III CZP 18/11

Postanowienie z dnia 20 maja 2011 r., III CZP 18/11 
 
Wpis do księgi wieczystej hipoteki przymusowej zabezpieczającej 
należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników (art. 26 ust. 
3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, 
jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. w związku z art. 52 ust. 1 
ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jedn. 
tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 5, poz. 291 ze zm.) następuje na rzecz Skarbu Państwa 
– Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) 
Sędzia SN Marian Kocon 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Kasy Rolniczego Ubezpieczenia 
Społecznego, Oddziału Regionalnego w Poznaniu Placówki Terenowej w K. przy 
uczestnictwie Leszka B. i Wiktorii B. o wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej, na 
posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 maja 2011 r., na skutek 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Poznaniu 
postanowieniem z dnia 22 lutego 2011 r.: 
„Na czyją rzecz powinien nastąpić wpis do księgi wieczystej hipoteki 
przymusowej, zabezpieczającej wierzytelności (należności) z tytułu składek na 
ubezpieczenie społeczne rolników – art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 
1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, 
poz. 1585 ze zm.) w związku z art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o 
ubezpieczeniu społecznym rolników (jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze 
zm.)?” 
odmówił podjęcia uchwały. 
 
Uzasadnienie 
 

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w sprawie z 
wniosku Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Oddziału Regionalnego w 
P., Placówki Terenowej w K. z udziałem Wiktorii B. i Leszka B. o wpis do księgi 
wieczystej hipoteki przymusowej kaucyjnej na zabezpieczenie należności z tytułu 
składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Jako dokument stanowiący 
podstawę wniosku załączono doręczoną uczestniczce decyzję Prezesa Kasy 
Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 21 stycznia 2009 r. określającą 
wysokość jej zaległości płatniczych wynikających z nieopłacenia składek na 
ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie oraz składek na 
ubezpieczenie emerytalno-rentowe. 
Uwzględniając wniosek, referendarz sądowy dokonał w dniu 1 marca 2010 r. 
wpisu w księdze wieczystej hipoteki przymusowej kaucyjnej do kwoty 3 405,48 zł, 
na rzecz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego celem 
zabezpieczenia zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników, do których 
zobowiązana jest uczestniczka, a Sąd Rejonowy w Kościanie, rozpoznający skargę 
uczestników, postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2010 r. utrzymał w mocy 
zaskarżony wpis. 
Przy rozpoznawanie apelacji uczestnika Sąd Okręgowy w Poznaniu powziął 
poważną wątpliwość przedstawioną Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w 
przytoczonym na wstępie zagadnieniu prawnym. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zgodnie z art. 65 ust.1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i 
hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz.1361 ze zm.), hipoteka 
zabezpiecza określoną wierzytelność i uprawnia wierzyciela do dochodzenia 
zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to czyją stała się własnością i z 
pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości. 
Hipoteka wpisywana jest zatem na rzecz wierzyciela wierzytelności, którą ma 
zabezpieczać, a wierzyciel jest legitymowany do złożenia wniosku o jej wpis (art. 
6262 § 5 k.p.c.). 
Gdy przedmiotem wpisu ma być hipoteka przymusowa kaucyjna 
zabezpieczająca wierzytelności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne 
rolników, o tym kto jest wierzycielem takiej wierzytelności decydują przepisy ustawy 
z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jedn. tekst: Dz.U. z 
2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm. – dalej: "u.u.s.r."), na podstawie których są ustalane i 

