III CZP 21/11

Sygn. akt III CZP 21/11 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 18 maja 2011 r. 
Sąd Najwyższy w składzie: 
 
SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący) 
SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) 
SSN Bogumiła Ustjanicz 
 
Protokolant Bożena Kowalska 
 
w sprawie z powództwa J. K., T. S., E. M. i M. S. 
przeciwko Skarbowi Państwa - Ministerstwu Kultury oraz Domowi Pracy Twórczej w 
R. 
o uzgodnienie treści księgi wieczystej, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 18 maja 2011 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w […] 
postanowieniem z dnia 10 lutego 2011 r., sygn. akt I ACa …/10, 
 
"Czy w świetle uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu 
Administracyjnego z dnia 10.01.2011 r. I OPS 3/10, zgodnie 
z którą § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych 
z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego 
Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. 
o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 
ze zm.) może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji 
administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi 
w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) 

 
2 
dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 
6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U.R.P. Nr 4, 
poz. 17 ze zm.), jest dopuszczalna droga sądowa w sprawie, której 
przedmiotem jest ustalenie czy część nieruchomości wchodzi w skład 
nieruchomości ziemskiej, i czy w związku z tym przeszła z mocy 
prawa na własność Skarbu Państwa na cele reformy rolnej w trybie 
art. 2 ust. 1 lit. e) powołanego dekretu z 6 września 1944 r., w świetle 
art. 2 § 3 k.p.c., w sytuacji, gdy niezaskarżoną decyzją Wojewody 
wydaną w sprawie z wniosku osoby zainteresowanej o stwierdzenie, 
że zespół pałacowo-parkowy nie podlegał działaniu przepisów 
dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, 
umorzono postępowanie na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. 
z powołaniem się na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego 
z dnia 1 marca 2010 r., sygn. akt P 107/08, w którym Trybunał 
umorzył postępowanie ze względu na utratę mocy obowiązującej 
aktu normatywnego w postaci rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. 
w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia 
Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy 
rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 ze zm.), w tym w zakresie § 5 
ust. 1 tego rozporządzenia?" 
 
podjął uchwałę: 
 
1. W przedmiocie objęcia danej nieruchomości dyspozycją 
art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o 
przeprowadzeniu reformy rolnej (jedn. tekst Dz.U. z 1945 r. Nr 3, 
poz. 13 ze zm.) orzeka organ administracyjny na podstawie § 5 
rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 
marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 
września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, 
poz. 51) 
  
2. odmawia podjęcia uchwały w pozostałym zakresie. 

 
3 
Uzasadnienie 
 
Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 390 
§ 1 k.p.c. powstało na tle rozpoznawania sprawy o uzgodnienie treści księgi 
wieczystej, poprzez nakazanie odłączenia z działu I księgi wieczystej jednej działki i 
założenie dla niej nowej księgi wieczystej z wpisaniem powodów jako 
współwłaścicieli. Działka, której dotyczy żądanie odłączenia stanowi zespół 
pałacowo-parkowy, będący działką siedliskową, na której znajdował się pałac, 
zamek, park krajobrazowy i staw z dopływami. Cała nieruchomość, obejmująca 
także wskazaną działkę, pod nazwą „Dobra Ziemskie R." była własnością 
spadkodawczyni powodów i przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie 
dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (jedn. 
tekst: Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm., dalej jako dekret o reformie rolnej), przy 
czym zdaniem powodów, na części nieruchomości obejmującej zespół pałacowo-
parkowy nigdy nie była prowadzona produkcja rolna, zatem nie stanowiąc 
nieruchomości ziemskiej w rozumieniu art. 2 ust. 1 powołanego dekretu nie 
podlegała przejęciu na własność państwa, a wpisanie Skarbu Państwa jako 
właściciela w księdze wieczystej nastąpiło bez podstawy prawnej. 
W trakcie postępowania przed Sądem pierwszej instancji powód J. K. zwrócił 
się do Wojewody […] z wnioskiem o wydanie decyzji stwierdzającej, że zespół 
pałacowo - parkowy w R. nie jest objęty przepisami dekretu o reformie rolnej. 
Podstawę wydania decyzji stanowił § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform 
Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 
1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51, dalej jako 
rozporządzenie wykonawcze), który stanowił o tym, że orzekanie w sprawach, czy 
dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o 
reformie rolnej należy w pierwszej instancji do kompetencji ówczesnych 
wojewódzkich urzędów ziemskich (dzisiaj jest to kompetencja wojewody). Decyzja 
wojewody w sprawie wchodzenia danej nieruchomości w skład nieruchomości 
ziemskiej na podstawie wskazanego przepisu dekretu o reformie rolnej jest 
prejudykatem dla sądu rozstrzygającego w sprawie cywilnej. 

