III CZP 23/07

Uchwała z dnia 13 kwietnia 2007 r., III CZP 23/07 
 
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący) 
Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca) 
Sędzia SN Dariusz Zawistowski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Emilii O. przy uczestnictwie Gminy 
Miejskiej K. o zasiedzenie służebności, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 13 
kwietnia 2007 r., na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przedstawionego 
przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 19 stycznia 2007 r.: 
„Od jakiej daty rozpoczyna się bieg terminu zasiedzenia nieruchomości 
państwowej, która z dniem 27 maja 1990 r. z mocy prawa stała się mieniem 
komunalnym?” 
podjął uchwałę: 
 
Jeżeli korzystanie z trwałego i widocznego urządzenia nastąpiło przed 
dniem 27 maja 1990 r., bieg zasiedzenia służebności gruntowej obciążającej 
nieruchomość, która do tego dnia była przedmiotem własności państwowej i z 
tym dniem z mocy prawa stała się mieniem komunalnym, rozpoczyna się dnia 
27 maja 1990 r. 
 
Uzasadnienie 
 
Emilia O. wniosła o stwierdzenie, że nabyła przez zasiedzenie służebność 
przechodu i przejazdu szlakiem drożnym przebiegającym przez działki nr (...)/6 i 
(...)/7, wchodzące w skład nieruchomości, dla której w Sądzie Rejonowym dla 
Krakowa-Podgórza prowadzona jest księga wieczysta nr (...). Nieruchomość ta była 
przedmiotem własności państwowej i została nabyta przez Gminę Miejską K. z 
mocy prawa z dniem 27 maja 1990 r., na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 
maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i 
ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze zm. – dalej: 
„ustawa z dnia 10 maja 1990 r.”). 

Sąd Rejonowy dla Krakowa-Podgórza oddalił wniosek, ustalając, że 
wnioskodawczyni, jako posiadacz w złej wierze, korzystała z trwałego i widocznego 
urządzenia, korzystanie to jednak nie trwało przez czas potrzebny do nabycia 
służebności przez zasiedzenie. Zgodnie z art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o 
zmianie ustawy – kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 – dalej: „ustawa z dnia 28 
lipca 1990 r.”), 30-letni termin zasiedzenia nieruchomości, która jako przedmiot 
własności państwowej do dnia 1 października 1990 r. nie mogła być nabyta przez 
zasiedzenie, biegnie od tego dnia (art. 172 § 2 k.c.) i ulega skróceniu o połowę. 
termin ten upływał zatem w dniu 2 października 2005 r., jednakże został przerwany 
w dniu 30 września 2005 r., kiedy wnioskodawczyni została zawezwana przez 
Gminę Miejską K. do próby ugodowej przed sądem w sprawie wydania działki nr 
(...)/7 (art. 123 § 1 pkt 1 w związku z art. 175 k.c.). 
Rozpoznając apelację wnioskodawczyni, Sąd Okręgowy w Krakowie powziął 
poważne wątpliwości ujęte w przytoczonym na wstępie zagadnienia prawnego, 
które na podstawie art. 390 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. przedstawił do 
rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Według Sądu Okręgowego, zagadnienie 
powstało na tle art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r., nawiązującego – w zakresie, 
w jakim odnosi się do „stanu, który według przepisów dotychczasowych wyłączał 
zasiedzenie nieruchomości” – do art. 177 k.c. Użyty w tym przepisie zwrot 
„nieruchomość będąca przedmiotem własności państwowej”, sformułowany w 
czasie, gdy nie funkcjonowało pojęcie własności komunalnej, można rozumieć jako 
dotyczący wszystkich form własności tzw. publicznej. Sąd Okręgowy przywołał 
także pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2004 r., 
II CK 337/03 (OSP 2005, nr 6, poz. 77), według którego art. 10 ustawy z dnia 28 
lipca 1990 r. ma zastosowanie do nieruchomości będących przedmiotem własności 
państwowej w dniu 1 października 1990 r., z tym że ma on też zastosowanie w 
odniesieniu do nieruchomości skomunalizowanych przed tym dniem (uchwała Sądu 
Najwyższego z dnia 13 stycznia 1995 r., III CZP 174/94, OSNC 1995, nr 4, poz. 67). 
Jest to wynikiem postrzegania gminy jako przejemcy dotychczasowej sytuacji 
Skarbu Państwa i usprawiedliwia analogiczne potraktowanie nieruchomości, która 
przed dniem 1 października 1990 r. stała się mieniem komunalnym, jak 
nieruchomości, która do tego dnia pozostawała nieruchomością państwową. 
Według odmiennego zapatrywania, za którym opowiedział się Sąd Okręgowy, „stan, 
który według przepisów dotychczasowych wyłączał zasiedzenie” w związku z art. 