pobierane składki. Zgodnie z art. 41 ust. 1 oraz art. 49 ust. 1 i art. 50 u.u.s.r., 
poboru każdego rodzaju składek przewidzianych w art. 1 ust. 2 ustawy – zarówno 
na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie, jak i na ubezpieczenie 
emerytalno-rentowe – dokonuje Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, 
która także wypłaca świadczenia z każdego rodzaju ubezpieczenia. Także Kasa, 
zgodnie z art. 75 u.u.s.r., a nie utworzony na podstawie art. 76 Fundusz Składkowy 
Ubezpieczenia Społecznego Rolników, prowadzi samodzielną gospodarkę 
finansową, natomiast Fundusz jedynie gromadzi składki i finansuje (a nie wypłaca) 
świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego. 
W świetle tych uregulowań wierzycielem należności z tytułu nieopłaconych w 
terminie składek na każdego rodzaju ubezpieczenie społeczne rolników 
przewidziane w art. 1 ust. 2 u.u.s.r. jest Kasa Rolniczego Ubezpieczenia 
Społecznego. Egzekucję należności z tego tytułu prowadzi się w trybie 
postępowania egzekucyjnego w administracji (art. 51 u.u.s.r.), na podstawie decyzji 
wydanej przez Prezesa Kasy (art. 36 ust. 1, 2 u.u.s.r.), która stanowi też podstawę 
wpisu hipoteki do księgi wieczystej. Zgodnie z art. 6262 § 5 k.p.c., legitymowany do 
złożenia wniosku o wpis takiej hipoteki jest wierzyciel, a więc Kasa Rolniczego 
Ubezpieczenia Społecznego. 
Jak trafnie wskazał Sąd Okręgowy, wpis do księgi wieczystej hipoteki 
przymusowej kaucyjnej zabezpieczającej wierzytelności (należności) z tytułu 
składek na ubezpieczenie społeczne rolników następuje na podstawie art. 26 ust. 3 
ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych jedn. 
tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. – dalej: "u.s.u.s.") w związku z art. 
52 ust. 1 u.u.s.r., przy czym do wpisu takiej hipoteki art. 26 ust. 3 u.s.u.s., podobnie 
jak inne przepisy tej ustawy, stosuje się tylko odpowiednio. Dotyczy on 
zabezpieczenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne 
przysługujących Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, który jest osobą prawną, a 
zatem bez wątpienia może być wnioskodawcą w sprawie o wpis hipoteki 
przymusowej kaucyjnej do księgi wieczystej. 
Inaczej przedstawia się status prawny Kasy Rolniczego Ubezpieczenia 
Społecznego, która jest państwową jednostką organizacyjną niemającą osobowości 
prawnej. Zgodnie z art. 59 ust. 1 i 3 oraz art. 2 ust. 2 u.u.s.r., Kasą kieruje Prezes, 
który jest centralnym organem administracji rządowej, podległym ministrowi 
właściwemu do spraw rozwoju wsi, a powołuje go Prezes Rady Ministrów. 

