III CZP 16/13

Sygn. akt III CZP 16/13 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 18 kwietnia 2013 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Marian Kocon (przewodniczący) 
SSN Irena Gromska-Szuster 
SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca) 
 
w sprawie z powództwa B. B., M. S., B. P. i P. P. 
przeciwko Skarbowi Państwa - Lasom Państwowym Nadleśnictwu P.  
w S. 
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 18 kwietnia 2013 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy w L. 
postanowieniem z dnia 20 czerwca 2012 r.,  
 
„Czy 
osoba 
będąca 
właścicielem 
gruntu 
objętego 
postępowaniem 
scaleniowym 
przeprowadzonym 
na 
podstawie 
ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów 
(Dz.U. Nr 3, poz. 13), która nie będąc uczestnikiem postępowania 
scaleniowego nie otrzymała gruntu poscaleniowego, staje się 
współwłaścicielem nieruchomości poscaleniowej, do której został 
włączony jej grunt, czy też współwłaścicielem nieruchomości 
wydzielonej 
tytułem 
ekwiwalentu 
uczestnikowi 
postępowania 
scaleniowego, który został wymieniony w decyzji o zatwierdzeniu 
scalenia jako osoba, która wniosła ten grunt do postępowania 
scaleniowego?” 
podjął uchwałę: 
 

 
2 
Właścicielowi gruntu objętego postępowaniem scaleniowym 
przeprowadzonym na podstawie ustawy z dnia 24 stycznia 
1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów (Dz.U. Nr 3, poz. 13), który 
w decyzji o zatwierdzeniu projektu scalenia nie otrzymał 
w zamian za grunty posiadane przed scaleniem innego gruntu, 
nie przysługuje prawo do nieruchomości, w której skład wszedł 
grunt należący do niego przed scaleniem. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
3 
Uzasadnienie 
 
W połączonej do wspólnego rozpoznania sprawie z powództw B. B., B. P., P. 
P. i M. S. przeciwko Skarbowi Państwa – Lasom Państwowym Nadleśnictwu P. 
o  usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym 
w  księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, Sąd Okręgowy w L. 
rozpoznając apelacje powodów B. B., B. P. i P. P. od wyroku Sądu Rejonowego we 
W. z dnia 16 marca 2011 r. oddającego powództwa, powziął istotne wątpliwości i 
postanowieniem z dnia 20 czerwca 2012 r., na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., 
przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, o treści 
przytoczonej powyżej.  
Zagadnienie to powstało na tle następującego stanu faktycznego. W księdze 
wieczystej, oznaczonej nr Kw 34216, założonej w dniu 7 marca 2003 r., jako 
właściciel objętych tą księgą działek gruntu nr 11/1, nr 11/2, nr 11/3 i nr 211/3 
wpisany jest Skarb Państwa – Nadleśnictwo P. Wpisu dokonano na podstawie 
decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w P. z dnia 30  sierpnia 1972 r. 
zatwierdzającej projekt scalenia gruntów wsi S. i  B. oraz na podstawie decyzji 
Naczelnika Gminy w S. z 16 grudnia 1988 r. w sprawie przekazania nieruchomości, 
nieodpłatnie, na czas nieokreślony, Nadleśnictwu P. oraz na podstawie protokołu 
przekazania z dnia 23 grudnia 1988 r. Przed scaleniem działka nr 211/3 oznaczona 
była numerami 211, 212 i  nr 213, a działki nr 11/1, nr 11/2 i nr 11/3, powstałe z 
podziału działki nr 11, nosiły przed scaleniem nr 162, nr 163 i nr 164. Wymienione 
działki były w posiadaniu poprzedników prawnych powodów od lat 40. ubiegłego 
wieku. Na przestrzeni lat posiadacze dokonywali nieformalnego obrotu, jednakże 
zmiany w stanie posiadania nie były uwidoczniane w ewidencji gruntów. Poprzednicy 
prawni powodów nie byli uczestnikami postępowania scaleniowego. W wyniku 
scalenia grunty ekwiwalentne otrzymały osoby wpisane do ewidencji gruntów, a 
wymienione działki zostały przyznane Skarbowi Państwa. 
Ukształtowany na dzień 4 listopada 1971 r. stan posiadania znalazł 
odzwierciedlenie w treści postanowienia Sądu Rejonowego we W. z dnia 12 grudnia 
2006 r., sygn. …29/05. Mocą tego postanowienia zostało stwierdzone, że 
poprzednicy prawni powodów B. P. i P. P. – J. i Z. małżonkowie P., nabyli z dniem 4 

 
4 
listopada 1971 r. na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej, własność 
nieruchomości składającej się z działek gruntu oznaczonych nr 211/3 i nr 11/1. Nadto 
postanowieniem tym stwierdzono, że Z. i D. małżonkowie B., rodzice powoda B. B., 
nabyli z dniem 4 listopada 1971 r. na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej, 
własność nieruchomości składającej się z działki gruntu nr 11/2, a małżonkowie J. i 
H. G., rodzice powódki M. S., w tym samym trybie nabyli własność działki gruntu nr 
11/3. Mimo przeprowadzenia postępowania scaleniowego, w wyniku którego 
nieruchomość przypadła Skarbowi Państwa, poprzednicy prawni powodów, a 
obecnie powodowie, utrzymują się w posiadaniu działek. Ponadto, w dniu 2 maja 
2007 r. powodowie zawarli z rodzicami, w formie aktów notarialnych, umowy 
darowizny na podstawie których stali się właścicielami: B. P. właścicielem działki nr 
11/1, P. P. – działki nr 211/3, B. B. – działki nr 11/2, a M. S. – działki nr 11/3. 
Powodowie żądali usunięcia niezgodności między stanem prawnym nieruchomości 
ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym przez 
odłączenie z księgi wieczystej nr Kw 34216 działek gruntu stanowiących ich 
własność na mocy umów darowizny i przyłączenie oznaczonych działek do ksiąg 
wieczystych, które już są założone dla innych ich nieruchomości, bądź też założenia 
dla odłączonych działek nowych ksiąg wieczystych, z wpisaniem ich jako właścicieli.   
Przedstawiając przytoczone na wstępie zagadnienie prawne Sąd Okręgowy 
wskazał, że postanowienie wydane w sprawie …29/05 przesądza, iż poprzednicy 
prawni powodów byli właścicielami oznaczonych działek według stanu na dzień 
4 listopada 1971 r., nie przesądza jednak, że tytuł własności przysługiwał im aż do 
dnia zawarcia z powodami umów darowizny. Dokonując analizy przepisów ustawy 
z dnia 26 marca 1968 r. – o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13 
ze zm.), 
przytaczając 
zapatrywania 
wyrażane 
w 
literaturze 
przedmiotu 
i  dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sąd Okręgowy opowiedział się 
ostatecznie za poglądem, że właściciel gruntu objętego scaleniem, który nie był 
uczestnikiem postępowania scaleniowego powinien raczej poszukiwać ochrony 
swego prawa w nieruchomości wydzielonej tytułem ekwiwalentu za ten grunt. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zagadnienie przestawione przez Sąd Okręgowy wymagające wykładni 
przepisów ustawy z dnia 26 marca 1968 r. – o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. 

 
5 
Nr 3, poz. 13 ze zm.– dalej jako u.s.w.g.) w aspekcie celu i skutków scalenia, nie jest 
zagadnieniem nowym. Zagadnieniem zbliżonym, wynikłym na tle art. 25 ustawy 
z dnia 26 marca 1982 r. – o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 11, poz. 80 ze 
m.) Sąd Najwyższy zajmował się w uchwale z dnia 18 grudnia 2008 r. III CZP 125/08 
(OSNC 2009, nr 11, poz. 149), natomiast na gruncie przepisów ustawy mającej 
zastosowanie w sprawie niniejszej nie tylko w literaturze przedmiotu, ale 
i  w orzecznictwie Sądu Najwyższego odnaleźć można jednolite w zasadzie 
wypowiedzi co do skutków scalenia, również w sytuacji gdy właściciel objętego tym 
postępowaniem gruntu nie brał w nim udziału (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 
22 lutego 1971 r., II CR 94/71, OSPiKA 1972, nr 6, poz. 104; z dnia 11 grudnia 
1978 r., III CRN 240/78, OSNC 1979 nr 12, poz. 239; z dnia 10 sierpnia 1979 r., 
IV CR 349/79, OSPiKA 1980, nr 11, poz. 201; z dnia 20 maja 2003 r. II CKN 1224/00 
niepubl.; postanowienia z dnia 19 marca 2009 r. IV CSK 310/08 i z dnia 7 listopada 
2008 r. IV CSK 288/08 – niepubl.). Poglądy odbiegające od tej linii orzeczniczej, 
wyrażone w wyrokach z dnia 19 grudnia 1996 r. I CRN 130/95 i I CRN 131/95, OSP 
1997, nr 11) nie zostały podtrzymane w kolejnych orzeczeniach i nie mogą być 
poczytane za reprezentatywne. Rozważania Sądu Najwyższego wyrażone przeto nie 
tylko w uzasadnieniu uchwały z 18 grudnia 2008 r., ale w pozostałych judykatach, 
pozostają miarodajne dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia czy 
właściciel, który nie był uczestnikiem postępowania scaleniowego i w związku z tym 
w decyzji poscaleniowej nie przyznano mu nieruchomości ekwiwalentnej pozostaje 
właścicielem gruntu przedscaleniowego. Odpowiedź na tak postawioną wątpliwość 
jest odpowiedzią, która w zasadzie pozwala rozstrzygnąć sprawę, w której powstało 
zagadnienie prawne.  
Scalenie gruntów przewidziane w ustawie z dnia 24 stycznia 1968 r., podobnie 
zresztą jak i przewidziane w ustawach wcześniejszej (z dnia 31 lipca 1923 r. – 
o scaleniu gruntów, Dz. U. z 1927 r. Nr 92, poz. 833 ze zm.) i późniejszej (z dnia 
26 marca 1982 r.– o scalaniu i wymianie gruntów, tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 178, 
poz.1749 ze zm.) miało i ma na uwadze podobny cel jakim jest poprawienie struktury 
przestrzennej gruntów przeznaczonych do produkcji rolnej, w szczególności przez 
likwidację szachownicy gruntów, gruntów nadmiernie zwężonych lub wydłużonych 
albo tworzących enklawy (art. 1 u.s.w.g.) – przez tworzenie zwartych kompleksów 