177 k.c. należy rozumieć ściśle, tzn. że dotyczy on nieruchomości, które w dniu 1 
października 1990 r. były przedmiotem własności państwowej. Nie obejmuje on 
nieruchomości, które przed tym dniem (27 maja 1990 r.) zostały skomunalizowane. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Na wstępie należy zauważyć, że z uzasadnienia postanowienia, którym 
przekazane zostało do rozpoznania Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, 
wynika, iż działka nr (...)/7 jest oznaczona w ewidencji gruntów jako droga i stanowi 
część ulicy Z. Jeżeli jest drogą publiczną w rozumieniu ustawy z dnia 21 marca 
1985 r. o drogach publicznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 19, poz. 115 ze zm.) 
– czego w sprawie nie wyjaśniono – stanowiłaby tzw. publiczną res extra 
commercium. Nie mogłaby zatem być nie tylko przedmiotem rozporządzenia, ale i 
zostać obciążona służebnością gruntową, a władanie nią nie stanowiłoby 
posiadania niezbędnego do nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej 
obciążającej tę działkę. Poza tym, jako z drogi publicznej mógłby korzystać z niej 
każdy, zgodnie z jej przeznaczeniem, z ograniczeniami i wyjątkami określonymi w 
ustawie o drogach publicznych lub w przepisach szczególnych (art. 1 ustawy z dnia 
21 marca 1985 r. o drogach publicznych). Wystąpienie o stwierdzenie nabycia 
przez zasiedzenie służebności przechodu i przejazdu szlakiem pokrywającym się z 
droga publiczną byłoby zatem bezprzedmiotowe. 
Jeżeli działka nr (...)/7 była – jak twierdzi wnioskodawczyni – „użytkowana” 
przez nią i jej rodzinę nieprzerwanie od 1927 r., ustalenia wymagało, czy do 
zasiedzenia służebności obciążającej tę działkę nie doszło – przy ewentualnym 
zastosowaniu art. 176 w związku z art. 292 k.c. i przepisów wcześniej 
obowiązujących, stanowiących ich odpowiednik – zanim Skarb Państwa stał się jej 
właścicielem lub gdy nie obowiązywał jeszcze zakaz nabywania przez zasiedzenie 
nieruchomości będących przedmiotem własności państwowej. 
Wreszcie, skoro w dniu 30 września 2005 r. wnioskodawczyni została 
zawezwana przez Gminę Miejską K. do próby ugodowej w sprawie wydania działki 
nr (...)/7, to czynność ta mogła przerwać bieg zasiedzenia służebności obciążającej 
tę działkę (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2006 r., III CZP 42/06, 
OSNC 2007, nr 4, poz. 54), ale nasuwają się wątpliwości, czy skutek ten nastąpił 
także wobec działki nr (...)/6. 
Wskazane okoliczności wymagają wyjaśnienia, co jednak nie stanowi 
przeszkody w rozstrzygnięciu przedstawionego zagadnienia prawnego, bez 

