III CZP 17/08

Uchwała z dnia 29 kwietnia 2008 r., III CZP 17/08 
 
Sędzia SN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Stanisław Dąbrowski 
Sędzia SN Lech Walentynowicz 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Banku Polska Kasa Opieki S.A. w W. 
przy uczestnictwie Haliny M. i Mariusza M. o wpis, po rozstrzygnięciu w Izbie 
Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 29 kwietnia 2008 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Łodzi postanowieniem z dnia 19 grudnia 
2007 r.: 
„Czy dopuszczalne jest dokonanie wpisu w dziale IV księgi wieczystej hipoteki 
przymusowej w sytuacji, gdy sąd wieczystoksięgowy przed rozpoznaniem wniosku 
o wpis hipoteki rozpoznał wniosek o wpis prawa własności, dokonując wpisu w 
dziale II księgi wieczystej na rzecz osoby, która nie jest dłużnikiem, pomimo tego, 
że wniosek o wpis prawa własności został złożony później aniżeli wniosek o wpis 
hipoteki, jak też sama czynność prawna przenosząca własność nieruchomości 
została dokonana po złożeniu wniosku o wpis hipoteki, a w dacie dokonania 
czynności przenoszącej własność nieruchomości, w księdze wieczystej urządzonej 
dla nieruchomości wpisana była wzmianka o złożeniu wniosku o wpis hipoteki?” 
podjął uchwałę: 
 
Przeniesienie prawa własności nieruchomości i dokonanie w księdze 
wieczystej wpisu na rzecz nabywcy nie stanowi przeszkody do wpisu hipoteki 
przymusowej na podstawie złożonego wcześniej wniosku o jej wpis. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 
§ 1 k.p.c. zagadnienie prawne powstało w sprawie o wpis hipoteki przymusowej, w 
której Bank w dniu 10 listopada 2006 r. złożył wniosek o wpis w księdze wieczystej 
nr (...) hipoteki przymusowej w kwocie 233 991 zł, na podstawie bankowego tytułu 

egzekucyjnego zaopatrzonego w sądową klauzulę wykonalności na zabezpieczenie 
wierzytelności wobec Haliny M. 
Sąd Rejonowy dla Łodzi Śródmieścia postanowieniem z dnia 14 czerwca 
2007 r. wydanym przez referendarza oddalił wniosek z tej przyczyny, że w chwili 
przystąpienia do wpisu dłużniczka nie była już właścicielką nieruchomości, gdyż po 
złożeniu wniosku o wpis hipoteki, umową darowizny z dnia 22 stycznia 2007 r. 
podarowała nieruchomość synowi Mariuszowi M. i on na podstawie wniosku z dnia 
25 stycznia 2007 r. oraz umowy darowizny został wpisany w dniu 13 czerwca 2007 
r. jako właściciel. 
Skarga Banku na orzeczenie referendarza została oddalona postanowieniem 
Sądu Rejonowego z dnia 7 września 2007 r. 
Rozpoznając sprawę na skutek apelacji, Sąd Okręgowy przedstawił 
zagadnienie prawne przytoczone na wstępie. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przedstawione zagadnienie było już przedmiotem wypowiedzi Sądu 
Najwyższego w uchwałach z dnia 30 maja 1994 r., III CZP 72/94 (OSNC 1994, nr 
12, poz. 235) i z dnia 9 marca 1995 r., III CZP 149/94, "Monitor Prawniczy" 1995, nr 
11, s. 336) oraz w postanowieniach z dnia 16 maja 1997 r., III CKU 66/97 (nie 
publ.), z dnia 20 marca 1998 r., I CKN 541/97, (nie publ.), z dnia 13 grudnia  2001 
r., IV CKN 369/01 (nie publ.), z dnia 21 stycznia 2004 r., IV CK 346/02 (nie publ.) i z 
dnia 23 stycznia 2004 r., III CK 245/02 (OSP 2005, nr 1, poz. 3), w których Sąd 
Najwyższy stwierdził, że wniosek o wpis hipoteki przymusowej nie może być 
uwzględniony, gdy dłużnik utracił już prawo własności nieruchomości na skutek 
wcześniejszej czynności przeniesienia własności tej nieruchomości. 
Stanowisko to Sąd Najwyższy argumentował – poza postanowieniem z dnia 
21 stycznia 2004 r., IV CK 346/02 – głównie tym, że określona w art. 109 u.k.w.h. 
hipoteka przymusowa jest ustanawiana na podstawie tytułu wykonawczego w 
rozumieniu art. 776 k.p.c. i spełnia funkcje szczególnego rodzaju środka 
egzekucyjnego. Sąd wieczystoksięgowy w ramach badania sprawy z urzędu (art. 46 
u.k.w.h.; obecnie art. 6268 § 2 k.p.c.) powinien zatem kontrolować, czy wpis hipoteki 
następuje przeciwko takiemu właścicielowi nieruchomości, który jest dłużnikiem 
wnioskodawcy. Podniósł ponadto, że w postępowaniu wieczystoksięgowym 
obowiązuje zasada wyrażona w art. 316 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., która 
oznacza, że sąd dokonuje wpisu na podstawie stanu faktycznego i prawnego z 