 
4 
Jednakże Wojewoda […], odwołując się do postanowienia Trybunału 
Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2010 r. (P 107/08, OTK-A 2010, nr 3, poz. 27) 
umorzył postępowanie. Powołanym postanowieniem Trybunał Konstytucyjny uznał 
utratę mocy obowiązującej § 5 wskazanego rozporządzenia, co skutkuje, zdaniem 
Wojewody brakiem przepisu pozwalającego na wydanie decyzji we wnioskowanej 
sprawie. Od postanowienia umarzającego postępowanie powód się nie odwołał. 
Wobec takiego stanu faktycznego sprawy, Sąd pierwszej instancji uznał się za 
właściwy do merytorycznego rozstrzygnięcia o tym, czy zespół pałacowo- parkowy 
w niniejszej sprawie podlegał przepisom dekretu o reformie rolnej. Kierując się 
ścisłą interpretacją przepisów tego dekretu uznał działkę siedliskową za niesłużącą 
produkcji rolnej i brak podstaw do jej nacjonalizacji, w rezultacie czego uwzględnił 
powództwo. 
W toku rozpoznawania apelacji Skarbu Państwa od wyroku Sądu pierwszej 
instancji pojawiła się wątpliwość sformułowana w przedstawionym zagadnieniu 
prawnym, a jej przyczyną była w szczególności uchwała składu siedmiu 
sędziów NSA z dnia 10 stycznia 2011 r. (I O PS 3/10, ZN SA 2011, nr 1, s. 100). 
Naczelny Sąd Administracyjny uznał tą uchwałą, że § 5 rozporządzenia 
wykonawczego może nadal stanowić podstawę do orzekania w drodze 
administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład 
nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 litera e dekretu o reformie 
rolnej. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne dotyczy w swej 
istocie dopuszczalności drogi sądowej przed sądami powszechnymi w kwestii 
ustalenia, czy na podstawie art. 2 ust. 1 litera e dekretu o reformie rolnej określona 
nieruchomość stanowi nieruchomość ziemską i jako taka jest przedmiotem 
nacjonalizacji, stając się własnością Skarbu Państwa. Rozbieżność stanowisk 
w orzecznictwie, na którą wskazuje Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu postanowienia 
o przedstawieniu zagadnienia prawnego wynika z powołanych odmiennych dwu 
orzeczeń: Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, 
jednakże w przypadku NSA podjęta została uchwała, a pogląd Trybunału został 

 
5 
zawarty w postanowieniu, którym umorzono sprawę o sygn. P 107/08, stwierdzając 
w 
jego 
sentencji 
„utratę 
mocy 
obowiązującej 
aktu 
normatywnego 
w zakwestionowanym zakresie przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał", 
przyczyny wyjaśniając w uzasadnieniu. 
 W tym stanie rzeczy, w pierwszej kolejności należy się odnieść do kwestii 
mocy wiążącej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w postaci postanowienia, 
w świetle przepisów o ustroju Trybunału. Mając na uwadze zwłaszcza treść art. 174 
i 190 Konstytucji RP oraz art. 70 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale 
Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643), jak też interpretację tych przepisów 
przez sam Trybunał (por. wyrok z dnia 17 października 2004 r., SK 1/04, OTK-A 
2004, nr 9, poz. 96) oraz doktrynę, opowiedzieć się należy za następującym 
stanowiskiem. Postanowienia są rodzajem orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, 
ale postanowienie umarzające postępowanie, którego skutkiem procesowym jest 
to, że z określonych przyczyn Trybunał nie orzeka w przedmiotowej kwestii, nie 
spełnia przesłanek orzeczenia, które na podstawie art. 190 ust. 1 Konstytucji 
miałoby moc powszechnie obowiązującą, a więc wiążącą sąd rozpoznający 
sprawę. Jak argumentuje trafnie Naczelny Sąd Administracyjny w powołanej 
uchwale z 2011 r. „orzeczenie" z art. 190 Konstytucji, to wyłącznie akt, którym 
merytorycznie rozstrzygana jest sprawa należąca do kompetencji Trybunału. 
Nie jest to akt o charakterze formalnoprawnym, co świadczy o tym, iż takie 
rozstrzygnięcie nie ma atrybutów ostateczności i mocy powszechnie obowiązującej. 
Należy opowiedzieć się za poglądem, że przez wydanie postanowienia 
umarzającego, Trybunał odstępuje od merytorycznego orzekania, które ma na 
uwadze art. 190 Konstytucji. 
Przenosząc to rozumowanie na grunt niniejszej sprawy można zasadnie 
przyjąć, 
że 
brak 
jest 
w 
niej 
związania 
sądu 
powszechnego 
postanowieniem Trybunału Konstytucyjnego w sprawie umorzenia postępowania 
dotyczącego § 5 rozporządzenia wykonawczego, a motywy przytoczone 
w uzasadnieniu postanowienia Trybunału stanowią pogląd składu orzekającego 
na analizowany problem prawny. Pogląd ten nie jest jednak przekonujący, 
a argumenty za odmiennym twierdzeniem zawarte w uchwale składu siedmiu 
sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r. 

