III CZP 23/05

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 
 
Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz 
Sędzia SN Jan Górowski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi D. przeciwko Jerzemu D. o 
separację, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 22 
czerwca 2005 r., zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w 
Gdańsku postanowieniem z dnia 7 stycznia 2005 r.: 
"1. Czy w sprawie o separację dopuszczalna jest zmiana przez powoda w 
apelacji żądania na żądanie orzeczenia rozwodu, 
2. czy w takiej sprawie dopuszczalne jest wystąpienie przez powoda w 
apelacji z roszczeniem orzeczenia eksmisji pozwanego ze wspólnego mieszkania?" 
podjął uchwałę: 
 
W sprawie o separację nie jest dopuszczalna w postępowaniu 
apelacyjnym zmiana powództwa na żądanie orzeczenia rozwodu; 
odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie. 
 
Uzasadnienie 
 
Powódka Jadwiga D. domagała się początkowo orzeczenia rozwodu jej 
małżeństwa zawartego z pozwanym Jerzym D. z winy pozwanego oraz orzeczenia 
jego eksmisji ze wspólnego mieszkania, a następnie – po tym jak pozwany wyraził 
zgodę na orzeczenie separacji z jego winy – zmieniła żądanie na żądanie 
orzeczenia separacji, cofając równocześnie wniosek o eksmisję pozwanego. 
Sąd Okręgowy w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 14 maja 2004 r. orzekł 
separację małżeństwa stron oraz umorzył postępowanie w zakresie żądania 
eksmisji. 
W apelacji powódka wniosła o zmianę wyroku przez orzeczenie rozwodu z 
winy pozwanego oraz orzeczenia jego eksmisji ze wspólnego mieszkania. 

Sąd Apelacyjny w Gdańsku, rozpoznając apelacją powódki, przedstawił 
Sądowi Najwyższemu – na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przytoczone na wstępie 
zagadnienia prawne. (...) 
Sąd Najwyższy zważył ,co następuje: (...) 
Przepisy odrębne dotyczące postępowania w sprawach małżeńskich (art. 425-
452 k.p.c.) mają w stosunku do przepisów o procesie charakter przepisów 
szczególnych. Zgodnie z tym, do oceny dopuszczalności przedmiotowej zmiany 
powództwa w sprawie o rozwód albo o separację mają zastosowanie art. 193 § 1 i 
art. 383 k.p.c. Na podstawie pierwszego z nich zmiana powództwa przez żądanie 
rozwodu zamiast separacji i odwrotnie jest zawsze możliwa przed sądem pierwszej 
instancji. Odmiennie natomiast kwestia ta przedstawia się w postępowaniu 
apelacyjnym, art. 383 k.p.c. zawiera bowiem zakaz rozszerzenia żądania pozwu 
oraz występowania z nowymi roszczeniami przed sądem drugiej instancji, dając 
wyraz zasadzie, że przedmiotem procesu przed sądem odwoławczym może być w 
całości lub w części jedynie to, co było przedmiotem procesu przed sądem 
pierwszej instancji albo to, co stało się z nim do chwili zamknięcia rozprawy w tej 
instancji. 
Żądanie separacji jest innym pod względem przedmiotowym żądaniem niż 
żądanie rozwodu, odmienne są przesłanki przewidziane w ustawie dla rozwodu i 
separacji. Zgłoszenie żądania separacji w sprawie o rozwód w postępowaniu przed 
sądem drugiej instancji nie stanowi więc ograniczenia żądania, a jego zmianę 
objętą także zakazem przewidzianym w art. 383 k.p.c. Wyjątkowy charakter 
sytuacji, w których przepis ten dopuszcza rozszerzenie lub zmianę żądania pozwu, 
co do zasady sprzeciwia się rozszerzaniu ich katalogu w drodze wykładni. 
Niezależnie od tego – wbrew sugestiom Sądu Apelacyjnego – nie ma 
uzasadnionych racji przemawiających na rzecz dopuszczenia w sprawach o rozwód 
lub separację wyjątku od zakazu określonego w art. 383 k.p.c. ze względu na treść 
art. 439 § 3 k.p.c. 
Sprawy o prawa stanu cywilnego, ze względu na wzajemny charakter tych 
praw, należą do tzw. spraw wielokierunkowych, co oznacza, że jeżeli przepis 
szczególny nie stanowi inaczej, podział ról w procesie o prawo stanu nie jest z góry 
określony, a każda z osób zainteresowanych może być zarówno powodem, jak i 
pozwanym (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 
1954 r., C 1342/53, OSN 1956, nr 1, poz. 2 oraz orzeczenie Sądu Najwyższego z 

dnia 29 września 1954 r., 2 C 1370/53, "Państwo i Prawo" 1956, nr 11, s. 913). 
Powoduje to, że w sprawach tych – z wyjątkiem spraw, w których podstawy żądania 
są lub mogą być różne dla różnych osób – powództwo wzajemne jest 
niedopuszczalne, jego żądanie musiałoby bowiem zmierzać do tego samego co 
powództwo główne. 
Zasadę tę w zakresie spraw o rozwód wyrażał art. 439 k.p.c. w brzmieniu 
obowiązującym przed zmianą dokonaną ustawą z dnia 21 maja 1999 r. o zmianie 
ustawy kodeks rodzinny i opiekuńczy, kodeks cywilny, kodeks postępowania 
cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 52, poz. 532), wprowadzający 
zakaz wytaczania powództwa wzajemnego o rozwód i ustanawiający prawo 
pozwanego do żądania również orzeczenia rozwodu. W tym stanie prawnym, gdy 
pozwany małżonek żądał rozwodu, przedmiot procesu pozostawał taki sam. 
Zachodziła tożsamość procesu rozwodowego, gdyż powództwo przeciwko niemu 
wytoczone było rzeczywiście także jego własnym powództwem, nawet przy różnicy 
stanowisk stron w zakresie postulowanego orzeczenia w przedmiocie winy. Na 
gruncie art. 439 k.p.c. w jego pierwotnej wersji ukształtował się w piśmiennictwie 
powszechnie akceptowany pogląd, że wobec braku ograniczeń ustawowych 
żądanie rozwodu pozwany może zgłosić w każdym stadium postępowania. 
Przepis art. 439 k.p.c. został zmieniony wraz z wprowadzeniem do kodeksu 
rodzinnego i opiekuńczego instytucji separacji. W § 1 wprowadzono dodatkowo 
zakaz wnoszenia powództwa wzajemnego także w sprawie o separację, przyznając 
jednocześnie stronie pozwanej uprawnienie do żądania w sprawie o rozwód 
rozwodu albo separacji, a w sprawie o separację uprawnienie do żądania separacji 
albo rozwodu (§ 3). W § 2 wprowadzono ponadto zakaz wyłączający 
dopuszczalność wszczęcia w czasie trwania procesu o rozwód lub separację 
odrębnej sprawy o rozwód lub separację. 
W ścisłym związku art. 439 k.p.c. pozostaje art. 612 § 1 k.r.o., który ma 
zastosowanie przy żądaniu orzeczenia separacji tylko w procesie. Wynika z niego, 
że we wszystkich wypadkach, w których małżonkowie zgłoszą odmienne żądania, 
sąd bada w pierwszej kolejności dopuszczalność orzeczenia rozwodu jako żądania 
dalej idącego. Zasada ta ma zastosowanie bez względu na to, która ze stron żąda 
rozwodu oraz bez względu na to, czy ewentualne żądanie zgłoszone zostało w 
sprawie wszczętej powództwem rozwodowym czy powództwem o separację. 

