III CZP 17/07

Uchwała z dnia 16 marca 2007 r., III CZP 17/07 
 
Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Józef Frąckowiak 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Adama M. przy uczestnictwie Jana M., 
Pawła M., Jadwigi W., Aleksandry F., Józefa G., Justyny B., Renaty M., Mirosława 
W., Hanny G., Róży C.M., Witolda M. i Ireny K. o dział spadku po Wiktorze M., po 
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 16 marca 2007 r. 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gliwicach 
postanowieniem z dnia 16 listopada 2006 r.: 
"Czy w postępowaniu o dział spadku, w wypadku gdy zapisobierca jest 
jednocześnie spadkobiercą dzielonego spadku, sąd może wydać postanowienie 
wstępne co do istnienia zapisu i jego wysokości (rozmiaru) na zasadzie art. 318 § 1 
w związku z art. 13 § 2 k.p.c.?" 
podjął uchwałę: 
 
W postępowaniu o dział spadku, w którym jeden ze spadkobierców jest 
jednocześnie zapisobiercą, sąd może na podstawie art. 318 § 1 w związku z 
art. 13 § 2 k.p.c. wydać postanowienie wstępne co do istnienia zapisu. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne 
powstało w sprawie o dział spadku po Wiktorze M., toczącej się z wniosku Adama 
M., jednego ze spadkobierców dzielonego spadku, który złożył wniosek o wydanie 
postanowienia wstępnego stwierdzającego dokonanie przez spadkodawcę na jego 
rzecz zapisu testamentowego obejmującego wymienione we wniosku 
nieruchomości. Pozostali uczestnicy postępowania, poza Aleksandrą F., 
kwestionowali istnienie zapisu. 

Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2005 r., które w uzasadnieniu określane 
było jako wstępne, Sąd Rejonowy w Rybniku ustalił istnienie w testamencie ustnym 
Wiktora M. z dnia 3 sierpnia 1998 r. zapisu na rzecz Adama M., obejmującego 
przedsiębiorstwo „P.B.C.” wraz z budynkiem restauracji „C.” i prawem do gruntu w 
W.S.M. przy ul. W. nr 8A, uregulowanym w księdze wieczystej nr (...)94, oraz prawo 
do lokalu stanowiącego odrębną własność położonego w W. przy ul. W.W. nr 36 m. 
3, objęte księgą wieczystą nr (...)21. 
Sąd pierwszej instancji uznał, że art. 318 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. 
dopuszcza możliwość wydania w postępowaniu nieprocesowym postanowienia 
wstępnego także w sytuacjach innych niż przewidziane w art. 567 § 2, art. 618 § 1 i 
art. 685 k.p.c. W rozpoznawanej sprawie wydanie postanowienia wstępnego 
ustalającego istnienie zapisu na rzecz wnioskodawcy było – jego zdaniem – 
konieczne, gdyż między uczestnikami sporny był zarówno sam fakt istnienia zapisu, 
jak i jego przedmiot oraz wartość, a rozstrzygnięcie tej kwestii miało fundamentalne 
znaczenie dla dalszego postępowania o dział spadku, ponieważ istnienie zapisu ma 
decydujący wpływ na właściwy podział schedy spadkowej. 
Przy rozpoznawaniu apelacji wniesionej przez uczestników postępowania 
Irenę K. i Pawła M. Sądowi Okręgowemu w Gliwicach nasunęła się wątpliwość 
przedstawiona w przytoczonym na wstępie zagadnieniu prawnym. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Stanowisko dopuszczające odpowiednie stosowanie art. 318 k.p.c. w 
postępowaniu nieprocesowym zdecydowanie przeważa w doktrynie, a Sąd 
Najwyższy przyjął je w uchwałach z dnia 9 maja 1967 r., III CZP 37/67 (OSNCP 
1967, nr 11, poz. 198) oraz z dnia 7 lipca 1971 r., III CZP 35/71 (OSNCP 1972, nr 1, 
poz. 4) i w postanowieniu z dnia 21 października 1999 r., I CKN 169/98 (OSNC 
2000, nr 5, poz. 86), przy czym w postanowieniu z dnia 4 lipca 1983 r., III CRN 
129/83 (OSNCP 1984, nr 5, poz. 75) dopuścił możliwość wydania w postępowaniu 
nieprocesowym (w szczególności w postępowaniu o dział spadku) postanowienia 
częściowego na podstawie odpowiednio stosowanego art. 317 w związku z art. 13 § 
2 k.p.c. 
Odmienne natomiast stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu 
uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 26 lutego 1968 r., III CZP 101/67 (OSNCP 
1968, nr 12, poz. 203). Uchwała ta – jako zasada prawna – wiąże Sąd Najwyższy w 
zakresie stwierdzenia niedopuszczalności wydania w postępowaniu o stwierdzenie 