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, jako jednostka niebędąca 
osobą prawną, nie ma zdolności sądowej (art. 64 k.p.c.); jedynie w sprawach z 
zakresu ubezpieczeń społecznych przyznana została szczególna zdolność sądowa 
Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jako organowi rentowemu 
(art. 460 § 1 i art. 476 § 2, 3 i 4 k.p.c.; por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 
kwietnia 2009 r., I UK 320/08, OSNP 2010, nr 23-24, poz. 291). We wszystkich 
innych sprawach, w tym w sprawie o wpis hipoteki przymusowej, Kasa Rolniczego 
Ubezpieczenia Społecznego ani jej Prezes, jak również żadna jednostka 
organizacyjna Kasy (oddziały regionalne i placówki terenowe oraz reprezentujący je 
dyrektorzy i kierownicy), nie mają zdolności sądowej. W sprawach tych zdolność 
sądową ma Skarb Państwa jako osoba prawna, za którą – zgodnie z art. 67 § 2 
k.p.c. – czynności procesowe podejmuje organ państwowej jednostki 
organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie. Tą 
jednostką organizacyjną w rozpoznawanej sprawie o wpis hipoteki jest Kasa 
Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, a jej organem reprezentującym przed 
sądem Skarb Państwa jest Prezes Kasy. Wniosek o wpis na rzecz Skarbu Państwa 
– Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego hipoteki przymusowej kaucyjnej 
zabezpieczającej nieopłacone w terminie składki na ubezpieczenie społeczne 
rolników powinien zatem złożyć Skarb Państwa reprezentowany przez Prezesa 
Kasy. 
W rozpoznawanej sprawie wniosek o wpis złożyła jednostka organizacyjna 
Kasy – Oddział Regionalny w P., Placówka Terenowa w K. – która, podobnie jak 
Kasy, nie ma zdolności sądowej. W takiej sytuacji sąd nie jest władny samodzielnie 
oznaczyć Skarbu Państwa jako wnioskodawcy (por. m.in. uchwała Sądu 
Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2001 r., III CZP 10/01, OSNC 2001, nr 10, poz. 147 
i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2008 r., II CSK 10/08, nie publ.), powinien 
zatem rozważyć, czy braki w zakresie zdolności sądowej dają się uzupełnić, a w 
razie odpowiedzi twierdzącej wszcząć postępowanie naprawcze na podstawie art. 
70 k.p.c. W razie nieusunięcia braków należy odrzucić wniosek zgodnie z art. 199 § 
1 pkt 3 i § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. 
Niezależnie od tego trzeba wskazać, że wniosek o wpis hipoteki podpisany 
został przez kierownika Placówki Terenowej Kasy w K., który – wbrew obowiązkowi 
wynikającemu z art. 68 w związku z art. 67 § 2 k.p.c. – nie wykazał przy pierwszej 
czynności procesowej odpowiednim dokumentem swojego umocowania do 

działania w imieniu Prezesa Kasy, co także nie zostało dostrzeżone przez Sąd i nie 
zostało usunięte w odpowiednim trybie (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 
maja 2004 r., III CZP 21/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 118, z dnia 30 marca 2006 r., 
III CZP 14/06, OSNC 2006, nr 10, poz. 165 i z dnia 23 stycznia 2009 r., III CZP 
118/08, OSNC 2009, nr 6, poz. 76, postanowienie z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 
19/09, OSNC-ZD 2010, nr B, poz. 49 i wyrok z dnia 8 stycznia 2010 r. IV CSK 
280/09, nie publ.). Obydwa te braki prowadzą do nieważności postępowania przed 
Sądami obu instancji (art. 379 pkt 2 k.p.c.), co Sąd drugiej instancji obowiązany jest 
wziąć pod uwagę z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c.). 
Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, wydanie przez sąd drugiej 
instancji postanowienia o przedstawieniu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego 
w postępowaniu dotkniętym nieważnością stanowi podstawę do odmowy podjęcia 
przez Sąd Najwyższy uchwały, gdyż zgodnie z art. 390 k.p.c. udzielenie odpowiedzi 
jest uzasadnione tylko wtedy, gdy od jej treści zależy rozstrzygnięcie sprawy w 
postępowaniu w drugiej instancji. Merytoryczne rozpoznanie apelacji jest zaś 
możliwe tylko w ważnym postępowaniu sądowym, gdyż zgodnie z art. 386 § 2 i 3 
k.p.c. w razie stwierdzenia nieważności postępowania sąd drugiej instancji uchyla 
zaskarżone orzeczenie, znosi dotychczasowe postępowanie i jeżeli pozew lub 
wniosek podlega odrzuceniu, odrzuca go. W takim stanie formalnym postępowania 
nie zachodzi potrzeba rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego związanego z 
merytorycznym rozpoznaniem apelacji (por. m.in. postanowienia Sądu 
Najwyższego z dnia 11 października 1978 r., III CZP 64/78, OSPiKA 1979, nr 5, 
poz. 84, z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 93/04, nie publ. , z dnia 22 listopada 2007 
r., III CZP 99/07, nie publ. , nie publ., z dnia 25 czerwca 2008 r., III CZP 49/08, nie 
publ., z dnia 19 marca 2009 r., III CZP 11/09 oraz z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 
19/09). 
Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały.