaturze Sądu Najwyższego (por. 
np. wyrok z dnia 24 listopada 1998 r., I CKN 864/98, OSNC 1999, nr 6, poz. 111 i 
postanowienie z dnia 12 marca 2003 r., III CKN 1026/00, nie publ.). Oznacza to, że 
poza samą wierzytelnością główną odpowiednio oznaczona musi być też 
wierzytelność o odsetki, zarówno zwykłe, jak i za opóźnienie. Dlatego w judykaturze 
Sądu Najwyższego przyjmuje się, że odsetki zwykłe muszą być wyraźnie określone 
we wpisie hipoteki, gdyż zwiększają sumę wyznaczającą granice odpowiedzialności 
dłużnika hipotecznego (art. 68 u.k.w.h; uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 
dnia 24 listopada 1998 r., I CKN 864/98). W uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 
marca 2003 r., III CKN 1026/00, przyjęto, że roszczenie o odsetki zwykłe, określone 

według zmiennej stopy procentowej, może być zabezpieczone jedynie hipoteką 
kaucyjną, ponieważ hipoteka taka może obejmować wierzytelności o nieustalonej 
(zmiennej) wysokości. W literaturze trafnie zwrócono uwagę, że odsetki umowne za 
opóźnienie również powinny zostać ujawnione w wpisie hipoteki zwykłej, ponieważ 
za takim rozwiązaniem przemawiają te same racje prawne, które usprawiedliwiają 
konieczność ujawniania w wpisie hipoteki odsetek zwykłych. 
Powstaje zagadnienie, kiedy można uznać, że roszczenie o odsetki jest 
dostatecznie ustalone w rozumieniu art. 68 u.k.w.h., de lege lata nie ma bowiem w 
tej mierze wyraźnych wskazówek ustawowych. W odniesieniu do wierzytelności o 
odsetki zwykłe taki wymóg jest na pewno spełniony, gdy w chwili wpisu hipoteki do 
księgi wieczystej znane są podstawowe elementy prawne tej wierzytelności, tj. 
wysokość świadczenia głównego, stopa procentowa i termin spełnienia 
świadczenia. W odniesieniu do odsetek za opóźnienie takimi elementami są: 
wysokość zabezpieczonej wierzytelności, stopa procentowa i termin wykonania 
zobowiązania. W tej sytuacji istnieje zatem możliwość definitywnego określenia 
zadłużenia dłużnika hipotecznego z tytułu odsetek za opóźnienie ze stałą stopą 
procentową, aczkolwiek dopiero po dokonaniu wpisu w księdze wieczystej (po 
upływie odpowiedniego opóźnienia). Element oznaczoności, wbrew podnoszonym 
w literaturze obawom, dotyczy także roszczenia obejmującego ustawowe odsetki za 
opóźnienie, określane w rozporządzeniu wydanym na podstawie art. 359 § 3 k.c. 
Wprawdzie stopa procentowa tych odsetek może ulec zmianie po dokonaniu wpisu 
hipotek i w czasie trwania stanu opóźnienia, to jednak należy brać pod uwagę 
sposób dokonywania tej zmiany i jej prawną transparentność, odsetki te są bowiem 
wyrażone w odpowiednim akcie normatywnym, a nie w treści podstawowego 
stosunku kredytowego. Inny jest też powód i mechanizm zmiany stopy procentowej 
w zakresie odsetek ustawowych i umownych. Można przyjmować, że skoro w art. 
69 u.k.w.h. stwierdza się, że w granicach przewidzianych w odrębnych przepisach 
hipoteka zabezpiecza także roszczenia o odsetki nieprzedawnione, to ta formuła 
odnosi się także do odsetek określonych w rozporządzeniu wydanym na podstawie 
art. 359 § 3 k.c. Nowa stylizacja art. 69 u.k.w.h. mogła mieć na celu właśnie 
normatywne przesądzenie od dawna nie kwestionowanej reguły, że hipoteka 
umowna obejmuje także ustawowe odsetki za opóźnienie. Ponadto dłużnik 
hipoteczny powinien zawsze liczyć się z możliwością zmiany ustawowej stopy 