względu bowiem na rezultat wyjaśnienia, rozstrzygnięcie może mieć znaczenie dla 
wyniku sprawy przynajmniej w zakresie dotyczącym stwierdzenia nabycia przez 
zasiedzenie służebności przechodu i przejazdu obciążającej nieruchomość, dla 
której prowadzona jest księga wieczysta nr (...), w części obejmującej jedną z 
działek nr (...)/6 lub (...)/7. 
W myśl art. 7 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o 
gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz.U. Nr 32, poz. 159 ze zm.), od 
dnia 21 lipca 1961 r. nie można było nabyć w drodze zasiedzenia własności terenu 
państwowego położonego w granicach miast i osiedli oraz położonego poza tymi 
granicami, lecz włączonego do planu zagospodarowania przestrzennego miasta lub 
osiedla i przekazanego dla realizacji zadań jego gospodarki. Od dnia wejścia w 
życie kodeksu cywilnego (1 stycznia 1965 r.), stosownie do art. 177 tego kodeksu, 
przepisy o nabywaniu nieruchomości przez zasiedzenie nie miały zastosowania do 
nieruchomości będącej przedmiotem własności państwowej. Jak przyjmowano w 
piśmiennictwie i co wynika z postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 
2002 r., II CKN 160/00 (nie publ.), odpowiednie stosowanie przepisów o nabywaniu 
przez zasiedzenie własności nieruchomości do nabywania w drodze zasiedzenia 
służebności gruntowej (art. 292 zdanie drugie k.c.) powodowało, że wyłączone było 
nabycie przez zasiedzenie takiej służebności obciążającej nieruchomość 
stanowiącą przedmiot własności państwowej. 
W czasie obowiązywania art. 177 k.c., jeżeli nieruchomość przestała być 
przedmiotem własności państwowej, możliwe stawało się nabycie przez 
zasiedzenie zarówno jej własności, jak i obciążającej ją służebności gruntowej. Nie 
było wątpliwości, że jeżeli posiadanie prowadzące do zasiedzenia rozpoczęło się w 
czasie, gdy nieruchomość była przedmiotem własności państwowej i trwało, bieg 
zasiedzenia rozpoczynał się z chwilą, w której Skarb Państwa przestał być 
właścicielem nieruchomości. Co do nieruchomości, której Skarb Państwa przestał 
być właścicielem, skreślenie art. 177 k.c. dokonane z dniem 1 października 1990 r. 
przez ustawę z dnia 28 lipca 1990 r. było bez znaczenia dla biegu zasiedzenia, 
ponieważ z chwilą uzyskania prawa własności przez inny podmiot niż Skarb 
Państwa przepis ten nie miał zastosowania. Wątpliwości co do początku biegu 
zasiedzenia zrodziły się ze względu na art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. 
Sąd Najwyższy, odnosząc się do sytuacji zaistniałej po uchyleniu art. 177 k.c. i 
mając na względzie art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r., w uchwale składu 

siedmiu sędziów z dnia 19 stycznia 2006 r., III CZP 100/05 (OSNC 2006, nr 6, poz. 
95) stwierdził, że jeżeli nieruchomość państwowa znajdująca się w samoistnym 
posiadaniu osoby niebędącej właścicielem została w okresie obowiązywania 
regulacji wyłączającej nabycie przez zasiedzenie własności nieruchomości 
państwowej zbyta na rzecz osoby fizycznej, zasiedzenie biegnie od dnia utraty 
przez nieruchomość statusu przedmiotu własności państwowej. Nie ma podstaw do 
kwestionowania tego zapatrywania. Brak dostatecznych przesłanek 
uzasadniających przyjęcie, że gdy nieruchomość przestała być przedmiotem 
własności państwowej, chwila rozpoczęcia biegu jej zasiedzenia jest uzależniona od 
tego, kto i na jakiej podstawie stał się właścicielem nieruchomości. Dotyczy to także 
przypadku, gdy nieruchomość państwowa stała się z mocy prawa własnością 
komunalną. 
Przed dniem 27 maja 1990 r. istniejące wówczas rady narodowe, będące 
organami samorządu terytorialnego ludności, nie były samodzielnymi podmiotami 
własności, a jedynie dysponowały mieniem państwowym wydzielonym na 
podstawie ustaw (art. 52 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1983 r. o systemie rad 
narodowych i samorządu terytorialnego, jedn. tekst: Dz.U. z 1988 r. Nr 26, poz. 183 
ze zm.). W myśl zasady jednolitego funduszu własności ogólnonarodowej 
(państwowej), którą wyrażał art. 128 § 1 k.c. w pierwotnym brzmieniu, własność 
ogólnonarodowa (państwowa) przysługiwała niepodzielnie państwu. Zasada ta 
przetrwała do dnia 1 lutego 1989 r., kiedy weszła w życie ustawa z dnia 31 stycznia 
1989 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny (Dz.U. Nr 3, poz. 11), nadająca nowe 
brzmienie art. 128 § 1 k.c., według którego własność ogólnonarodowa (państwowa) 
przysługiwała Skarbowi Państwa albo innym państwowym osobom prawnym. 
Przepis ten został uchylony przez ustawę z dnia 28 lipca 1990 r. z dniem 1 
października 1990 r. Podstawy prawne nabywania mienia komunalnego określił art. 
44 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (jedn. tekst: Dz.U. z 
2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zm.), który wszedł w życie z dniem 27 maja 1990 r. 
Wymienia on nabycie na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 maja 1990 r., która 
w art. 5 ust. 1 stanowi, że określone w nim mienie ogólnonarodowe (państwowe) 
staje się w dniu wejścia w życie ustawy (dnia 27 maja 1990 r.) z mocy prawa 
mieniem właściwych gmin. 
Własność państwowa oraz własność komunalna jest – jako przeciwstawienie 
własności prywatnej – zaliczana do kategorii własności publicznej. Jak przyjmuje się 