nabycia spadku postanowienia wstępnego, jednak w zakresie użytych w 
uzasadnieniu argumentów uogólniających niedopuszczalność wydania 
postanowienia wstępnego w postępowaniu nieprocesowym na podstawie art. 318 w 
związku z art. 13 § 2 k.p.c. w sytuacjach innych niż wskazane w art. 567 § 2, art. 
618 § 1 i art. 685 k.p.c., nie ma takiego charakteru. Była zresztą kwestionowana 
zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie. 
Niedopuszczalność odpowiedniego stosowania w postępowaniu 
nieprocesowym art. 318 k.p.c. Sąd Najwyższy uzasadnił tym, że przy braku 
przytoczonych przepisów szczególnych sprawy w nich wskazane byłyby 
rozpoznawane w procesie, a regulacje o charakterze wyjątków należy wykładać 
ściśle. Nie można też przenosić na grunt postępowania nieprocesowego instytucji 
właściwych tylko procesowi, jak również nie może zostać wydane w drodze 
postanowienia wstępnego orzeczenie o charakterze konstytutywnym (np. 
stwierdzenie niegodności spadkobiercy), jeżeli orzeczenie wydane w postępowaniu 
nieprocesowym ma charakter deklaratywny (np. stwierdzenie nabycia spadku). Jak 
wskazano, argumentów tych nie podzieliła zdecydowana większość przedstawicieli 
nauki, a także Sąd Najwyższy w powołanych orzeczeniach. 
Na wstępie należy rozważyć, czy w postępowaniu nieprocesowym ma 
odpowiednie zastosowanie art. 318 k.p.c., skoro ustawodawca uregulował w 
przepisach dotyczących tego postępowania sytuacje, w których może być wydane 
postanowienie wstępne, wskazując je w art. 567 § 2, art. 618 § 1 zdanie drugie i art. 
685 k.p.c., a z art. 13 § 2 k.p.c. wynika, że przepisy o procesie stosuje się 
odpowiednio do innych rodzajów postępowań unormowanych w kodeksie 
postępowania cywilnego tylko wówczas, gdy przepisy szczególne nie stanowią 
inaczej. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia zależy zatem od oceny, czy art. 567 § 2, 
art. 618 § 1 zdanie drugie i art. 685 k.p.c. są, w rozumieniu art. 13 § 2 k.p.c., 
przepisami szczególnymi w stosunku do art. 318 § 1 k.p.c. 
Artykuł 318 § 1 k.p.c. stanowi, że sąd, uznając roszczenie za usprawiedliwione 
w zasadzie, może wydać wyrok wstępny tylko co do samej zasady, co do spornej 
zaś wysokości żądania zarządzić bądź dalszą rozprawę, bądź jej odroczenie. 
Wyrok wstępny może być zatem wydany tylko w sprawach o zasądzenie 
świadczenia albo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa i jego wydanie jest 
dopuszczalne tylko wtedy, gdy sporna jest zarówno sama zasada roszczenia, jak i 
jego wysokość. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 1 grudnia 1999 r., 

I PKN 401/99 (OSNP 2001, nr 8, poz. 259), wydanie wyroku wstępnego zmierza do 
uniknięcia dalszej bezcelowej pracy sądu związanej z wyjaśnianiem wysokości 
dochodzonych roszczeń w sytuacji, w której sama zasada roszczenia jest też 
wątpliwa. Celem tej instytucji jest realizacja zawartego w art. 6 k.p.c. postulatu 
szybkości i sprawności postępowania oraz zasady ekonomii procesowej, które 
obowiązują także w postępowaniu nieprocesowym. 
Regulacje zawarte w art. 567 § 2, art. 618 § 1 zdanie drugie i art. 685 k.p.c., 
dopuszczające wydanie postanowienia wstępnego w postępowaniu 
nieprocesowym, dotyczą innych sytuacji. W art. 567 § 2 ustawodawca dopuścił 
wydanie postanowienia wstępnego w postępowaniu o podział majątku wspólnego w 
razie sporu co do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym; 
postanowienie to rozstrzyga, czy małżonkowie mają równe czy nierówne udziały w 
tym majątku. W art. 618 § 1 dopuszczono możliwość wydania postanowienia 
wstępnego w postępowaniu o zniesienie współwłasności co do prawa żądania 
zniesienia współwłasności oraz co do tego, komu przysługuje prawo własności 
rzeczy, której dotyczy postępowanie, jeżeli są to prawa sporne. W art. 685 
natomiast ustawodawca dopuścił wydanie postanowienia wstępnego w sprawie o 
dział spadku w razie sporu między współspadkobiercami o to, czy pewien przedmiot 
należy do spadku; postanowienie wstępne rozstrzyga wówczas, czy sporny 
przedmiot należy do spadku. 
Wszystkie opisane sytuacje nie mieszczą się w hipotezie art. 318 § 1 k.p.c., 
zatem – jak trafnie wskazano w literaturze – postanowienia wstępne wydane w 
postępowaniu nieprocesowym, mimo podobnej nazwy, mają inny charakter niż 
wyroki wstępne w procesie, które są częścią rozstrzygnięcia co do istoty sprawy 
będącej przedmiotem procesu. Postanowienia wstępne mają własny, samodzielny 
przedmiot orzekania, są samodzielnymi rozstrzygnięciami merytorycznymi 
zagadnień prejudycjalnych, które w zasadzie mogłyby być przedmiotem 
oddzielnego postępowania, ale ze względów celowościowych zapadają w 
postępowaniu, w którym orzeczenie co do jego przedmiotu (podziału majątku 
wspólnego, zniesienia współwłasności, działu spadku) nie może być wydane przed 
rozstrzygnięciem wskazanego w powyższych przepisach zagadnienia 
wstępnego. (...) 
Odpowiedź na pytanie, czy w postępowaniu o dział spadku sąd może na 
podstawie art. 318 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. wydać postanowienie wstępne 

