III CZP 20/04

Uchwała z dnia 12 maja 2004 r., III CZP 20/04 
 
Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (sprawozdawca) 
Sędzia SN Marian Kocon 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Hanny N. przeciwko K. Holdingowi 
Węglowemu S.A. – Kopalni Węgla Kamiennego "M." w K. o naprawienie szkody, po 
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 12 maja 2004 r., 
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia 
prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Katowicach postanowieniem z 
dnia 5 marca 2004 r.: 
"Czy dopuszczalne jest zobowiązanie do naprawienia szkody wyrządzonej 
ruchem zakładu górniczego, na podstawie przepisów art. 94 ust. 1 i art. 95 ust. 1 
ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze, w części poprzez 
zobowiązanie do przywrócenia stanu poprzedniego a w pozostałym zakresie 
poprzez zapłatę odszkodowania pieniężnego?" 
podjął uchwałę: 
 
 
Szkoda, o której mowa w art. 94 ust. 1 i art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 4 
lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr 27, poz. 96 ze zm.) 
może być naprawiona w części przez przywrócenie do stanu poprzedniego, w 
pozostałej zaś części przez zapłatę odszkodowania. 
 
Uzasadnienie 
 
W powództwie przeciwko Kopalni Węgla Kamiennego „M.” w K., należącej do 
K. Holdingu Węglowego S.A., powódka Hanna N. domagała się naprawienia szkody 
wyrządzonej ruchem Kopalni, polegającej na wychyleniu się od pionu budynku 
mieszkalnego. Powołując się na opinię biegłego z zakresu budownictwa Sąd 
Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 16 lipca 2003 r. uwzględnił powództwo w 

części przez nakazanie wypoziomowania podłóg na poszczególnych 
kondygnacjach budynku, wyregulowanie stolarki oraz usunięcie przeciwspadków 
rynien. Oddalił natomiast powództwo w części dotyczącej żądania zasądzenia tzw. 
wartości handlowej budynku. Sąd Okręgowy wyraził przekonanie, że przewidziany 
w art. 94 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze 
(Dz.U. Nr 29, poz. 96 ze zm. – dalej: "Pr.g.g.") sposób naprawienia szkody nie 
może być rozumiany jako tożsamy z przywróceniem rzeczy do staniu pierwotnego, 
w przeciwieństwie do zasad wynikających z kodeksu cywilnego. 
Rozpoznając apelację powódki, Sąd Apelacyjny powziął wątpliwość prawną, 
którą wyraził w przytoczonym na wstępie pytaniu. Wskazując na dotychczasową 
praktykę orzeczniczą zauważył, że likwidacja wychyleń budynków przez ich 
prostowanie jest stosowanym sposobem naprawienia szkody, jeżeli wychylenie 
charakteryzuje się wysokim stopniem uciążliwości. W przypadkach pochylenia w 
stopniu nieznacznym lub średnim, za właściwe uznaje się poziomowanie wnętrza 
budynku. Przywrócenie w takich przypadkach budynkowi pierwotnego kształtu 
sprowadzałoby nadmierne koszty, nieproporcjonalne do spadku wartości handlowej 
budynku. Okoliczność ta, w przekonaniu Sądu Apelacyjnego, przemawia „za 
kompensowaniem szkody polegającej na nieznacznym i średnim wychyleniu bryły 
budynku od pionu przez zasądzenie odszkodowania pieniężnego odpowiadającego 
zmniejszeniu wartości handlowej pochylonego obiektu niezależnie od naprawy 
powodującej częściową restytucję naturalną”. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
W myśl art. 363 § 1 k.c., naprawienie szkody może nastąpić bądź to przez 
zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej, bądź też przez przywrócenie stanu 
pierwotnego. Przepis czyni zarazem poszkodowanego uprawnionym do wyboru 
jednego z tych sposobów naprawienia szkody, jakkolwiek z natury rzeczy wybór ten 
nie zawsze będzie realny, o ile bowiem odszkodowanie w pieniądzu ma charakter 
uniwersalny, o tyle przywrócenie stanu poprzedniego może się okazać niemożliwe, 
np. w razie zniszczenia rzeczy niezamiennej. 
Szkody górnicze także podlegają naprawieniu w jeden ze wskazanych 
sposobów, tyle tylko, że art. 94 ust. 1 Pr.g.g. wyraźnie preferuje przywrócenie stanu 
poprzedniego, co dobitnie zostało podkreślone w art. 95 ust. 1, dopuszczającym 
naprawienie szkody przez zapłatę odszkodowania jedynie w sytuacjach, w których 

