III CZP 21/12

Sygn. akt III CZP 21/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 23 maja 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) 
SSN Anna Owczarek 
 
 
 
w sprawie z wniosku Z. J. 
przy uczestnictwie E. O. 
o ustalenie miejsca pobytu małoletniej W. J.,  
oraz z wniosku E. O.  
przy uczestnictwie Z. J.  
o ograniczenie władzy rodzicielskiej nad małoletnią W. J., 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 23 maja 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy  
postanowieniem z dnia 23 lutego 2012 r.,  
 
"Czy sprawa z wniosku jednego z rodziców o ustalenie miejsca 
pobytu dziecka może być rozpoznana łącznie - w składzie jednego 
sędziego i dwóch ławników ze sprawą z wniosku drugiego z rodziców             
o ograniczenie władzy rodzicielskiej tego pierwszego nad małoletnim 
na podstawie art. 107 § 2 k.r.o.?" 
 
podjął uchwałę: 
 
Nie jest dopuszczalne zarządzenie przez sąd połączenia                
w celu łącznego rozpoznania sprawy z wniosku o ustalenie 
miejsca pobytu dziecka ze sprawą o ograniczenie władzy 
rodzicielskiej. 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
Sąd Rejonowy, po łącznym rozpoznaniu - w składzie jednego sędziego i 
dwóch ławników - spraw z wniosku Z. J. z udziałem E. O. o ustalenie miejsca 
pobytu małoletniej W. J. oraz z wniosku E. O. z udziałem Z. J. o pozbawienie go 
władzy rodzicielskiej nad małoletnią, postanowieniem dnia 30 września 2011 r. 
oddalił wniosek Z. J. oraz ograniczył jego władzę rodzicielską nad małoletnią do 
prawa współdecydowania w istotnych sprawach dziecka, dotyczących zasad 
wychowania, zmiany miejsca stałego pobytu, kierunku i zakresu kształcenia. 
Przy rozpoznaniu apelacji Z. J. od tego orzeczenia Sąd Okręgowy powziął 
poważną wątpliwość prawną, sprowadzającą się  do kwestii możliwości łącznego 
rozpoznania tych spraw i zagadnienie to  przedstawił postanowieniem z dnia 23 
lutego 2012 r. do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.  
W ocenie Sądu Okręgowego, za łącznym rozpoznaniem spraw przemawia 
ich zazębiający się zakres, względy ekonomii procesowej oraz dobro dziecka. 
Jest  to szczególnie widoczne w okolicznościach sprawy, w której spór co do 
wykonywania władzy rodzicielskiej dotyczy w przeważającej mierze właśnie kwestii 
ustalenia miejsca stałego pobytu dziecka. Ten spór sprawia, że rodzice nie mogą 
władzy rodzicielskiej wykonywać wspólnie. Konflikt jest nasilony tak dalece, 
że  gdyby E. O. nie złożyła wniosku o pozbawienie ojca władzy rodzicielskiej, sąd 
byłby zmuszony wszcząć z urzędu postępowanie w tym przedmiocie na podstawie 
art. 107 k.r.o. Rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej sprawia, że nie ma już 
odrębnego rozstrzygnięcia o istotnej sprawie dziecka, jaką jest ustalenie miejsca 
jego pobytu, bowiem kwestia ta stanowi integralny element orzeczenia o władzy 
rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania.  
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przepisy prawa określające składu sądu mają charakter ustrojowy, 
a  o  ich  wadze świadczy sankcja nieważności postępowania w wypadku ich 
naruszenia  (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Zasadą wynikającą z art. 47 § 1 k.p.c., który ma 
zastosowanie także w postępowaniu nieprocesowym poprzez odesłanie z art. 13 
§ 2 k.p.c., jest rozpoznawanie spraw w składzie jednego sędziego. Rozpoznanie 
sprawy w innym składzie może nastąpić, jeżeli stanowi tak przepis szczególny. 