 
6 
i  następnie przeprowadzenie nowego podziału, zgodnego z wymogami prawidłowej 
gospodarki. Do realizacji tego celu powołana ustawa przewidywała, że każdy 
uczestnik postępowania scaleniowego (właściciel lub samoistny posiadacz) 
otrzymywał w zamian za grunty objęte scaleniem, grunty w zasadzie o równej 
wartości szacunkowej (art. 3 ust. 1). Likwidacja stanu poprzedniego dokonywała się 
nadto w ten sposób, że księgi wieczyste istniejące dla nieruchomości objętych 
scaleniem traciły moc i podlegały zamknięciu z chwilą wydania decyzji 
o zatwierdzeniu projektu scalenia lub wymiany gruntów (art. 24 u.s.w.g. w związku 
z  art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 17 lutego 1960 r. o utracie mocy prawnej niektórych 
ksiąg wieczystych, Dz. U. z 1960 r. Nr 11, poz.67 ze zm.). Podlegały też zniesieniu 
bez odszkodowania służebności gruntowe ciążące na gruntach poddanych scaleniu 
jeżeli utraciły dla nieruchomości władnącej wszelkie znaczenie (art. 9), a inne 
obciążenia, wpisane do ksiąg wieczystych, podlegały przeniesieniu na grunty 
wydzielone w wyniku scalenia (art. 16 ust. 2). Zgodnie natomiast z art. 16 ust. 1 zd. 1 
u.s.w.g., decyzja o zatwierdzeniu scalenia lub wymiany gruntów stanowiła tytuł do 
ujawnienia nowego stanu własności w księgach wieczystych. Ponadto ustawa wprost 
przewidywała prowadzenie postępowania scaleniowego nie tylko z udziałem 
właściciela, ale i równorzędnie – z udziałem posiadacza samoistnego, przy 
wykorzystaniu, dla ustalenia stanu własności i posiadania, danych z ewidencji 
gruntów (art. 10). Oznacza to, że sam ustawodawca uczynił postępowanie 
scaleniowe i jego wynik skutecznym również wówczas gdy toczyło się ono bez 
udziału właściciela. Nieuczestniczenie przeto przez właściciela w postępowaniu 
scaleniowym nie było okolicznością, która podważałaby skutki scalenia. 
Wynikający z ustawy cel scalenia, sposób jego realizacji (przez przydzielenie 
uczestnikom gruntów w zmian za grunty objęte postępowaniem) oraz przewidziane 
w ustawie, częściowo wymienione powyżej, skutki decyzji zatwierdzającej projekt 
scalenia, w tym skutek w postaci utraty mocy prawnej ksiąg wieczystych istniejących 
dla gruntów objętych postępowaniem scaleniowych, już wykluczają wniosek, że 
właściciel nieruchomości objętej scaleniem mógłby zachować, po zatwierdzeniu 
projektu scalenia, prawo własności nieruchomości pierwotnej, bez względu na to czy 
był, czy też nie był, uczestnikiem postępowania scaleniowego. Oczywiście, 
zważywszy na deklaratywny charakter wpisu prawa własności w księdze wieczystej, 

 
7 
można wyprowadzić wniosek, że utrata przez dotychczasową księgę wieczystą mocy 
prawnej nie jest argumentem na rzecz upadku tytułu własności do gruntu 
przedscaleniowego, jednakże kontynuacja tego toku rozumowania nakazuje 
rozważyć skutki akcji właściciela skierowanej na ochronę jego prawa do takiego 
gruntu, chociażby w postaci powództwa windykacyjnego. Uwzględnienie takiego 
powództwa bezsprzecznie prowadziłoby nie tylko do zniweczenia celu, do którego 
ustawodawca zmierzał wprowadzając do porządku prawnego instytucję scalenia, ale 
stanowiłoby też podważenie ustawowych skutków scalenia. Niezależnie bowiem od 
wskazanych powyżej skutków (art. 3, art. 9, art.16 ust. 2), uwzględnić należy, że 
w następstwie 
decyzji 
zatwierdzającej 
projekt 
scalania 
powstają 
nowe 
nieruchomości. Powstanie nowych nieruchomości, o określonych granicach 
i powierzchni, tak w orzecznictwie jak i literaturze przedmiotu, traktowane jest jako 
skutek konstytutywny decyzji zatwierdzającej projekt scalenia. Niewątpliwie, nowy 
sposób podziału gruntów objętych scaleniem, wynikający z decyzji scaleniowej, 
realizuje określony w ustawie cel postępowania scaleniowego. Uwzględnić jednak 
należy inny jeszcze aspekt tego stanu rzeczy, mianowicie, że decyzja 
zatwierdzająca projekt scalenia jest decyzją administracyjną, a ostateczny 
charakter tej decyzji statuuje wprost art. 12 ust. 1 u.s.w.g.; ostateczną decyzją 
administracyjną sąd powszechny jest związany.  
W świetle powyższego nie budzi wątpliwości, że poszukiwanie przez 
właściciela 
nieruchomości objętej scaleniem, 
który 
nie 
był 
uczestnikiem 
postępowania scaleniowego, ochrony jego prawa w drodze cywilnoprawnych 
środków kierowanych czy to do nieruchomości pierwotnej czy też do nowej 
nieruchomości poscaleniowej, do której weszły grunty z okresu poprzedzającego 
scalenie, skazane jest na niepowodzenie. W odniesieniu do gruntu pierwotnego 
jego prawo własności wygasło i konsekwentnie należy przyjąć, że skutek ten 
utrzymuje się również co do nowych nieruchomości poscaleniowych, do których, 
lub do której, weszły grunty pierwotne. Ustawa zresztą nie wyróżnia trzech kategorii 
nieruchomości: pierwotnej, nowej poscaleniowej, do której weszły grunty pierwotne 
i nieruchomości wydzielonej w zamian za grunty objęte scaleniem. W art. 3 ust.1 
ustawy jest mowa tylko o dwóch rodzajach nieruchomości: posiadanych przed 
scaleniem (czyli pierwotnych) i otrzymanych w zamian (art. 3 ust. 1); nieruchomości 