przywrócenie stanu poprzedniego nie jest możliwe albo rażąco przekraczałoby 
wielkość poniesionej szkody. 
O ile naprawienie szkody przez zapłatę sumy pieniężnej ma charakter 
ekwiwalentny i zarazem kompensacyjny, o tyle przywrócenie stanu poprzedniego 
nie zawsze jest równoznaczne z doprowadzeniem poszkodowanego do sytuacji, w 
której znajdował się przed wyrządzeniem szkody. W wypadku rzeczy 
uszkodzonych, następnie poddanych zabiegowi przywrócenia im cech pierwotnych, 
sam fakt takiego zabiegu może w poważnym stopniu obniżyć atrakcyjność rzeczy, 
co w stosunkach handlowych może się wyrażać obniżeniem oceny. Mówiąc inaczej, 
przewrócenie rzeczy jej walorów użytkowych i estetycznych nie zawsze w pełni 
wyrównuje doznany przez poszkodowanego uszczerbek majątkowy. Aktualne staje 
się wówczas pytanie, czy taka postać ubytku wartości rzeczy, którą przyjęło się 
określać mianem obniżenia wartości handlowej, może być przedmiotem 
samodzielnego roszczenia. 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważało stanowisko, że przywrócenie 
stanu poprzedniego eliminuje możliwość żądania dodatkowego odszkodowania 
odpowiadającego obniżeniu wartości sprzedanej rzeczy. Wyrazem takiego 
zapatrywania jest m.in. wyrok z dnia 3 lutego 1971 r., III CRN 450/70 (OSNCP 
1971, nr 11, poz. 205), w którym Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli w wyniku naprawy 
przywrócono uszkodzony samochód do stanu poprzedniego, jego właściciel nie 
może żądać zasądzenia ponadto sumy pieniężnej odpowiadającej obniżeniu 
„wartości handlowej” samochodu. W orzecznictwie ostatnich lat tak pojmowane 
następstwa restytucji naturalnej nie znajdują już uznania. W uchwale z dnia 12 
października 2001 r., III CZP 57/01 (OSNC 2002, nr 5, poz. 57) Sąd Najwyższy 
odstąpił od powołanej uchwały, stwierdzając, że odszkodowanie za uszkodzenie 
samochodu może obejmować, oprócz kosztów jego naprawy, także zapłatę sumy 
pieniężnej, odpowiadającej różnicy między wartością tego samochodu przed 
uszkodzeniem i po naprawie. 
Uwarunkowana potrzebami gospodarki rynkowej ewolucja stanowiska w 
zakresie kształtowania wartości rzeczy w następstwie stosowania restytucji 
naturalnej, nie ma odzwierciedlenia w dotychczasowym orzecznictwie na tle 
odpowiedzialności za szkody górnicze. Jest to wynik zapatrywania, że cele 
uregulowań objętych art. 363 § 1 k.c. i art. 94 Pr.g.g. są odmienne. Taką 
interpretacją posłużył się Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 kwietnia 1996 r., III 

CZP 31/96 (OSNC 1996, nr 9, poz. 113), przyjmując, że odpowiedzialność na 
podstawie art. 363 k.c. jest szersza niż na podstawie art. 94 Pr.g.g., co sprawia, iż 
odpowiedzialność według zasad określonych w kodeksie cywilnym uwzględnia w 
pełni ochronę interesu wierzyciela i kompensacyjną funkcję odpowiedzialności 
cywilnej, gdy tymczasem odpowiedzialność za szkody przewidziana w Prawie 
geologicznym i górniczym ma na celu jedynie stworzenie stanu, który by chociaż w 
przybliżony sposób zaspokajał poszkodowanego. 
Takie stanowisko, zdominowane stanem faktycznym konkretnej sprawy, nie 
ma dostatecznego oparcia w brzmieniu art. 94 i 95 Pr.g.g. i Sąd Najwyższy w 
obecnym składzie go nie podziela. Wynikający z tych przepisów prymat obowiązku 
przywrócenia stanu poprzedniego jako sposobu naprawienia szkody, podobnie jak 
pozbawienie poszkodowanego możliwości wyboru sposobu naprawienia szkody, 
nie uprawnia do wniosku, że przywrócenie stanu poprzedniego, przez wzgląd na 
jego specyficznie kompensacyjny charakter, wyłącza dalsze roszczenie, nawet 
jeżeli przywrócenie stanu poprzedniego nie wyrównuje ubytku wartości rzeczy 
sprzed wyrządzenia szkody. Jeżeli bowiem według art. 95 Pr.g.g. poszkodowanemu 
należy się odszkodowanie pieniężne w przypadku, gdy stanu poprzedniego 
przewrócić nie można lub spowodowałoby to koszy rażąco przekraczające wielkość 
szkody, to sens takiego uregulowania wyraża się w tym, że przywrócenie stanu 
poprzedniego ma stawiać poszkodowanego w takiej samej sytuacji, w jakiej 
znajdował się przed wyrządzeniem szkody. Zważywszy na zróżnicowany charakter 
szkód wyrządzonych ruchem zakładów górniczych, a nade wszystko ich 
specyfikację, czego przykładem jest stan faktyczny rozpoznawanej sprawy, koszt 
przywrócenia stanu poprzedniego w wielu przypadkach nie przystaje do wielkości 
szkody. W zależności np. od stopnia odchylenia budynku od pionu, wielkość szkody 
– na co zwraca uwagę Sąd Apelacyjny – może być zaliczona do kategorii 
nieznacznych, średnich albo dużych. Koszt zabiegu prostowania bryły takiego 
budynku może się w tej klasyfikacji nie mieścić i być porównywalnym, niezależnie 
od tego, jaki stopień odchylenia podlega usunięciu. Jeżeli wobec tego art. 95 Pr.g.g. 
dopuszcza odstępstwo od restytucji naturalnej tylko w razie rażąco wyższych 
szacunkowych kosztów tego zabiegu w stosunku do wielkości szkody, to tym 
samym sankcjonuje możliwość dokonania restytucji naturalnej kosztem wyższym 
niż wielkość szkody, byleby nie rażąco wyższym. Z tego jednak nie wynika, że 
przywrócenie stanu poprzedniego może nastąpić kosztem niższym niż wielkość 

szkody, ze skutkiem w postaci zaspokojenia wierzyciela. Takie założenie przeczy 
nie tylko zasadzie pełnego wyrównania szkody, ale pozostaje także w sprzeczności 
z regułami sprawiedliwości. Dopóki zatem restytucja in natura jest możliwa, dopóty 
poszkodowany nie może doznać uszczerbku majątkowego, także w postaci 
obniżenia tzw. wartości handlowej rzeczy. 
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).