Dopiero wobec stwierdzenia bezzasadności żądania rozwodu, sąd rozstrzyga o 
zasadności żądania separacji. 
Mimo zmiany stanu prawnego, w doktrynie utrzymał się dotychczasowy 
kierunek wykładni art. 439 k.p.c. Przyjmuje się, że także przeciwne do zgłoszonego 
w pozwie żądanie orzeczenia rozwodu lub separacji pozwany małżonek może 
zgłosić na każdym etapie postępowania, również w postępowaniu apelacyjnym. 
Podnosi się, że art. 439 § 3 k.p.c. nie wprowadza żadnych ograniczeń czasowych 
dla skorzystania przez pozwanego małżonka z przysługujących mu na podstawie 
tego przepisu uprawnień. Wskazuje się, że zgłoszenie przez pozwanego w instancji 
odwoławczej żądania przeciwnego do określonego w pozwie nie narusza art. 383 
k.p.c., gdyż takie żądanie nie jest powództwem wzajemnym, nie stanowi więc 
niedopuszczalnego rozszerzenia żądania pozwu ani wystąpienia z nowym 
roszczeniem. Podnosi się ponadto, że za taką wykładnią art. 439 § 3 k.p.c. 
przemawia cel zawartego w nim unormowania, w postaci dostosowania 
rozstrzygnięcia do aktualnych żądań i potrzeb małżonków i umożliwienia im 
rozwiązania spraw rodziny bez konieczności prowadzenia kolejnych procesów. 
Przytoczonego stanowiska nie można podzielić, gdyż ze względu na art. 383 
k.p.c. prowadzi ono do rezultatów sprzecznych z zasadą równości stron. Zasada ta, 
wypływająca z konstytucyjnej zasady równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 
1 Konstytucji), ma szczególne znaczenie w procesie cywilnym, w którym występują 
dwie przeciwstawne strony. Muszą one mieć równe prawa procesowe i 
zagwarantowaną jednakową możność obrony swych praw, a więc zgłaszania żądań 
i wniosków, przedstawiania twierdzeń i dowodów, korzystania ze środków 
odwoławczych i innych środków zaskarżenia. 
W poprzednim stanie prawnym zagadnienie to, na tle relacji między art. 383 i 
439 k.p.c. nie występowało. W obecnej sytuacji umożliwienie pozwanemu 
zgłoszenia w instancji odwoławczej przeciwstawnych w stosunku do pozwu żądań 
rozwodu albo separacji stawiałoby powoda, pozbawionego prawa do zmiany na tym 
etapie postępowania pierwotnego żądania, w gorszej sytuacji procesowej i 
prowadziło do nierównego traktowania stron. Nie jest natomiast wyłączona 
możliwość zgłoszenia przez pozwanego także przed sądem apelacyjnym w sprawie 
o rozwód żądania rozwodu lub w sprawie o separację żądania separacji. Żądanie 
rozwodu lub separacji, przeciwne do zgłoszonego w pozwie, pozwany małżonek 
może zgłosić do zamknięcia rozprawy przed sądem pierwszej instancji. W pierwszej 

instancji dopuszczalna jest też zmiana powództwa przez żądanie rozwodu zamiast 
separacji i odwrotnie. 
Uprawnienia stron w powyższym zakresie dostatecznie realizują wskazany 
uprzednio cel dostosowania rozstrzygnięcia do aktualnych żądań i potrzeb 
małżonków. Przy przyjętej wykładani art. 439 § 3 k.p.c., co ma znaczenie ze 
względu na zakaz wynikający z § 2 tego przepisu, skróceniu ulegnie też czas 
postępowania w stosunku do sytuacji, w której nowe żądanie zostaje zgłoszone 
dopiero przed sądem apelacyjnym, kiedy zaskarżony wyrok z reguły podlegałby 
uchyleniu, a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej 
instancji. 
Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że powód w sprawie o 
separację nie może przed sądem apelacyjnym zgłosić żądania rozwodu. 
W tym stanie rzeczy bezprzedmiotowe w okolicznościach sprawy stało się 
rozważanie drugiego zagadnienia, dotyczącego dopuszczalności zgłoszenia przez 
powoda w postępowaniu apelacyjnym żądania orzeczenia eksmisji pozwanego w 
sprawie o rozwód zainicjowanej przed sądem apelacyjnym w następstwie zmiany 
pierwotnego żądania separacji. 
Z tych względów na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. orzeczono, jak w uchwale.