III CZP 2/10

Uchwała z dnia 28 kwietnia 2010 r., III CZP 2/10 
 
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "F.I.L." S.A. w upadłości likwidacyjnej w 
K. reprezentowanej przez syndyka masy upadłości przy uczestnictwie Donaty P.-J. 
o stwierdzenie upadku zabezpieczenia, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 28 kwietnia 2010 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 29 
grudnia 2009 r.: 
„Czy umorzenie postępowania na podstawie art. 1821 § 1 k.p.c. skutkuje 
upadkiem zabezpieczenia na podstawie art. 744 k.p.c.?” 
podjął uchwałę: 
 
 
 
Umorzenie postępowania na podstawie art. 1821 § 1 k.p.c. nie powoduje 
przewidzianego w art. 744 k.p.c. upadku zabezpieczenia polegającego na 
obciążeniu nieruchomości hipoteką przymusową wpisaną do księgi 
wieczystej przed ogłoszeniem upadłości. 
 
Uzasadnienie 
 
Sąd Okręgowy w Krakowie prawomocnym postanowieniem z dnia 17 lutego 
2009 r. zabezpieczył – przed wszczęciem postępowania – roszczenie powódki o 
nakazanie pozwanej złożenia oświadczenia woli przez obciążenie nieruchomości 
pozwanej hipoteką przymusową do kwoty 305 440 zł. W dniu 23 marca 2009 r. 
hipoteka ta została wpisana do księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości 
obciążonej. 

Postanowieniem z dnia 5 maja 2009 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa-
Śródmieścia ogłosił upadłość pozwanej, obejmującą likwidację jej majątku. 
W związku z tym, Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 9 czerwca 
2009 r., na podstawie art. 1821 § 1 k.p.c., umorzył postępowanie w sprawie o 
nakazanie pozwanej złożenia oświadczenia woli, a postanowieniem z dnia 5 
października 2009 r. – na wniosek syndyka masy upadłości pozwanej – stwierdził 
upadek udzielonego zabezpieczenia, powołując się na art. 744 § 1 k.p.c. 
Sąd Apelacyjny w Krakowie, rozpoznając zażalenie powódki powziął poważne 
wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym do 
rozstrzygnięcia. Zauważył, że art. 744 § 1 k.p.c. nie uzależnia upadku 
zabezpieczenia od przyczyny umorzenia postępowania, można zatem uznać, że 
upadek zabezpieczenia następuje w każdym przypadku umorzenia postępowania, a 
zatem również w sytuacji określonej w art. 1821 § 1 k.p.c. 
Jednocześnie jednak Sąd Apelacyjny wskazał na argumenty podważające 
trafność tego zapatrywania. Przy wykładni art. 744 § 1 w zakresie, w jakim odnosi 
się on do przypadku uregulowanego w art. 1821 § 1 k.p.c., nie można pominąć 
przepisów ustawy z dnia 23 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze 
(jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm. – dalej: "Pr.u.n."), w 
szczególności art. 146 ust. 3, zgodnie z którym postanowienia o udzieleniu 
zabezpieczenia, które zostały już wykonane przed ogłoszeniem upadłości, zostają 
utrzymane w mocy po jej ogłoszeniu. W rozpoznawanej sprawie umorzenie 
postępowania nastąpiło jedynie ze względu na niedopuszczalność dochodzenia 
wierzytelności w postępowaniu rozpoznawczym, gdyż powódka może dochodzić 
zaspokojenia wierzytelności tylko w ramach postępowania upadłościowego.  
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zgodnie z art. 744 § 1 k.p.c., w razie prawomocnego zwrotu albo odrzucenia 
pozwu lub wniosku, oddalenia powództwa lub wniosku albo umorzenia 
postępowania, zabezpieczenie upada. Przewidziany w tym przepisie upadek 
zabezpieczenia następuje ex lege, bez konieczności wydania w tym przedmiocie 
orzeczenia, na wniosek obowiązanego sąd może jednak wydać postanowienie 
stwierdzające upadek zabezpieczenia (art. 7541 § 3 w związku z art. 744 § 3 k.p.c.). 
W piśmiennictwie trafnie wskazuje się, że orzeczenie takie może być potrzebne 
obowiązanemu – tak jak w konkretnym stanie faktycznym – do uzyskania 
wykreślenia hipoteki przymusowej z księgi wieczystej. 