chwili orzekania. Odmiennego rozwiązania nie uzasadnia – stwierdził Sąd 
Najwyższy – art. 29 u.k.w.h., przewidujący moc wsteczną wpisu od chwili złożenia 
wniosku o wpis, gdyż sens tego przepisu polega na nadaniu retroaktywnej 
skuteczności wpisowi dopiero po jego dokonaniu. 
W wyroku z dnia 19 marca 2003 r., I CKN 152/01 (OSNC 2004, nr 6, poz. 92) 
Sąd Najwyższy powołał się na treść art. 6268 § 2 k.p.c. i brak odpowiednika art. 46 
ust. 2 u.k.w.h., pozwalającego na odmowę wpisu na podstawie okoliczności 
znanych powszechnie lub które doszły do wiadomości sądu w inny sposób, co 
dowodzi, że wolą ustawodawcy było ograniczenie kognicji sądu 
wieczystoksięgowego. W postanowieniu z dnia 21 stycznia 2004 r., IV CK 346/02,  
Sąd Najwyższy stwierdził natomiast, że czym innym niż kolejność wniosków jest 
kolejność ich rozpoznawania, a nie ma wymogu ustawowego rozpoznawania 
wniosków według daty wpływu. Jako uzupełniający argument na rzecz tego 
stanowiska przytoczył, że wynikające z księgi wieczystej zbycie prawa (art. 6268 § 2 
k.p.c.), od którego uzależnione jest wpisanie innego prawa, nie może być pominięte 
także wtedy, gdy nastąpiło po złożeniu wniosku o wpis hipoteki, gdyż zastosowanie 
art. 192 pkt 3 k.p.c. jest wyłączone. 
Odmienny pogląd wyraził Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z dnia 23 
października 1996 r., I CKU 13/96, stwierdzając, że w razie złożenia w 
postępowaniu wieczystoksięgowym w różnych terminach wniosków o wpisy 
konstytutywne pozostające ze sobą w kolizji, kolejność ich rozpoznawania powinna 
odpowiadać kolejności złożenia w rozumieniu art. 44 u.k.w.h, którego 
odpowiednikiem jest art. 6266 § 1 k.p.c. Z kolei w postanowieniu z dnia 24 września 
2004 r., I CK 365/04, uznał, że zasada konstytucyjnej równości wobec prawa (art. 3 
Konstytucji) wymaga rozpoznawania wniosków kolizyjnych o wpis według kolejności 
ich złożenia. Odniesienie się do tych stanowisk oraz rozstrzygnięcie 
przedstawionego zagadnienia wymaga dokonania wykładni art. 8, 29 i 109 u.k.w.h. 
oraz 192 pkt 3 i art. 6268 § 2 k.p.c. 
Zgodnie z art.109 ust. 1 u.k.w.h., wierzyciel, którego wierzytelność jest 
stwierdzona tytułem wykonawczym określonym w przepisach o postępowaniu 
egzekucyjnym, może na podstawie tego tytułu uzyskać hipotekę na wszystkich 
nieruchomościach dłużnika. Hipotekę taką, nazwaną przez ustawodawcę 
przymusową, ustanawia się na wniosek wierzyciela na podstawie tytułu 