 
6 
odpowiadają stanowisku sędziów Sądu Najwyższego rozpoznających niniejszą 
sprawę. 
Są 
ponadto 
zbieżne 
z 
wcześniejszym 
orzecznictwem 
sądów 
powszechnych i administracyjnych, w tym także z licznymi orzeczeniami Sądu 
Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wśród orzeczeń NSA należy 
wskazać na uchwałę składu siedmiu sędziów NSA z dnia 5 czerwca 2006 r. (I OPS 
2/06, ONSA/WSA 2006, nr 5, poz. 123), podjętą na tle podobnego do niniejszej 
sprawy stanu faktycznego dotyczącego nacjonalizacji nieruchomości obejmującej 
zespół pałacowo-parkowy. W uzasadnieniu tej uchwały podkreślono, że stosowanie 
§ 5 rozporządzenia wykonawczego jest potrzebne tylko w razie powstania 
wątpliwości, czy konkretna nieruchomość spełnia przesłanki uzasadniające jej 
przejście na własność Skarbu Państwa ze względu na art. 2 ust. 1 litera e dekretu 
o reformie 
rolnej, 
a 
to 
wymaga 
kompleksowego 
zbadania 
podlegania 
nieruchomości przepisom o reformie rolnej. Pomimo, jak stwierdzono, że spory 
dotyczące prawa własności należą do dziedziny prawa cywilnego, a zatem są 
rozpoznawane przez sądy powszechne, to przepisy szczególne mogą od tej zasady 
wprowadzać wyjątki. Takim wyjątkiem jest § 5 rozporządzenia wykonawczego, 
będący przepisem szczególnym w rozumieniu art. 2 § 3 k.p.c. Orzekanie 
w okolicznościach spornych, czy dana nieruchomość stanowi nieruchomość 
ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 litera e dekretu należy obecnie do wojewody, 
a w razie odwołania się, rozstrzygnięcie na szczeblu ministerialnym w drugiej 
instancji może zostać poddane kontroli sądu administracyjnego. 
Już znacznie wcześniej podobne stanowisko zaprezentował Sąd Najwyższy, 
a 
odnosząc 
się 
tylko 
do 
orzeczeń 
zapadłych 
po 
zmianach 
ustrojowych wskazać należy na uchwałę z dnia 27 września 1991 r. (III CZP 90/91, 
OSNC 1992, nr 5, poz. 72). Przypomniano, że podstawę wpisu do księgi wieczystej 
własności nieruchomości podlegającej nacjonalizacji w wyniku zastosowania 
przepisów o reformie rolnej stanowiło zaświadczenie ówczesnego wojewódzkiego 
urzędu ziemskiego, nie będące decyzją administracyjną. Sąd Najwyższy odwołał 
się także w kwestiach wątpliwych do decyzji, wynikającej z § 5 rozporządzenia 
wykonawczego. Na poparcie swojego stanowiska Sąd Najwyższy przytoczył 
argumenty historyczne oraz przywołał wykładnię językową, wynikającą z brzmienia 
§ 
5 
rozporządzenia 
wykonawczego, 
stanowiącego 
o wyłącznej 
drodze 

 
7 
administracyjnej 
orzekania 
w sprawach 
uznawania 
nieruchomości 
za 
nieruchomości ziemskie podlegające przepisom dekretu o reformie rolnej, a nic nie 
mówiącego o przynależności tych spraw do sądownictwa powszechnego. Takie 
samo stanowisko zaprezentował Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 3 grudnia 2004 
r. (IV CK 336/04, Lex nr 186911), z dnia 20 grudnia 2005 r. (III CK 350/05, 
niepubl.), z dnia 7 czerwca 2006 r. (III CSK 64/06, Lex nr 445275) oraz z dnia 30 
stycznia 2007 r. (IV CSK 350/06, MoP 2007, nr 6, s. 230). 
W potwierdzającym tę linię orzecznictwa wyroku Sądu Najwyższego z dnia 
28 lipca 2004 r. (III CK 296/03, niepubl.) oraz w uchwale z dnia 17 lutego 2011 r. 
(III CZP 121/10) wyraźnie się stwierdza, że prawo własności nieruchomości 
ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 litera e dekretu z 1945 r. przeszło na rzecz 
Skarbu Państwa z mocy prawa, a powołana uchwała akcentuje, że nastąpiło 
to z dniem wejścia w życie tego dekretu, a więc z deklaratoryjnym charakterem 
wszelkich decyzji administracyjnych wydawanych w związku z procedurą 
przejmowania 
własności. 
Równolegle, 
Sąd 
Najwyższy 
dokonał 
oceny 
obowiązywania dekretu o reformie rolnej, zauważając w wyroku z dnia 16 listopada 
2004 r. (III CK 322/04, Lex nr 585800), że niezależnie od wątpliwej legitymacji 
PKWN oraz aksjologicznej oceny jego dekretu, to obowiązywanie tego aktu, 
ze względu na wywołane przezeń skutki, wymyka się z zakresu kontroli sądowej 
i wymaga takich zmian systemowych, które należą wyłącznie do ustawodawcy, 
a sąd nie ma kompetencji do rozstrzygania legalności dekretu o reformie rolnej 
(wyroki SN z dnia 24 października 2003 r., III CK 36/02, nie publ. oraz z dnia 
24 czerwca 2004 r., III CK 536/02, nie publ.). Podobny punkt widzenia, 
z odwołaniem się do orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego 
jest zawarty w wyroku SN z dnia 17 lutego 2010 r. (IV CSK 345/09, Lex nr 577697). 
W wyroku tym oraz w wyroku z dnia 6 października 2010 r. (II CSK 174/10, Lex nr 
621141) jest także odniesienie się do funkcjonalnego rozumienia i kontrowersji, 
jakie budzi na tle art. 2 ust. 1 litera e dekretu o reformie rolnej rozumienie pojęcia 
nieruchomości ziemskiej, mając na uwadze skreślenie w tym przepisie, mocą 
dekretu nowelizującego z dnia 17 stycznia 1945 r. (Dz.U. Nr 3, poz. 9) wyrazów: 
„o charakterze rolniczym"; wskazuje to na całościowe rozumienie nieruchomości, 
o której mowa w powołanym przepisie dekretu o reformie rolnej, będącej 