 
8 
otrzymane w 
zamian pierwotnych określa się w literaturze przedmiotu 
i orzecznictwie mianem nieruchomości ekwiwalentnych. Tych nieruchomości 
dotyczy art. 16 ust.1 ustawy i tylko w tej płaszczyźnie jest miejsce na spór 
o własność. 
Zgodnie z brzmieniem zdania 1 art. 16 ust.1 u.s.w.g., decyzja 
o zatwierdzeniu projektu scalenia stanowi podstawę do ujawnienia nowego stanu 
własności w księgach. Zgodnie natomiast z brzmieniem zdania 2 ust.1 art. 16 
ustawy, decyzja ta nie przesądza tytułu własności. W literaturze i orzecznictwie 
prezentowane jest zgodne stanowisko, że z punktu widzenia stosunków 
własnościowych 
decyzja 
zatwierdzająca 
projekt 
scalenia 
ma 
charakter 
deklaratoryjny. Oznacza to, że decyzja nie kreuje prawa własności do gruntów po 
stronie tych uczestników postępowania, którzy uprzednio nie byli właścicielami 
gruntów objętych postępowaniem scaleniowym. Uczestnicy tego postępowania, 
jeżeli nie byli właścicielami gruntów objętych scaleniem, nie stają się nimi mocą 
decyzji o zatwierdzeniu projektu scalenia. Stają się właścicielami nieruchomości 
uzyskanych w zmian tylko wówczas gdy byli właścicielami gruntów objętych 
scaleniem. Taki, deklaratywny, w zakresie prawa własności, skutek decyzji 
o zatwierdzeniu projektu scalenia, pozwala właścicielowi nieruchomości objętej 
scaleniem, który nie był uczestnikiem tego postępowania, kierować roszczenia do 
nieruchomości 
ekwiwalentnej. 
Jeżeli 
zatem 
uczestnikiem 
postępowania 
scaleniowego był samoistny posiadacz gruntów stanowiących własność innej 
osoby, nieruchomość przyznana mu jako ekwiwalent za te grunty będzie stanowiła 
własność tej innej osoby. Spór przeto o własność takiego gruntu nie wkracza 
w  strefę ukształtowaną przedmiotowo decyzją administracyjną o zatwierdzeniu 
projektu scalenia i jest możliwy, wobec uregulowania wynikającego z art. 16 ust. 1 
zd. 2 u.s.w.g. Inaczej ukształtowana ochrona interesów właściciela gruntów 
objętych scaleniem, to jest uprawniająca go do realizacji jego uprawień do 
nieruchomości, która po przeprowadzeniu scalenia obejmuje jego dotychczasowe 
grunty lub ich części, nie uwzględniałaby celów i skutków postępowania 
scaleniowego.  
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 
k.p.c.).  

 
9