wykonawczego. Można ją uzyskać także na podstawie postanowienia o 
zabezpieczeniu (art. 110 u.k.w.h.). 
Stosownie do art. 67 ust. 1 u.k.w.h., do powstania hipoteki – jeżeli nie 
zachodzi wyjątek określony w ust. 2 – niezbędny jest wpis w księdze wieczystej, 
który ma charakter konstytutywny, co oznacza, że stanowi on jedną z przesłanek 
powstania hipoteki, w tym hipoteki przymusowej. Wpis ten, jak wynika z art. 109 ust. 
1, może nastąpić tylko na prawie osoby, która według tytułu wykonawczego jest 
dłużnikiem wnioskodawcy. 
Zgodnie z art. 6266 § 1 k.p.c., o kolejności wniosku o wpis rozstrzyga chwila 
jego wpływu do właściwego sądu. Za chwilę wpływu uważa się godzinę i minutę, w 
której w danym dniu wpłynął on do sądu. Według art. 6267 § 1 k.p.c., wniosek o 
wpis powinien być w dniu wpływu do sądu zarejestrowany niezwłocznie w dzienniku 
ksiąg wieczystych i opatrzony kolejnym numerem. Niezwłocznie po zarejestrowaniu 
wniosku zaznacza się w odpowiednim dziale księgi wieczystej numer wniosku tzw. 
wzmiankę o wniosku. 
Artykuł 6266 przez regulację kolejności wniosków o wpis koresponduje z art. 
12 u.k.w.h., decyduje bowiem o określeniu pierwszeństwa ograniczonych praw 
rzeczowych ujawnionych w księdze wieczystej. Wzmianka o wniosku ma skutek 
tzw. zastrzeżenia miejsca w księdze wieczystej przez zablokowanie wpisów z 
wniosków wniesionych później. Regulacja ta jest związana z zasadą ustanowioną w 
art. 29 u.k.w.h., według której wpis w księdze wieczystej ma moc wsteczną od dnia 
złożenia wniosku o dokonanie wpisu. Chwila, od której liczy się skutki dokonanego 
wpisu, ma decydujące znaczenie dla określenia pierwszeństwa ograniczonych praw 
rzeczowych. 
Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy sytuacji, w której do przeniesienia 
prawa własności nieruchomości przez dłużniczkę i dokonania wpisu na rzecz 
nabywcy doszło przed rozstrzygnięciem złożonego wcześniej wniosku o wpis 
hipoteki przymusowej, zatem zagadnienie to powstało w następstwie 
niezachowania przez Sąd zasady kolejności rozpoznawania wniosków o wpis 
według daty wpływu. Podzielenie w tej sytuacji stanowiska Sądu Najwyższego 
wyrażonego w powołanych na wstępie orzeczeniach z jednej strony prowadziłoby 
do pozbawienia treści normatywnej przepisów o hipotecznym zabezpieczeniu 
wierzytelności, a w konsekwencji także wierzyciela możliwości zaspokojenia się, 
gdyż nie zawsze mógłby ubezskutecznić to zbycie w drodze akcji pauliańskiej na 

podstawie art. 527 k.c., z drugiej zaś stawiałoby niesolidnego dłużnika w 
bezpodstawnie korzystnej sytuacji, co nie może zyskać aprobaty społecznej. 
Wprawdzie z powołanych przepisów regulujących postępowanie 
wieczystoksięgowe nie wynika wprost ustawowy obowiązek rozpoznawania 
wniosków o wpis według kolejności wpływu, jak stanowił np. § 93 austriackiej 
ustawy hipotecznej z dnia 25 lipca 1871 r., jednakże mimo to na pytanie, czy można 
uzyskać zadawalające rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia bez 
interwencji ustawodawcy, należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. 
Poszukiwanie rozwiązania może zmierzać w dwóch kierunkach. Po pierwsze 
zasadę o rozpoznawaniu wniosków o wpis według daty wpływu można 
wyprowadzić z wykładni powołanych przepisów regulujących postępowanie 
wieczystoksięgowe. Takiemu stanowisku dał wyraz Sąd Najwyższy m.in. w 
postanowieniach z dnia 23 października 1996 r., I CKU 13/96, i z dnia 24 września 
2004 r., I CK 365/04. 
Na rzecz tego stanowiska można przytoczyć dodatkowe argumenty. Przepisy 
art. 6266 § 1 i art. 6267 § 1 k.p.c., stanowiące o kolejnym numerze wniosku, i art. 8 
u.k.w.h. wyłączający rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych przez wzmiankę o 
wniosku, muszą mieć znaczenie dla prowadzenia ksiąg wieczystych, w przeciwnym 
razie byłyby zbędne. Według utrwalonych w orzecznictwie zasad interpretacji 
przepisów prawa, podstawowe znaczenie ma wykładnia językowa, jednakże gdy 
ona zawodzi, prowadząc do wyników niedających się pogodzić z racjonalnym 
działaniem ustawodawcy i celem, jaki ma realizować dana norma, sięga się do 
dyrektyw wykładni systemowej i funkcjonalnej. 
Wykładnia zmierza do prawidłowego określenia i zastosowania norm 
prawnych, przy czym nie jest możliwe uzyskanie poprawnej wykładni 
poszczególnych wyrażeń i zwrotów zawartych w przepisach prawa w oderwaniu od 
całości porządku prawnego. Nie można poznać znaczenia przepisów bez poznania 
funkcji, jakie mają one spełniać. Mając na względzie podstawowe funkcje ksiąg 
wieczystych określone w art. 2, 3 i 8 u.k.w.h. oraz art. 6266 § 1 i art. 6267 § 1 k.p.c., 
ukierunkowujące działalność sądów wieczystoksięgowych na zapewnienie księgom 
wieczystym prawdziwości wpisów, nie można aprobować świadomego 
dokonywania przez sąd wpisów sprzecznych z rzeczywistym stanem prawnym, a 
do tego prowadziłoby podzielenie stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w 
powołanych na wstępie orzeczeniach. Ratio legis i ranga wymienionych przepisów 

prowadzi do wniosku, że nabywca nieruchomości po ujawnieniu wzmianki o 
wniosku o wpis hipoteki przymusowej nie może zasłaniać się nieznajomością 
wniosku o wpis i musi się liczyć z tym, że stan prawny nieruchomości może ulec 
zmianie. 
Poza tym nie można podzielić poglądu wyrażonego w uchwale z dnia 30 maja 
1994 r., III CZP 72/94,  że hipoteka przymusowa jest szczególnym rodzajem środka 
egzekucyjnego. Takiego jej charakteru nie uzasadniają przepisy ustawy o księgach 
wieczystych i hipotece, określają ją bowiem tak, jak każdą hipotekę – jako środek 
zabezpieczenia, a nie jako środek egzekucyjny. Podobnie art. 747 pkt. 2 k.p.c. 
traktuje hipotekę przymusową jako jeden ze sposobów zabezpieczenia roszczeń 
pieniężnych. 
Drugie rozwiązanie prowadzące do takiego samego wniosku wynika z 
zastosowania w postępowaniu wieczystoksięgowym art. 192 pkt 3 w związku z art. 
13 § 2 k.p.c. W przepisach o postępowaniu nieprocesowym, w tym w przepisach o 
postępowaniu wieczystoksięgowym, nie ma regulacji dotyczącej zbycia 
nieruchomości po wszczęciu postępowania o wpis prawa. Powstaje więc pytanie, 
czy art.192 pkt 3, regulujący taką sytuację w procesie, można przez art. 13 § 2 
k.p.c. zastosować w postępowaniu o wpis hipoteki przymusowej. 
Istota art. 192 pkt 3 k.p.c. polega przede wszystkim na tym, by wyrok, jaki 
zapadnie, mógł odnieść bezpośredni skutek również wobec nabywcy. Z 
uregulowania zawartego w tym przepisie wynika, że nie ma zakazu zbycia w toku 
procesu rzeczy lub prawa objętych sporem oraz że z chwilą zawiśnięcia sporu 
prawo bierze w obronę stronę przeciwną przed ujemnymi następstwami takiej 
czynności. Celem więc tego przepisu jest ochrona drugiej strony przed 
negatywnymi skutkami zbycia przedmiotu sporu, które pozostaje bez znaczenia dla 
dalszego postępowania i wyniku sporu. Według stanowiska Sądu Najwyższego 
wyrażonego w wyroku z dnia 4 lipca 1988 r., IV CR 183/88 ("Biuletyn SN" 1988, nr 
10, s. 9), przepis ten ma także zastosowanie w razie rozporządzenia 
nieruchomością w toku sprawy o ukształtowanie prawa względem tej 
nieruchomości. Przenosząc te rozważania na grunt postępowania 
wieczystoksięgowego, należy stwierdzić, że przepisy normujące to postępowanie 
również nie zawierają zakazu zbycia nieruchomości w toku postępowania o wpis. 
Nie regulują jednak wpływu zbycia na bieg postępowania o wpis. 

