III CZP 20/11

Uchwała z dnia 20 maja 2011 r., III CZP 20/11 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster 
Sędzia SN Marian Kocon 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Pawła B. przy uczestnictwie Urszuli B. o 
zmianę miejsca pobytu małoletniego Huberta B., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej 
na posiedzeniu jawnym w dniu 20 maja 2011 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Koszalinie postanowieniem z dnia 10 
marca 2011 r.: 
„Czy sprawa o zmianę zawartego w wyroku orzekającym rozwód 
rozstrzygnięcia o miejscu pobytu dziecka podlega rozpoznaniu w składzie jednego 
sędziego bez udziału ławników, czy w składzie jednego sędziego z udziałem 
ławników?” 
podjął uchwałę: 
 
Sprawa o zmianę zawartego w wyroku orzekającym rozwód 
rozstrzygnięcia o miejscu pobytu dziecka podlega rozpoznaniu przez sąd w 
składzie jednego sędziego. 
 
Uzasadnienie 
 
Wyrokiem z dnia 17 marca 2010 r. Sąd Okręgowy w Koszalinie rozwiązał 
przez rozwód małżeństwo Pawła B. i Urszuli B., powierzając obojgu rodzicom 
wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim synem Hubertem i określając 
miejsce pobytu dziecka przy matce. 
Postanowieniem z dnia 3 listopada 2010 r. wydanym w składzie jednego 
sędziego Sąd Rejonowy w Koszalinie – na wniosek Pawła B. – zmienił orzeczenie 
zawarte w wyroku rozwodowym w ten sposób, że ustalił miejsce pobytu 
małoletniego przy ojcu. 

Rozpoznając zażalenie uczestniczki, Sąd Okręgowy w Koszalinie powziął 
wątpliwości dotyczące składu sądu i przedstawił je Sądowi Najwyższemu do 
rozstrzygnięcia. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zgodnie z zasadą ustanowioną w art. 47 § 1 k.p.c., w pierwszej instancji sąd 
rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego, chyba że przepis szczególny 
stanowi inaczej. Zasada ta – na skutek działania art. 13 § 2 k.p.c. – ma 
zastosowanie również w postępowaniu nieprocesowym, z wyjątkiem ustanowionym 
w art. 509 k.p.c., zgodnie z którym skład ławniczy jest przewidziany w sprawach o 
przysposobienie oraz o pozbawienie lub o ograniczenie władzy rodzicielskiej. 
Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w sprawie o 
ustalenie miejsca pobytu dziecka, a ściślej o zmianę tego miejsca, określonego już 
w prawomocnym wyroku orzekającym rozwód rodziców, w związku z czym – co 
uwypuklił także Sąd Okręgowy – konieczne jest wyjaśnienie, czy przedmiot tej 
sprawy jest objęty, użytym w art. 509 k.p.c., pojęciem „ograniczenie władzy 
rodzicielskiej”. 
Ustawodawca nie zdefiniował tego pojęcia ani nie sporządził katalogu 
mieszczących się w nim spraw, zatem ocena w tym zakresie należy do sądu. 
Należy przy tym pamiętać, że art. 509 k.p.c. ma charakter wyjątkowy, toteż 
powinien być wykładany deklaratywnie, ściśle, a w razie istotnych wątpliwości – 
zwężająco. W związku z tym w judykaturze Sądu Najwyższego sformułowano tezę, 
że skład ławniczy jest właściwy tylko w sprawach o – verba legis – pozbawienie lub 
ograniczenie władzy rodzicielskiej (uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 
23 lipca 2008 r., III CZP 74/08, OSNC 2009, nr 1, poz. 11). 
Wskazówek umożliwiających określenie pojęcia „ograniczenie władzy 
rodzicielskiej” należy poszukiwać przede wszystkim w przepisach kodeksu 
rodzinnego i opiekuńczego, które – zwłaszcza po zmianach dokonanych ustawą z 
dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz 
niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 220, poz. 1431) – pozwalają na dokonanie 
wyraźnej dystynkcji między władzą rodzicielską nad dzieckiem a utrzymywaniem 
kontaktów z dzieckiem, które niewątpliwie wiążą się z miejscem jego przebywania. 
Z art. 58 § 1 i art. 113 § 1 k.r.o. wynika obecnie w sposób oczywisty, że 
utrzymywanie kontaktów z dzieckiem (prawo do nich), choć należy do szeroko 
rozumianych praw rodzicielskich przewidzianych w art. 48 ust. 2 Konstytucji, nie jest 