w piśmiennictwie, podstawą wyróżnienia tej kategorii własności nie jest strona 
podmiotowa, lecz funkcja, jaką przypisuje się przedmiotowi własności. Nie oznacza 
to jednak, że wszystkie unormowania, które dotyczyły własności państwowej w 
czasie obowiązywania zasady jednolitego funduszu własności ogólnonarodowej 
(państwowej), mogą rozciągać się także na własność komunalną. Z chwilą 
komunalizacji własności państwowej gminy stały się „przejemcą” sytuacji prawnej 
Skarbu Państwa co do skomunalizowanego mienia jedynie w tym sensie, że 
wstąpiły w jego prawa i obowiązki jako właściciela mienia (art. 140 k.c.).  
Gminy, od czasu powstania w nowym kształcie ustrojowym, są odrębnymi, 
samodzielnymi w stosunku do Skarbu Państwa podmiotami prawa, w tym prawa 
własności (art. 2 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, art. 70 
ustawy z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą 
ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie 
terytorialnym, Dz.U. Nr 84, poz. 426 ze zm., oraz art. 165 Konstytucji). Wspólna dla 
wszystkich rodzajów własności publicznej funkcja, którą jest służenie zaspokajaniu 
potrzeb zbiorowych społeczeństwa nie jest jednakowa w wypadku własności 
państwowej i własności komunalnej, własność państwowa służy bowiem 
zaspokajaniu potrzeb całego społeczeństwa zorganizowanego w ramach państwa, 
podczas gdy własność gminna, należąca do jednostek samorządu terytorialnego, 
których zakres działania obejmuje sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym (art. 6 
ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym), służy zaspokajaniu 
potrzeb wspólnoty zorganizowanej w ramach tych jednostek (art. 7 ustawy z dnia 8 
marca 1990 r. o samorządzie gminnym). Nie można zatem przyjąć, że prawo 
własności mienia nabytego z mocy prawa przez gminy, należącego poprzednio do 
Skarbu Państwa, podlega zasadom, które na mocy przepisów szczególnych 
dotyczyły własności państwowej. Gdyby ze względu na swój „publiczny” charakter 
własność gminna miała nadal podlegać tym zasadom, musiałoby to wyraźnie 
wynikać z odpowiednich przepisów. Odniesienie w art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 
1990 r. do istniejącego przed dniem wejścia w życie tej ustawy (1 października 
1990 r.) „stanu, który według przepisów dotychczasowych wyłączał zasiedzenie 
nieruchomości”, a więc stanu, gdy nieruchomość stanowiła przedmiot własności 
państwowej (art. 177 k.c.), nie może być rozumiane jako dotyczące sytuacji, w 
której nieruchomość w tym dniu była własnością gminy, chociaż wcześniej, do jej 
komunalizacji w dniu 27 maja 1990 r. była własnością państwową. 

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej. (...)