Według art. 13 § 2 k.p.c., przepisy o procesie stosuje się – jeśli przepisy 
szczególne nie stanowią inaczej – odpowiednio do postępowania nieprocesowego. 
Zgodnie z ogólnie przyjętymi w prawie zasadami odpowiedniego stosowania 
przepisów, niektóre z nich znajdą zastosowanie wprost, bez żadnych modyfikacji, 
inne tylko pośrednio, a więc z uwzględnieniem konstrukcji, istoty i odrębności 
postępowania, w którym znajdują zastosowanie, a inne nie będą mogły być 
wykorzystane w żadnym zakresie (por. np. postanowienie  Sądu Najwyższego z 
dnia 9 grudnia 1975 r., I CO 9/75, OSNCP 1976, nr 10, poz. 219). 
Postępowanie o wpis hipoteki przymusowej ma wspólne cechy ze sporem o 
nieruchomość, występują w nim bowiem przeciwstawne interesy wierzyciela i 
dłużnika. Te same racje, które przemawiają za ochroną strony przeciwnej w 
procesie w razie zbycia przedmiotu sporu, przemawiają zatem za ochroną 
wierzyciela w razie zbycia nieruchomości w toku postępowania o wpis hipoteki 
przymusowej, dając podstawę do przyjęcia dopuszczalności zastosowania art. 192 
pkt 3 k.p.c. także w postępowaniu wieczystoksięgowym o wpis hipoteki 
przymusowej. W konsekwencji zbycie nieruchomości w toku postępowania o wpis 
hipoteki przymusowej, a więc po uczynieniu wzmianki o wpis, pozostaje bez 
znaczenia dla dalszego biegu postępowania, a wpis odniesie skutek wobec 
nabywcy. 
Za takim rozwiązaniem przemawia też nowelizacja ustawy o księgach 
wieczystych i hipotece wprowadzona ustawą z dnia 11 maja 2001 r. (Dz.U. Nr 63, 
poz. 635), polegająca na przeniesieniu przepisów dotyczących postępowania 
wieczystoksięgowego zamieszczonych w ustawie o księgach wieczystych – po ich 
zmodyfikowaniu – do kodeksu postępowania cywilnego. Gdyby wolą ustawodawcy 
było wyłączenie stosowania art. 192 pkt 3 k.p.c. w postępowaniu 
wieczystoksięgowym, stanowiącym szczególny rodzaj postępowania 
nieprocesowego, to dałby temu wyraz w redakcji tych przepisów. Skoro tego nie 
uczynił, nie można zakładać, że jest to wynikiem przeoczenia. Z tych przyczyn nie 
można podzielić odmiennego stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego bez 
bliższego uzasadnienia w postanowieniu z dnia 21 stycznia 2004 r., IV CK 346/02. 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.