III CZP 2/04

Uchwała z dnia 3 marca 2004 r., III CZP 2/04 
 
Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Marek Sychowicz 
Sędzia SA Barbara Kurzeja 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "Bundesknappschaft" w B. przeciwko 
G. Polska Towarzystwu Ubezpieczeń S.A. w W. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w 
Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 3 marca 2004 r., przy udziale 
prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 11 
września 2003 r.: 
„Czy zagraniczna instytucja ubezpieczeń społecznych, na którą z mocy 
przepisów jej prawa krajowego przeszły roszczenia z tytułu poniesionych kosztów 
leczenia jest uprawniona do dochodzenia od ubezpieczyciela ubezpieczającego 
odpowiedzialność cywilną sprawcy szkody zwrotu takich kosztów w sytuacji gdy 
poszkodowany, który doznał szkody w Polsce został poddany leczeniu poza 
granicami Polski, na koszt tej instytucji ?" 
podjął uchwałę: 
 
Zagraniczna instytucja ubezpieczeń społecznych, na którą – z mocy 
przepisów jej prawa krajowego – przeszły roszczenia z tytułu poniesionych 
kosztów leczenia, nie jest uprawniona, według prawa polskiego, do 
dochodzenia od ubezpieczyciela, który ubezpieczył odpowiedzialność cywilną 
posiadacza pojazdu mechanicznego – sprawcy szkody, zwrotu takich 
kosztów, gdy poszkodowany uległ wypadkowi komunikacyjnemu na terenie 
Polski. 
 
Uzasadnienie 
 
Przebywający w Polsce Kazimierz S., obywatel Polski i Niemiec, mieszkający na 
stale w Niemczech, kierując samochodem w dniu 1 czerwca 1997 r. uczestniczył w 

wypadku drogowym, którego sprawcą był kierowca innego samochodu, 
ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej w G. Polska – Towarzystwie 
Ubezpieczeń, S.A. w W. Leczenie obrażeń ciała doznanych w wypadku Kazimierz 
S. podjął w miejscu zamieszkania. Koszty leczenia w wysokości  28 022,64 marek 
niemieckich zostały pokryte przez stronę powodową – Federalny Cechowy Związek 
Górników w B. (Bundesknappschaft), mający status ubezpieczyciela z zakresu 
ubezpieczeń społecznych. Powołując się na § 116 ust. 1 niemieckiego kodeksu 
socjalnego, który stanowi, że roszczenie o zwrot kosztów leczenia przechodzi na 
ubezpieczyciela w takim zakresie, w jakim ubezpieczyciel w związku ze szkodą 
zobowiązany był do świadczeń z zakresu ubezpieczenia społecznego, służących do 
naprawienia szkody, strona powodowa wystąpiła o zwrot poniesionych kosztów 
leczenia przeciwko ubezpieczycielowi odpowiedzialności cywilnej sprawcy 
wypadku. 
Wyrokiem z dnia 26 września 2002 r. Sąd Okręgowy powództwo oddalił, 
powołując się na art. 31 § 1 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. − Prawo prywatne 
międzynarodowe (Dz.U. Nr 46, poz. 290 ze zm. – dalej: "p.p.m."), gdyż przyjął, że 
zdarzeniem, które zrodziło zobowiązanie, był wypadek drogowy zaistniały na 
terenie Polski. Z tego względu w sprawie ma zastosowanie prawo polskie, 
przyznające roszczenie o zwrot kosztów leczenia przyznaje wyłącznie 
poszkodowanemu (art. 444 k.c.). Sąd odwołał się także do uchwały składu siedmiu 
sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1982 r., III CZP 61/80 (OSNCP 1982, 
nr 11-12, poz. 161). 
Rozpoznając apelację strony powodowej Sąd Apelacyjny przedstawił Sądowi 
Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne 
wątpliwości sformułowane na wstępie uchwały. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przedstawione zagadnienie prawne sprowadza się do pytania dotyczącego 
aktualności uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 
1982 r., III CZP 61/80, stwierdzającej, że zagraniczna instytucja ubezpieczeń 
społecznych, na którą z mocy przepisów jej prawa krajowego przechodzą 
roszczenia z tytułu poniesionych kosztów leczenia, nie jest uprawniona do 
dochodzenia od osoby odpowiedzialnej za szkodę, według prawa polskiego zwrotu 
takich kosztów w sytuacji, gdy leczeniu na koszt tej instytucji został poddany 
poszkodowany, który uległ wypadkowi komunikacyjnemu w Polsce. 

W uzasadnieniu uchwały podniesiono, że zgodnie z art. 31 § 1 p.p.m. 
zobowiązanie niewynikające z czynności prawnej podlega prawu państwa, w którym 
nastąpiło zdarzenie będące źródłem zobowiązania. Rozważając problem statusu 
deliktowego od strony przedmiotowej na gruncie art. 31 § 1 p.p.m. Sąd Najwyższy 
wskazał, że obejmuje on również ocenę kwestii dopuszczalności przenoszalności 
lub przejęcia na inne osoby fizyczne lub prawne roszczeń poszkodowanego z tytułu 
szkody na osobie wyrządzonej czynem niedozwolonym. Sama zatem okoliczność 
leczenia i wyłożenia kosztów nie może być oderwana od zdarzenia będącego 
źródłem zobowiązania, którym jest delikt zaistniały w Polsce, a nie fakt poniesienia 
kosztów leczenia. 
Analizując problem zakresu statusu deliktowego na gruncie art. 31 § 1 p.p.m. od 
strony podmiotowej wskazano, że natura roszczeń zwrotnych zakładu ubezpieczeń 
społecznych – jako osoby trzeciej – jest przyczynowo związana ze statusem deliktu. 
Roszczenia regresowe są roszczeniami wtórnymi, zależnymi, w związku z czym – z 
punktu widzenia łączników przewidzianych w prawie międzynarodowym 
prywatnym – nie są prawnie samoistne. Ocena dopuszczalności dochodzenia 
zwrotu kosztów leczenia poniesionych przez zagraniczną instytucję ubezpieczeń 
społecznych musi być więc dokonana na gruncie prawa polskiego, które nie 
przewiduje roszczenia regresowego zakładu ubezpieczeń społecznych z tytułu 
poniesionych kosztów leczenia. Gdyby nawet taka możliwość była przewidziana, to 
skorzystanie z niej przez zagraniczną instytucję ubezpieczenia społecznego 
musiałoby wyraźnie wynikać z postanowień umowy międzynarodowej. 
Sąd Najwyższy stwierdził również, że w świetle art. 1 § 1 p.p.m. stosunek prawny 
z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma charakteru cywilnoprawnego, co 
dotyczy również roszczeń regresowych, które – jak wskazano – nie mają charakteru 
samoistnego. W konsekwencji więc problemy uregulowane w zagranicznym prawie 
ubezpieczeń społecznych odnośnie do roszczeń zwrotnych zagranicznej instytucji o 
zwrot poniesionych wydatków na leczenie pozostają nie tylko poza zakresem 
statusu deliktowego z art. 31 § 1 p.p.m., lecz w ogóle poza prawem 
międzynarodowym prywatnym. 
Rozważając problem aktualności omawianej uchwały należy w pierwszej 
kolejności rozważyć, czy trafne jest spostrzeżenie, że skoro stosunek prawny z 
zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma charakteru stosunku cywilnoprawnego, 
lecz należy do dziedziny prawa publicznego, to roszczenie zwrotne instytucji 

ubezpieczeń społecznych nie należy do sfery prawa prywatnego i w związku z tym 
pozostaje poza zakresem unormowań międzynarodowego prawa prywatnego. 
Poglądu tego nie można podzielić, gdyż wstąpienie w prawo zaspokojonego 
wierzyciela jest instytucją prawa prywatnego. Także wierzytelność wynikająca z 
czynu niedozwolonego ma charakter prywatnoprawny. Jeśli tak, to roszczenie 
zwrotne podmiotu, który wstąpił w prawo zaspokojonego wierzyciela, ma taki sam 
charakter. Okoliczność, że podmiotem tym jest instytucja ubezpieczeń społecznych 
nie zmienia tej oceny. W konsekwencji roszczenie zwrotne ma charakter 
cywilnoprawny i objęte jest przepisami prawa międzynarodowego prywatnego. 
Uzasadnienie przedstawionego zagadnienia prawnego jednoznacznie wskazuje, 
że podstawowe znaczenie mają kwestie związane z określeniem zakresu statusu 
deliktowego na gruncie art. 31 § 1 p.p.m. W szczególności chodzi o to, czy w 
okolicznościach sprawy istotnie źródłem zobowiązania jest zdarzenie w postaci 
deliktu (wypadku komunikacyjnego), czy też otrzymanie przez poszkodowanego 
świadczeń leczniczych poza granicami Polski z zastrzeżonym tam ustawowo 
przejęciem prawa odzyskania kosztów tych świadczeń. Taką sugestię przedstawił 
Sąd Apelacyjny, podnosząc, że przyczynę choroby i leczenia poszkodowanego 
stanowił wypadek drogowy, jednakże przyczyną, dla której strona powodowa 
poniosła koszty leczenia, był jej własny obowiązek świadczenia wynikający z 
nawiązanego z mocy prawa, poza granicami Polski, stosunku ubezpieczenia. W 
konsekwencji – zdaniem Sądu Apelacyjnego – można przyjąć że zdarzeniem 
będącym źródłem zobowiązania w rozumieniu art. 31 § 1 p.p.m. jest zespół 
okoliczności faktycznych i prawnych, tj. otrzymanie przez poszkodowanego 
świadczeń leczniczych, zapłata za nie przez stronę powodową, a także przepisy 
prawa obcego kreujące stosunek ubezpieczenia społecznego i nakładające na 
ubezpieczyciela powinności pokrycia kosztów leczenia i przyznające 
ubezpieczycielowi roszczenie przeciwko sprawcy szkody o zwrot kwot 
wydatkowanych na leczenie. Gdyby uznać ten zespół okoliczności za „zdarzenie 
będące źródłem zobowiązania”, to zgodnie z art. 31 § 1 p.p.m. prawem właściwym 
dla oceny roszczenia strony powodowej, byłoby prawo obce. 
Należy zauważyć, że taką wykładnię art. 31 § 1 p.p.m. przedstawił Sąd 
Najwyższy w wyroku z dnia 12 czerwca 1976 r., III CRN 73/76 (nie publ.), 
stwierdzając, że zakresem art. 31 § 1 p.p.m. objęte są nie tylko zobowiązania 
wynikające z czynów niedozwolonych, lecz również z innych zdarzeń niebędących 

czynnościami prawnymi, w tym również zobowiązania powstałe z mocy prawa. Za 
takie zdarzenie z mocy prawa uznano fakt otrzymania przez poszkodowanego 
świadczeń leczniczych poza granicami Polski z zastrzeżonym tam ustawowo 
przejęciem prawa odzyskania kosztów tych świadczeń, a jeżeli zdarzenie to miało 
miejsce na terenie państwa obcego, podlega stosownie do art. 31 § 1 p.p.m. – 
ocenie prawa obowiązującego w tym państwie. 
Tego stanowiska nie podzielił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 26 marca 1982 
r., wskazując, że koszty leczenia poniesione przez poszkodowanego w następstwie 
wypadku komunikacyjnego tkwią w zdarzeniu, którym był ten wypadek, stanowiący 
czyn niedozwolony, i ten czyn – stosownie do art. 31 § 1 p.p.m. – stanowi zdarzenie 
będące źródłem zobowiązania. Fakt poniesienia kosztów leczenia nie może być 
uważany za samodzielne zdarzenie w rozumieniu art. 31 § 1 p.p.m., przesądzające 
właściwość prawa według miejsca tego zdarzenia, tj. prawa obcego. 
Stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 12 czerwca 1976 r. 
spotkało się z krytyką doktryny. (...) Wysunięto przeciwko niemu dwa zasadnicze 
argumenty. 
Zaspokojenie wierzyciela nie jest w przypadku środkiem nowego zobowiązania, a 
jedynie powoduje zmianę wierzyciela w już istniejącym stosunku prawnym, dlatego 
nie da się prawa właściwego dla subrogacji ustalić samodzielnie na podstawie art. 
31 p.p.m. Ponadto brak samodzielności subrogacji na gruncie prawa materialnego 
powoduje, że podlega ona prawu właściwemu dla stosunków wchodzących w jej 
skład, tj. albo statutowi deliktowemu – w związku ze zmianą podmiotu 
wierzytelności deliktowej, albo legis causae solutionis – w związku celem tej 
operacji, którym jest zabezpieczenie prawa osoby trzeciej płacącej odszkodowanie. 
Te argumenty przesądzają, że skoro subrogacja ustawowa nie jest źródłem 
nowego zobowiązania, a jedynie powoduje zmianę wierzyciela w już istniejącym 
stosunku prawnym, to nie jest możliwe samodzielne ustalenie prawa właściwego 
dla subrogacji na podstawie art. 31 § 1 p.p.m., a mechanizm subrogacji podlega 
prawu właściwemu dla stosunków wchodzących w jej skład. Jeżeli zatem w 
okolicznościach niniejszej sprawy subrogacja wchodzi w zakres statutu deliktowego 
(zmiana podmiotu wierzytelności deliktowej), to podlega ocenie prawa właściwemu 
dla deliktu. Tym deliktem był wypadek drogowy na terenie Polski, a zatem prawem 
właściwym jest prawo polskie. 

Analiza przepisów prawa polskiego nie pozwala przyjąć, aby zagraniczna 
instytucja ubezpieczeń społecznych, na którą z mocy przepisów jej prawa 
krajowego przeszły roszczenia z tytułu poniesionych kosztów leczenia, była 
uprawniona do dochodzenia od ubezpieczyciela ubezpieczającego 
odpowiedzialność cywilną sprawcy szkody zwrotu takich kosztów wówczas, gdy 
poszkodowany doznał szkody w Polsce, a poddawany był leczeniu poza granicami 
Polski. W szczególności należy podnieść, że ani przepisy ustawy z dnia 6 lutego 
1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz.U. Nr 28, poz. 153), ani 
przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 
91, poz. 408 ze zm.) nie przyznają regresu kasie chorych oraz publicznemu 
samodzielnemu zakładowi opieki zdrowotnej. Stwierdził to wyraźnie Sąd Najwyższy 
w uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CZP 5/01 (OSNC 2001, nr 11, poz. 161), 
przyjmując, że kasie chorych oraz publicznemu samodzielnemu zespołowi opieki 
zdrowotnej nie przysługuje w stosunku do sprawcy szkody, wyrządzonej czynem 
niedozwolonym na osobie ubezpieczonej, roszczenie o zwrot poniesionych przez 
nich kosztów leczenia. Przyznanie uprawnienia do żądania zwrotu poniesionych 
kosztów, wypłaconego odszkodowania itp. musi wynikać z przepisu. Wskazać 
należy przykładowo na art. 70 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach 
pieniężnych w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. Nr 60, poz. 636), w którym 
przyznano Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych uprawnienie do dochodzenia 
zwrotu zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego w stosunku do 
działającego umyślenie sprawcy, na art. 828 k.c., dotyczący roszczenia 
regresowego zakładu ubezpieczeń lub na art. 43 i 58 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. 
o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i 
Polskim Biurze Ubezpieczeń Komunikacyjnych (Dz.U. Nr 124, poz. 1152). W tym 
kontekście nie jest uzasadnione sięganie do analogii, zwłaszcza że zgodnie z art. 
444 k.c. roszczenie o zwrot kosztów leczenia przysługuje poszkodowanemu. 
W rozważaniach nad przedstawionym zagadnieniem prawnym nie można 
pominąć dyrektywy 2000/26/EEC Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 maja 
2000 r. w sprawie koordynacji przepisów prawnych Państw Członkowskich 
dotyczących ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu użytkowania 
pojazdów mechanicznych (tzw. 4 dyrektywa komunikacyjna). W preambule tej 
dyrektywy stwierdzono m.in., że osoby prawne, na które z mocy prawa przechodzą 
roszczenia osoby poszkodowanej przeciwko sprawcy wypadku komunikacyjnego 

lub zakładowi ubezpieczeń sprawcy, nie powinny być uprawnione do zgłaszania 
stosownego roszczenia organowi odszkodowawczemu. Zgodnie z art. 128 ust. 1 
ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, 
Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli 
Komunikacyjnych (Dz.U. Nr 124, poz. 1152), funkcję organu odszkodowawczego 
pełni Polskie Biuro Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. Do jego zadań należy m.in. 
organizowanie likwidacji szkód lub bezpośrednia likwidacja szkód spowodowanych 
na terytorium Polski przez posiadaczy pojazdów mechanicznych zarejestrowanych 
za granicą (art. 122 ust. 1 pkt 3 ustawy). Zagadnień regresu przysługującego Biuru 
Ubezpieczeń lub regresu przeciwko tej instytucji dotyczą przepisy art. 132, 133 i 
134 ustawy. W szczególności art. 133 ust. 1 ustawy stanowi, że jeżeli do wypłaty 
odszkodowania obowiązany jest zakład ubezpieczeń mający siedzibę na terenie 
Polski, a odszkodowanie wypłacił organ odszkodowawczy państwa członkowskiego 
Unii Europejskiej, Biuro jest zobowiązane do zwrotu na rzecz tego organu 
odszkodowawczego wypłaconego odszkodowania, świadczeń i innych 
poniesionych kosztów. To unormowanie, obowiązujące od dnia 1 stycznia 2004 r., 
jednoznacznie przesądza jedynie regres organu odszkodowawczego państwa 
członkowskiego Unii Europejskiej, a nie zagranicznej instytucji ubezpieczeń 
społecznych, co odpowiada zaleceniom czwartej dyrektywy komunikacyjnej. 
Mając to na względzie, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie 
prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).