Sens rozwiązania przyjętego w art. 744 § 1 k.p.c. jest oczywisty. Udzielone 
zabezpieczenie nie może trwać, gdy postępowanie, którego przedmiotem było 
zabezpieczone roszczenie, zostało prawomocnie zakończone w sposób negatywny 
dla uprawnionego. Automatyczny upadek zabezpieczenia następuje w takim 
wypadku niezależnie od tego, czy do zakończenia postępowania doszło z przyczyn 
procesowych (zwrot pozwu, umorzenie postępowania, odrzucenie pozwu), czy też 
merytorycznych (oddalenie powództwa). Wątpliwości budzi natomiast kwestia, czy 
skutek ten następuje także w razie umorzenia postępowania na podstawie art. 1821 
§ 1 k.p.c., tj. ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku pozwanego, jeżeli 
postępowanie dotyczy masy upadłości, z brzmienia bowiem art. 744 § 1 k.p.c. nie 
wynika, aby upadek zabezpieczenia z mocy prawa następował w zależności od 
przyczyny umorzenia postępowania. 
Poszukując odpowiedzi na to pytanie trzeba mieć na względzie  ratione legis 
art. 1821 k.p.c., dodanego na podstawie art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 16 listopada 
2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych 
ustaw (Dz.U. Nr 235, poz. 1699), która weszła w życie z dniem 20 marca 2007 r. 
Wprowadzenie tego przepisu podyktowane zostało – na co wskazuje uzasadnienie 
projektu powołanej ustawy – potrzebą uporządkowania skutków ogłoszenia 
upadłości podmiotu postępowania cywilnego ze względu na rodzaj upadłości. W 
myśl art. 1821 § 1 k.p.c., ogłoszenie upadłości likwidacyjnej wobec pozwanego 
wyłącza możliwość kontynuowania przeciwko niemu sprawy dotyczącej majątku 
wchodzącego w skład masy upadłości; jedynym sposobem dochodzenia 
wierzytelności upadłościowych w takim wypadku jest zgłoszenie ich do masy i 
ustalenie przez sędziego komisarza. Przyjmując takie rozwiązanie ustawodawca 
znowelizował jednocześnie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., który nie stanowi już podstawy 
zawieszenia postępowania w razie ogłoszenia upadłości likwidacyjnej w stosunku 
do strony pozwanej. Przyznał też powodowi prawo ponownego wytoczenia 
powództwa – w terminie trzech miesięcy po prawomocnej odmowie uznania 
wierzytelności, uchyleniu, prawomocnym zakończeniu albo umorzeniu 
postępowania upadłościowego, bądź też zmianie postanowienia o ogłoszeniu 
upadłości obejmującej likwidację majątku pozwanego na postanowienie o 
ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu – z zachowaniem skutków, 
jakie ustawa wiąże z poprzednio wytoczonym powództwem i bez konieczności 
powtórzenia postępowania dowodowego (art. 1821 § 2 i 3 k.p.c.). 

Z tych unormowań wynika, że umorzenie postępowania w następstwie 
ogłoszenia upadłości likwidacyjnej pozwanego ma na celu nie zakończenie 
postępowania ze względu na niemożliwość realizacji roszczenia w ogóle, lecz 
umożliwienie powodowi skorzystania z innego – właściwego w takim wypadku – 
sposobu uzyskania zaspokojenia. Na rzecz takiego rozumienia znaczenia art. 1821 
k.p.c. przemawiają dotychczasowe wypowiedzi Sądu Najwyższego dotyczące 
wykładni tego przepisu, w których akcentowano wąski – uwzględniający istotę 
postępowania upadłościowego – zakres przedmiotowy jego zastosowania, a także 
odrębności odróżniające tę podstawę umorzenia postępowania od innych podstaw 
przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego (por. wyrok z dnia 16 
października 2008 r., III CSK 120/08, nie publ. oraz postanowienia z dnia 14 maja 
2009 r., I CSK 14/09, nie publ. i z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 14/09, nie publ. oraz 
z dnia 3 kwietnia 2008 r., II CSK 561/07, OSNC-ZD 2009, nr B, poz. 38). Istotna z 
punktu widzenia rozważanego zagadnienia prawnego odmienność konieczności 
umorzenia postępowania z przyczyny wskazanej w art. 1821 § 1 k.p.c. nie wynika – 
jak wspomniano – z niedopuszczalności dochodzenia określonego roszczenia w 
ogóle, lecz z potrzeby wdrożenia właściwego sposobu jego zaspokojenia. Ideę tę 
realizuje także art. 1821 § 2 k.p.c., umożliwiający powodowi ponowne dochodzenia 
roszczenia w drodze procesu, w warunkach bliskich kontynuacji umorzonego 
wcześniej postępowania. 
Wprowadzając nową podstawę umorzenia postępowania, określoną w art. 
1821 § 1 k.p.c., ustawodawca nie zsynchronizował tego przepisu z brzmieniem art. 
744 § 1 k.p.c., obowiązującym – w swoim zasadniczym kształcie – od 1965 r., 
przytoczone argumenty nakazują jednak przyjąć, że umorzenie postępowania na tej 
podstawie nie prowadzi automatycznie do upadku udzielonego zabezpieczenia. 
Przyjęcie odmiennego zapatrywania nie dałoby się pogodzić z regułą wyrażoną w 
art. 1821 § 2 k.p.c., zgodnie z którą, w przypadku ponownego wytoczenia 
powództwa, zachowane zostają skutki, jakie ustawa wiąże z poprzednio 
wytoczonym powództwem. 
Na rzecz zaprezentowanej wykładni art. 744 § 1 k.p.c. przemawiają również 
argumenty wynikające z przepisów Prawa upadłościowego i naprawczego, 
określających wpływ ogłoszenia upadłości na inne postępowania. Istotne znaczenie 
ma w tym kontekście art. 146 ust. 3 – w brzmieniu obowiązującym od dnia 2 maja 
2009 r., ustalonym ustawą z dnia 6 marca 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo 