 
8 
nieruchomością ziemską jedynie przez przekroczenie wskazanych rozmiarów 
obszarowych. Kwestia ta nie wymaga w tym uzasadnieniu bliższego rozważenia, 
a Sąd pierwszej instancji zbyt wcześnie w sprawie, będącej podstawą 
przedstawienia zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu podjął rozstrzygnięcie 
powstałej wątpliwości, skoro droga administracyjna nie została jeszcze wyczerpana 
(por. postanowienie SN z dnia 25 lutego 2009 r., II CSK 501/08, Lex nr 528129 
i wyrok SN z dnia 8 lutego 2008 r., I CSK 371/07, LexPolonica nr 2130814). 
Pogląd zaprezentowany w dotychczasowej analizie znalazł się także 
w orzeczeniach odnoszących się do spraw, w których kwestionowane było 
obowiązywanie 
§ 
5 
rozporządzenia 
wykonawczego 
ze 
względu 
na niekonstytucyjność tego przepisu przez wkraczanie w materię ustawową. 
Wątpliwości pojawiły się po wydaniu postanowienia Trybunału Konstytucyjnego 
z dnia 28 listopada 2001 r. (SK 5/01, OTK 2001, nr 8, poz. 266), w którym 
umorzone zostało postępowanie w przedmiocie zgodności z konstytucją art. 2 ust. 
1 litera e dekretu z 1944 r. o reformie rolnej. Podobnie jak w postanowieniu 
Trybunału z dnia 1 marca 2010 r. uzasadniono to utratą mocy obowiązującej tego 
przepisu, co spotkało się z dezaprobatą i nierespektowaniem treści rozporządzenia 
zarówno przez Sąd Najwyższy i sądownictwo powszechne, jak również przez 
sądownictwo administracyjne. Rozważając obowiązywanie § 5 rozporządzenia 
wykonawczego Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 lutego 2003 r. (III CKN 1492/00, 
Biul. SN 2003, nr 7, s. 12) stwierdził, że nie można stosować współczesnych 
standardów legislacyjnych do aktów prawnych powstałych na podstawach 
konstytucji z 1921 roku (marcowej) lub z 1935 roku (kwietniowej), gdyż nie 
zawierały one tak wysokich i precyzyjnych wymagań dotyczących relacji między 
aktem ustawowym a aktami wykonawczymi, jak to ma miejsce na gruncie 
konstytucji z 1997 r. Nie jest więc zasadne stosowanie przepisów aktualnie 
obowiązującej ustawy zasadniczej z mocą wsteczną, bo to prowadziłoby do chaosu 
i godziło w bezpieczeństwo prawne. Pogląd ten dotyczy także obowiązywania art. 2 
ust. 1 litera e dekretu o reformie rolnej. W powołanym wyroku z 2003 r. Sąd 
Najwyższy zasadnie się odwołał do wymagającej ochrony wartości, jaką jest 
stabilność stosunków prawnych i społecznych, ukształtowanych w wyniku 
przeprowadzenia reformy rolnej, która to wartość może usprawiedliwiać odmowę 

 
9 
dokonania kontroli abstrakcyjnej i generalnej ówczesnych aktów normatywnych, 
o skutkach nadal trwających, pod kątem ich zgodności ze współczesnymi wzorcami 
konstytucyjnymi. W tym samym kierunku idą kolejne orzeczenia Sądu 
Najwyższego, włącznie z wyrokiem z dnia 6 października 2010 r. (II CSK 174/10, 
Lex nr 621141), w którym stwierdzono, że na gruncie prawa pozytywnego zasada 
państwa prawa oparta jest przede wszystkim na kryterium legalności działania 
władzy publicznej i ma pierwszeństwo przed zasadą słuszności. 
Mając 
na 
uwadze 
dokonaną 
analizę 
prawną, 
przytoczone 
opinie 
orzecznictwa oraz wspierającą je doktrynę uznać należy, że zarówno § 5 
rozporządzenia wykonawczego, jak i powołana w nim podstawa ustawowa 
w postaci art. 2 ust. 1 litera e dekretu o reformie rolnej nadal powinny stanowić 
podstawę prawną do orzekania na drodze administracyjnej, czy w sprawach 
wątpliwych dana nieruchomość odpowiada zakresowi pojęcia nieruchomości 
ziemskiej we wskazanym przepisie tego dekretu. Takie jest też rozstrzygnięcie 
kwestii podniesionej w pierwszej części zagadnienia prawnego przedstawionego 
Sądowi Najwyższemu. Dalsza część tego zagadnienia wiąże się już jednak 
z rozstrzygnięciem sprawy przez Sąd Apelacyjny, więc nie wymaga zajęcia 
stanowiska w postaci uchwały Sądu Najwyższego. 
Na kilka problemów należy jednak zwrócić uwagę w związku z wnioskami, 
jakie nasuwa treść pkt 1 podjętej uchwały. Chodzi zwłaszcza o rozważenie, 
czy wymagana w sprawie droga administracyjna jest drogą wyłączną oraz, czy 
dopuszczalna będzie kognicja sądu powszechnego wówczas, gdy organ 
administracyjny odmówi wydania decyzji na podstawie § 5 rozporządzenia 
wykonawczego. 
Co do pierwszej kwestii to, w świetle dokonanych już ustaleń należy 
stwierdzić, iż skoro wskazane przepisy szczególne względem norm postępowania 
cywilnego odsyłają na drogę postępowania administracyjnego, a tak czyni art. 22 
dekretu o reformie rolnej, poruczając jego wykonanie ministrowi resortowemu, ten 
zaś wydał stosowne rozporządzenie w dniu 1 marca 1945 r. z zawartym w nim § 5, 
określającym tryb orzekania w sprawach, o których mowa w art. 2 ust. 1 litera e 
tego dekretu, to właściwa jest tylko droga administracyjna. Zainteresowany 