procentowej po dokonaniu wpisu hipoteki z odpowiednim rozszerzeniem zakresu 
jego odpowiedzialności wobec wierzyciela hipotecznego. 
Nie spełnia wymogu oznaczanie wierzytelności w rozumieniu art. 68 u.k.w.h. 
roszczenie o odsetki za opóźnienie o zmiennej stopie oprocentowania. W takiej 
sytuacji rozmiar roszczenia wierzyciela nie jest znany nie tylko w chwili wpisu 
hipoteki do księgi wieczystej, ale także w okresie trwania opóźnienia dłużnika i to 
niezależnie od tego, jaki mechanizm prawny takiej zmiany zastosowano w umowie 
stanowiącej źródło wierzytelności głównej i czy ten mechanizm został ujawniony w 
księdze wieczystej w odpowiedni sposób. Wierzyciel ma możliwość zmiany stopy 
procentowej przy spełnieniu warunków przewidzianych w umowie kredytowej i ta 
możliwość czyni roszczenie o odsetki należnością nieustaloną prawnie 
(nieoznaczoną w rozumieniu art. 68 u.k.w.h.). Co więcej, dłużnikowi hipotecznemu 
nie jest znany nawet czas dokonania takiej zmiany. 
Częste stosowanie zmiennych stóp procentowych w bankowych umowach 
kredytowych, także w zakresie odsetek za opóźnienie, nie może mieć decydującego 
znaczenia przy interpretacji art. 68 i 69 u.k.w.h. w dziedzinie ustalania zakresu 
zabezpieczenia hipoteką zwykłą, gdyż przepisy te eksponują wymóg oznaczania 
wierzytelności zabezpieczonej taką hipoteką. Nie istnieją zatem prawne i 
gospodarcze powody dla podejmowania prób interpretacyjnych zmierzających do 
poszerzenia ukształtowanego de lege lata zakresu zabezpieczenia hipoteką 
umowną, skoro wierzyciele mogą uzyskać zabezpieczenia nieustalonych 
wierzytelności w ramach hipoteki kaucyjnej, przeznaczonej dla zabezpieczania 
takich właśnie należności pieniężnych (art. 104 u.k.w.h.) 
Zgodnie z art. 69 u.k.w.h., znowelizowanym ustawą z dnia 6 września 2001 r. 
ustawą o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz 
niektórych innych ustaw (Dz.U Nr 125, poz. 1368), w granicach przewidzianych w 
odrębnych przepisach hipoteka zabezpiecza także odsetki nieprzedawnione oraz 
przyznane koszty postępowania. W pierwotnej wersji tego przepisu stwierdzono, że 
w granicach przewidzianych w kodeksie postępowania cywilnego hipoteka 
zabezpiecza także roszczenie o odsetki nie przedawnione oraz przyznane koszty 
postępowania. W poprzednim stanie prawnym w literaturze i judykaturze nie 
kwestionowano tego, że art. 69 u.k.w.i h odsyłał do art. 1025 § 3 k.p.c. w zakresie 
dotyczącym rozmiaru m.in. odsetek za opóźnienie objętych zabezpieczeniem 
hipotecznym. Oznaczało to, że hipoteka umowna zabezpieczała roszczenia o 

odsetki za opóźnienie za okres dwóch lat przed przysądzeniem własności 
obciążonej hipoteką (art. 1025 § 3 k.p.c.). Zmiana stylizacji przepisu art. 69 u.k.w.h. 
spowodowała pojawienie się zagadnienia, czy do grupy przepisów wymienionych 
obecnie w tym przepisie należy art. 1025 § 3 k.p.c. 
W literaturze broni się interpretacji art. 69 u.k.w.h., zgodnie z którą hipoteka 
umowna zabezpiecza odsetki za cały okres opóźnienia dłużnika bez ograniczeń 
czasowych przewidzianych w art. 1025 § 3 k.p.c., przepisy te regulują bowiem 
odmienną materię prawną. W związku z tym dla określenia zakresu zabezpieczenia 
hipoteką nie może być miarodajny art. 1025 § 3 k.p.c., a w konsekwencji hipoteka 
umowna zabezpiecza także odsetki za opóźnienie za cały okres trwania opóźnienia. 
Stanowisko takie nie może być akceptowane z następujących powodów. 
Po pierwsze, przy założeniu, że art. 69 u.k.w.h. obejmuje także odsetki za 
opóźnienie i że zabezpieczenie ma nastąpić w granicach przewidzianych w 
odrębnych przepisach, nie sposób bronić koncepcji, iż zabezpieczenie hipoteką 
zwykłą obejmuje roszczenie o odsetki bez względu na czas trwania opóźnienia. 
Interpretacja taka prowadzi do podważenia ogólnej myśli wyrażonej w omawianym 
przepisie, w którym statuowano wyraźne ograniczenie zakresu zabezpieczenia 
hipotecznego. W związku z tym powstaje kwestia poszukiwania prawnej regulacji 
takiego ograniczenia. 
Po drugie, nowelizacja art. 69 u.k.w.h. może oznaczać zamierzone 
poszerzenie zakresu odesłania przewidzianego w tym przepisie także do innych 
aktów prawnych, w tym do art. 115 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o 
postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 110, 
poz. 968 ze zm.), przy zachowaniu w art. 69 u.k.w.h. i art. 1025 § 3 k.p.c. rodzajów 
zabezpieczonych hipoteką zwykłą należności ubocznych. Jako „odrębne przepisy” 
w rozumieniu art. 69 u.k.w.h., kształtujące granice zabezpieczenia hipotecznego w 
odniesieniu do odsetek za opóźnienie, można zatem przyjmować art. 1025 § 3 
k.p.c. Nie sposób zatem twierdzić jakoby w omawianym zakresie brzmienie art. 69 
u.k.w.h. było nieczytelne. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 marca 2003 r., 
III CKN 1026/00, stwierdzono, że zabezpieczeniu hipoteką zwykłą podlegają m.in. 
odsetki kapitałowe za ostatnie dwa lata przed przysądzeniem własności 
nieruchomości. Myśl tę można odnieść również do odsetek za opóźnienie przy 
niekwestionowanym w literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego założeniu, że 
przepis art. 69 u.k.w.h. objęte są wszystkie kategorie odsetek (por. np. 

uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2003 r., III CKN 
1026/00). 
Z przedstawionym względów należy przyjąć, że hipoteka zwykła, ustanowiona 
dla zabezpieczenia wierzytelności kredytowej banku, obejmuje ustawowe odsetki za 
opóźnienie w spłacie tej wierzytelności w zakresie wskazanym w art. 1025 § 3 k.p.c. 
Nie zabezpiecza natomiast odsetek za opóźnienie ustalonych w umowie kredytowej 
według zmiennej stopy procentowej, nawet gdyby zostały one objęte treścią wpisu 
hipoteki do księgi wieczystej.