 
3 
Przepisem takim jest art. 509 k.p.c., wskazujący sprawy rozpoznawane przez 
sąd  w pierwszej instancji w  składzie jednego sędziego i dwóch ławników, w tym 
sprawę o pozbawienie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej. O tym zatem, w jakim 
składzie sąd rozpoznaje sprawę, decyduje jej przedmiot, a nie okoliczności 
faktyczne.  
Rozpoznanie obu spraw mogłoby nastąpić łącznie przy założeniu, 
że ustalenie miejsca pobytu dziecka stanowi składnik władzy rodzicielskiej. 
Takie założenie jednak nie ma podstawy prawnej. O tym, jakie prawa i obowiązki 
mieszczą się w pojęciu władzy rodzicielskiej decydują przepisy prawa materialnego, 
a przede wszystkim przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 95 § 1, 96, 
98, 101).  Wynika z nich, że do władzy rodzicielskiej zalicza się prawa i obowiązki 
w zakresie pieczy nad dzieckiem, zarządu jego majątkiem i reprezentowania go. 
Kodeks rodzinny i opiekuńczy osobno reguluje kontakty z dzieckiem, wyraźnie 
wskazując w art. 113 § 1 w brzmieniu zmienionym ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. 
o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw 
(Dz.  U. Nr 220, poz. 1431), że prawo i obowiązek rodziców oraz dziecka 
do  utrzymywania ze sobą kontaktów jest niezależne od władzy rodzicielskiej. W § 2 
tego 
przepisu 
określone 
zostało 
pojęcie 
kontaktów 
z 
dzieckiem, 
które 
w szczególności obejmuje przebywanie z nim, bezpośrednie porozumiewanie się, 
utrzymywanie korespondencji, korzystanie z innych środków porozumiewania się 
na odległość, w tym ze środków komunikacji elektronicznej. Przebywanie zaś 
obejmuje odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego 
pobytu. Niewątpliwie zatem ustalenie miejsca pobytu dziecka łączy się ze sferą 
kontaktów z nim, a ta, jak wskazano, jest niezależna od władzy rodzicielskiej. 
Wniosek taki wynika także z brzmienia art. 4451 k.p.c., dotyczący postępowania 
w sprawie o rozwód lub separację, który wyraźnie rozdziela pojęcia władzy 
rodzicielskiej i ustalenia kontaktów z dzieckiem.  
Samo ustalenie miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców 
nie  pozbawia drugiego władzy rodzicielskiej ani jej nie ogranicza. Stanowisko 
to jest ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. zwłaszcza uchwałę 
Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2011 r., III CZP 20/11, OSNC 2012, nr 1, poz. 4 
i przytoczone w niej wcześniejsze orzeczenia). Rozstrzygnięcie o miejscu pobytu 

 
4 
dziecka jest zatem rozstrzygnięciem o istotnej sprawie dziecka (art. 582 k.p.c.), 
a nie  rozstrzygnięciem o pozbawieniu lub ograniczeniu władzy rodzicielskiej, 
nawet  w sytuacji, w której brak porozumienia rodziców w tej kwestii stanowi główne 
zarzewie konfliktu. Sprawa taka nie mieści się więc w wyczerpującym wyliczeniu 
spraw rozpoznawanych w sądzie pierwszej instancji w składzie jednego sędziego 
i dwóch ławników. Kwestia ta nie może budzić wątpliwości wobec brzmienia 
art.  5821 k.p.c., który w sprawach o kontakty z dzieckiem nakazuje odpowiednie 
stosowanie art. 582. 
Połączenie oddzielnych spraw w celu łącznego rozpoznania lub także 
rozstrzygnięcia może nastąpić, jak wynika z art. 219 k.p.c., jeżeli są one ze sobą 
w  związku lub mogły być objęte jednym pozwem. O tym, kiedy roszczenia mogą być 
objęte jednym pozwem, rozstrzyga art. 191 k.p.c. Przepisy te mają zastosowanie 
w   postępowaniu nieprocesowym poprzez art. 13 § 2 k.p.c. Chodzi  o  roszczenia 
jednego rodzaju, a więc takie, które należą do jednego trybu postępowania 
(postępowanie procesowe lub nieprocesowe), rodzaju postępowania (zwykłe lub 
odrębne), dla których zachodzi ta sama właściwość sądu i jego skład. Sprawy, dla 
których właściwy jest różny skład sądu, nie mogą być zatem rozpoznawane łącznie, 
chyba że pozwala na to przepis szczególny. Taki wyjątek zawiera art. 47 § 2 pkt 1 
k.p.c., dotyczący spraw z zakresu prawa pracy, a  w sprawach o rozwód i separację 
art. 4451 k.p.c., zawierający zakaz wytoczenia odrębnej sprawy m.in. o ustalenie 
kontaktów, co oznacza, że rozstrzygnięcie w tym przedmiocie zapada w orzeczeniu 
o rozwodzie lub separacji, a więc w składzie ławniczym. Po nowelizacji dokonanej 
ustawą z dnia 26 maja 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego 
(Dz.U. Nr 44, poz. 854) taki wyjątek zawiera też art. 4453. Poza postępowaniem 
o  rozwód lub separację sprawy te nie mogą być, z uwagi na różny skład sądu, 
rozpoznawane łącznie. Naruszenia  przepisów o składzie sądu nie uzasadnia, wbrew 
obawom Sądu Okręgowego, wzgląd na dobro dziecka ani na ekonomię procesową. 
Nie ma przeszkód, aby  sprawy te zostały rozpoznane w zbliżonym czasie, a nawet 
w tym samym dniu, w  składzie sądu właściwym dla każdej z nich. 
Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.