upadłościowe i naprawcze, ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz 
ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 53, poz. 434) – odnoszący się 
wprost do relacji pomiędzy postępowaniem upadłościowym a postępowaniem 
zabezpieczającym. Zgodnie z tym przepisem, po ogłoszeniu upadłości 
niedopuszczalne jest wykonanie wydanego przed ogłoszeniem upadłości dłużnika 
postanowienia o zabezpieczeniu roszczenia wynikającego z wierzytelności 
podlegającej zgłoszeniu do masy upadłości, z wyjątkiem zabezpieczenia roszczeń 
alimentacyjnych oraz roszczeń o rentę z tytułu odpowiedzialności za uszkodzenie 
ciała lub rozstrój zdrowia albo utratę żywiciela oraz o zamianę uprawnień objętych 
treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę. Z treści tego unormowania wynika 
jednoznacznie, że zabezpieczenia, które – co miało miejsce w ustalonym stanie 
faktycznym – zostały wykonane przed ogłoszeniem upadłości, pozostają w mocy po 
jej ogłoszeniu. 
Należy także wskazać na szczególną pozycję w postępowaniu upadłościowym 
wierzyciela, którego roszczenie zostało zabezpieczone hipoteką przymusową; 
przysługuje mu prawo zaspokojenia z przedmiotu zabezpieczenia przed innymi 
wierzycielami. Zgodnie z art. 236 ust. 2 Pr.u.n., wierzytelność zabezpieczona 
hipoteką jest umieszczana na liście wierzytelności z urzędu, stosownie zaś do art. 
336 ust. 1 zdanie pierwsze Pr.u.n., sumy uzyskane z likwidacji rzeczy, 
wierzytelności i praw obciążonych hipoteką przeznacza się – z zachowaniem 
przepisów ustawy – na zaspokojenie wierzycieli, których wierzytelności były 
zabezpieczone na tych rzeczach lub prawach. Nie ulega wątpliwości, że wierzyciel 
zabezpieczony hipoteką nie mógłby skorzystać z prawa odrębnego zaspokojenia, 
gdyby umorzenie postępowania na podstawie art. 1821 § 1 k.p.c. powodowało 
skutek w postaci upadku zabezpieczenia. 
Umorzeniu na podstawie art. 1821 § 1 k.p.c. podlegają tylko postępowania w 
sprawach, w których dochodzone roszczenia mogą podlegać procedurze 
zgłoszenia i uznawania wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, a więc 
takie, które w doktrynie określa się mianem wierzytelności upadłościowych. 
Roszczenie o zobowiązane do złożenia oświadczenia woli – jak wyjaśnił Sąd 
Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 października 2008 r., III CSK 120/08 – 
nie należy do tego rodzaju wierzytelności. Wynika z tego, że postanowienie Sądu 
Okręgowego w Krakowie z dnia 9 czerwca 2009 r. o umorzeniu postępowania 
wydane zostało z naruszeniem art. 1821 § 1 k.p.c., okoliczność ta nie stoi jednak na 

przeszkodzie rozstrzygnięciu przedstawionego zagadnienia prawnego. Zagadnienie 
to wynikło w toku postępowania o stwierdzenie upadku zabezpieczenia, w ramach 
którego zasadność prawomocnego umorzenia postępowania nie podlega już 
kontroli. 
Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie, jak 
w uchwale (art. 390 k.p.c.).