co do istnienia zapisu i jego wysokości w sytuacji, gdy zapisobierca jest 
jednocześnie spadkobiercą dzielonego spadku, zależy od określenia zakresu 
kognicji sądu w takiej sprawie i stwierdzenia, czy do tego zakresu należy 
rozstrzyganie o istnieniu i wysokości zapisu. 
Przesądza to art. 686 k.p.c., stanowiąc, że w postępowaniu działowym sąd 
rozstrzyga także o istnieniu zapisów, których przedmiotem są rzeczy lub prawa 
należące do spadku oraz m.in. o rozliczeniach z tytułu spłaconych długów 
spadkowych. Wynika to także pośrednio z art. 684 k.p.c., nakładającego na sąd 
obowiązek ustalenia składu i wartości spadku ulegającego podziałowi. Jakkolwiek 
zatem roszczenia o wykonanie zapisu są co do zasady rozpoznawane w procesie, 
to zgodnie z wolą ustawodawcy wyrażoną we wskazanych wyżej przepisach, także 
w postępowaniu o dział spadku obowiązkiem sądu jest rozstrzygnięcie o istnieniu 
zapisów. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 26 września 1968 r., 
III CRN 209/68 (OSNCP 1969, nr 6, poz. 112), jest to rozstrzygnięcie konieczne w 
tym postępowaniu dlatego, że istnienie zapisu ma istotne znaczenie dla określenia 
układu sched spadkowych między spadkobiercami. Wprawdzie dział spadku 
obejmuje tylko aktywa, a obowiązek wykonania zapisu należy do długów 
spadkowych (art. 922 § 3 k.p.c.), jednak zapis wykonany stanowi spłatę długu 
spadkowego, a zgodnie z art. 686 k.p.c. obowiązkiem sądu działowego jest m.in. 
orzeczenie także o wzajemnych roszczeniach pomiędzy współspadkobiercami z 
tytułu spłaconych długów spadkowych. Jeżeli zatem zapisobierca jest także jednym 
ze spadkobierców dzielonego spadku, ustalenie, że istnieje na jego rzecz zapis, 
pozwoli na dokonanie takiego działu spadku, który uwzględni ten zapis oraz 
dokonanie rozliczenia z tytułu spłaconego długu spadkowego związanego z 
realizacją zapisu w drodze działu spadku. W takiej sytuacji sąd działowy nie tylko 
ustala istnienie zapisu lecz także doprowadza do jego realizacji („zasądzenia”) 
przez odpowiedni podział majątku spadkowego z uwzględnieniem zapisu 
dokonanego na rzecz jednego ze spadkobierców oraz przeprowadza rozliczenie 
spłaconego długu spadkowego. 
Odpowiednie stosowanie art. 318 k.p.c. w postępowaniu nieprocesowym jest 
dopuszczalne tylko w sytuacjach odpowiadających hipotezie tego przepisu, tj.  
wówczas, gdy w sprawie rozpoznawanej w trybie nieprocesowym sąd musi ustalić 
istnienie określonego stosunku prawnego lub prawa i zasądzić roszczenie, a sporna 
jest zarówno sama zasada, jak i wysokość roszczenia. Sytuacja, w której w 

postępowaniu działowym jeden ze spadkobierców twierdzi, że na jego rzecz 
spadkodawca dokonał zapisu i żąda jego wykonania przez dokonanie 
odpowiedniego działu spadku, a pozostali spadkobiercy lub ich część kwestionują 
istnienie zapisu i żądają działu spadku bez jego uwzględnienia, odpowiada 
ustawowym przesłankom art. 318 § 1 k.p.c. stosowanego odpowiednio w 
postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.), co prowadzi do wniosku, że w 
takiej sytuacji dopuszczalne jest wydanie postanowienia wstępnego co do istnienia 
zapisu. Kwestia wysokości zapisu oraz dokonania odpowiedniego działu spadku 
uwzględniającego zapis pozostawiona zostaje, podobnie jak przy wyroku 
wstępnym, do dalszego postępowania po uprawomocnieniu się postanowienia 
wstępnego. Taka wykładnia omawianego przepisu zgodna jest także z jego celem i 
funkcją realizacji zasad sprawności i szybkości postępowania oraz ekonomii 
procesowej, które obowiązują także w postępowaniu nieprocesowym. 
Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie 
prawne, jak w uchwale.