 
10
rozstrzygnięciem wątpliwości co do charakteru nieruchomości ziemskiej nie mógł 
ani po wejściu w życie powołanych przepisów, ani nie może obecnie wybrać według 
swego uznania albo trybu postępowania administracyjnego, albo cywilnego. 
Orzeczenie dotyczące art. 2 ust. 1 litera e dekretu o reformie rolnej może zapaść 
tylko 
według 
przepisów 
o 
postępowaniu 
administracyjnym, 
z 
możliwym 
wykorzystaniem dwóch instancji organów administracyjnych oraz drogi sądowej 
(kontrola zgodności decyzji z prawem). Niewykorzystanie przysługującej drogi 
administracyjnej przez niezaskarżenie decyzji administracyjnej, także wskutek 
zaniechania zaskarżenia decyzji do sądu administracyjnego nie otwiera możliwości 
wydania orzeczenia przez sąd powszechny. Rozdzielność obu tych trybów 
postępowania powoduje, że sąd powszechny nie może także zastąpić kontroli sądu 
administracyjnego. W odniesieniu do kontroli decyzji administracyjnych kognicja 
sądów powszechnych jest wyłączona. Dotyczy to w niniejszej sprawie umorzenia 
przez wojewodę postępowania w sprawie wydania decyzji administracyjnej na 
podstawie § 5 rozporządzenia wykonawczego, od którego to postanowienia 
przysługiwał środek zaskarżenia. 
Należy więc odpowiedzieć na pytanie, czy w jakiejś sytuacji objętej sprawą 
o zakwestionowanie przynależności danej nieruchomości lub jej części, jak 
w niniejszej sprawie - siedliska stanowiącego zespół pałacowo- parkowy do 
nieruchomości ziemskiej w rozumieniu art. 2 ust. 1 litera e dekretu o reformie rolnej 
właściwy będzie sąd powszechny, rozpoznający roszczenie cywilnoprawne. 
W niniejszej 
sprawie 
dotyczy 
ono 
uzgodnienia 
treści 
księgi 
wieczystej 
z rzeczywistym stanem prawnym, w innej mogłoby odnosić się do rei vindicatio 
wniesione przez osoby negujące objęcie części nieruchomości pojęciem 
nieruchomości ziemskiej itp. 
Co do zasady należy udzielić na to pytanie odpowiedzi negatywnej. 
Aprobowanie obowiązywania i skutków wynikających z przepisów dekretu 
o reformie rolnej, jak też § 5 rozporządzenia wykonawczego, odwołującego się do 
stanowiącego o nieruchomości ziemskiej art. 2 ust. 1 litera e tego dekretu, prowadzi 
do sformułowanego wcześniej wniosku, że orzeczenie o tym, czy dana 
nieruchomość jest nieruchomością ziemską w rozumieniu powołanego przepisu 
dekretu należy wyłącznie do postępowania administracyjnego (§ 5 ust. 1 i 2 