składnikiem władzy rodzicielskiej w ujęciu normatywnym. W tej sytuacji, zważywszy 
że sfera osobistej styczności z dzieckiem jest determinowana miejscem jego 
pobytu, to miejsce to – jego określenie lub zmiana – nie stanowi czynnika władzy 
rodzicielskiej w rozumieniu art. 95 k.r.o. Pogląd ten można wywieść także z 
judykatury Sądu Najwyższego mającej oparcie w przepisach sprzed zmiany 
dokonanej ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. (por. np. uchwała pełnego składu Izby 
Cywilnej z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 70/66, OSNCP 1968, nr 5, poz. 77 oraz 
uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1988 r., III CZP 42/88, OSNCP 
1989, nr 10, poz. 156; nieco odmiennie uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 8 
marca 2006 r., III CZP 98/05, OSNC 2006, nr 10, poz. 158). Również w europejskiej 
konwencji o wykonywaniu praw dzieci, sporządzonej w Strasburgu dnia 25 stycznia 
1996 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 107, poz. 1128), prawo styczności z dzieckiem zostało 
ściśle powiązane z miejscem jego pobytu (art. 1 ust. 3). 
W tej sytuacji orzekanie o miejscu pobytu dziecka, zwłaszcza wtedy, gdy 
władza rodzicielska żadnego z rodziców nie została odjęta ani ograniczona, jest 
decyzją, w której dominują elementy faktyczne; samo ustalenie miejsca pobytu 
dziecka, choć dotyczy istotnych spraw rodziny i wpływa na wykonywanie władzy 
rodzicielskiej, w żaden sposób nie wpływa na jej zakres ani nie uszczupla jej pełni 
(por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1951 r., C 260/51, OSN 
1951, nr 3, poz. 90). Nie ma także podstaw do twierdzenia, aby orzeczenie 
dotyczące ustalenia miejsca pobytu dziecka wiązało się bezpośrednio z 
wykonywaniem pieczy (art. 95 § 1 k.r.o.), rozumianej jako zespół obowiązków i 
uprawnień rodzicielskich obejmujących troskę o dziecko, dbanie o jego komfort 
psychiczny, wychowanie i rozwój; jest oczywiste, że jeżeli rodzice nieograniczeni 
we władzy rodzicielskiej nie mieszkają razem, to miejsce pobytu dziecka musi być 
arbitralnie – oczywiście z uwzględnieniem jego dobra – określone przy którymś z 
nich. Sama zmiana tego miejsca eo ipso nie zmienia zakresu władzy rodzicielskiej, 
a w szczególności nie ogranicza władzy tego rodzica, u którego dziecko przebywało 
przed dokonaną zmianą. Nie powinna także, choć pewne zmiany są nieuniknione, 
prowadzić do ograniczenia kontaktów z dzieckiem, których utrzymywanie jest 
obowiązkiem rodziców, szczególnie ze względu na psychiczny rozwój dziecka. 
Obowiązki te – a także władza rodzicielska – nie ustają zresztą również wtedy, gdy 
dziecko nie przebywa u żadnego z rodziców, a bezpośrednią pieczę nad nim 
sprawuje opiekun lub rodzina zastępcza (por. art. 1131 § 2 k.r.o.). 

W tym stanie rzeczy należy uznać, że sprawa o zmianę rozstrzygnięcia o 
miejscu pobytu dziecka nie jest sprawą o ograniczenie władzy rodzicielskiej w 
rozumieniu art. 509 k.p.c., a orzeczenie wydane w tym przedmiocie nie oznacza 
ograniczenia władzy rodzicielskiej któregoś z rodziców (por. postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 6 marca 1985 r., III CRN 19/85, nie publ.). Niezależnie od 
argumentów jurydycznych, taka wykładnia odpowiada racji ustrojowej zawartej w 
intencjach prawodawcy, który ustanawiając odstępstwa od zasady jednoosobowego 
składu sądu, miał na względzie sprawy o szczególnym znaczeniu społecznym, 
wymagające wyjątkowo wnikliwej i wszechstronnej oceny przez składy kolegialne 
(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 113/03, OSNC 
2005, nr 5, poz. 75). Sprawa o ustalenie miejsca pobytu dziecka takiego 
szczególnego znaczenia nie ma. 
Z tych przyczyn podjęto uchwałę, jak na wstępie.