 
11
rozporządzenia). Zatem sąd powszechny nie ma w tej sprawie kognicji, jeżeli 
stosowne orzeczenie na podstawie § 5 rozporządzenia zostanie wydane, czyli 
zgodnie z inicjatywą zainteresowanego podmiotu, najpierw decyzja administracyjna 
organu pierwszej instancji (wojewoda), następnie wskutek odwołania - organu 
drugiej instancji (minister), a w końcu, w wyniku dalszego odwoływania się - 
odpowiednie 
orzeczenie 
sądu 
administracyjnego. 
Wynik 
postępowania 
administracyjnego ma bezpośredni wpływ na rozstrzygnięcie sądu rozpoznającego 
sprawę cywilną, dla której orzeczenie wydane na podstawie § 5 rozporządzenia 
wykonawczego ma charakter prejudycjalny i wiążący (uchwała SN z dnia 27 
września 1991 r., III CZP 90/91, OSNCP 1992, nr 5, poz. 72). 
Dopiero w sytuacji, gdy organ administracyjny prawomocnym ostatecznym 
orzeczeniem odmówiłby wydania decyzji merytorycznej na podstawie § 5 
rozporządzenia i sąd rozpoznający sprawę cywilną nie mógłby w ogóle podjąć 
rozstrzygnięcia, można rozważyć, czy nie otworzy się dla tego sądu uprawnienie do 
samodzielnego rozpatrzenia kwestii, bez której dalsze postępowanie sądowe stanie 
się niemożliwe. Byłaby to zapewne sytuacja zupełnie wyjątkowa. Organ oraz sąd 
administracyjny nie mogą bowiem uchylić się od rozstrzygnięcia sprawy, jeśli 
należy do ich właściwości. Jeżeli organ pierwszej instancji tak by uczynił, to jak 
w sprawie niniejszej otwiera się droga odwoławcza oraz strona może wykorzystać 
inne możliwości, jakie dają przepisy postępowania administracyjnego; wskazuje na 
nie Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu postanowienia o przedstawieniu zagadnienia 
prawnego. Zaniechanie skorzystania z tych możliwości przez stronę, np. w razie 
umorzenia postępowania, jak w niniejszej sprawie, nie daje prawa sądowi 
powszechnemu do samodzielnego rozpoznania sprawy, w zakresie, w jakim nie 
jest właściwy. Dopiero uznanie się organu administracyjnego w konkretnej sprawie 
za niewłaściwy, co nabrało postaci prawomocnego orzeczenia otwiera drogę 
do rozpoznania sprawy przez sąd powszechny. 
 Podstawą prawną, na jakiej oprze się w takiej sytuacji sąd powszechny jest 
art. 1991 k.p.c. Według tego przepisu, wprowadzonego do procedury cywilnej 
od dnia 1 stycznia 2004 r. przez ustawę z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz.U. Nr 153, 
poz. 1271) sąd nie może odrzucić pozwu z tego powodu, że do rozpoznania sprawy 
właściwy jest organ administracji publicznej lub sąd administracyjny, jeżeli uznały 

 
12
się w tej sprawie za niewłaściwe. Zgodnie ze stanowiskiem doktryny chodzi 
o otwarcie się drogi sądowej na te sprawy, które zasadniczo do drogi sądowej nie 
należą, ale winny zostać rozpoznane, ze względu na gwarantowane konstytucją 
prawo każdego podmiotu do sądu oraz przeciwdziałanie automatycznemu 
odmawianiu rozpoznania sprawy przez sąd jako nie będącej sprawą cywilną 
(art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 177 Konstytucji). Pojęcie uznania się za 
niewłaściwy należy rozumieć wąsko według art. 1991 k.p.c., to znaczy jako synonim 
braku właściwości rzeczowej organu administracji do rozpoznania sprawy 
w postępowaniu administracyjnym (por. wyrok SN z dnia 3 stycznia 2007 r., IV CSK 
312/06, LexPolonica nr 1091201). W niniejszej sprawie, która we wszczętym 
postępowaniu sądowym jest sprawą cywilną, właściwość organu administracyjnego 
dotyczy tylko decyzji prejudycjalnej. Wtedy więc, gdy nie będzie możliwe, 
we wcześniej wskazanych warunkach prawnych, uzyskanie merytorycznej decyzji 
administracyjnej koniecznej do rozpoznania sprawy cywilnej, sąd powszechny 
będzie mógł rozstrzygnąć, czy w świetle art. 2 ust. 1 litera e nieruchomość stanowi 
nieruchomość ziemską, po to, aby móc rozpoznać zgłoszone w postępowaniu 
cywilnym roszczenie prawno-rzeczowe (por. uzasadnienie wyroku SN z dnia 
6 października 2010 r., II CSK 174/10, Lex nr 621141). 
Mając to na względzie Sąd Najwyższy podjął na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. 
uchwałę o treści, jak na wstępie. 
 
 
 
jz