III CZP 16/12

Sygn. akt III CZP 16/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 23 maja 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) 
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz 
SSN Anna Owczarek 
 
 
 
w sprawie z powództwa D. Z. 
przeciwko K. S.A. w K. 
o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, 
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym 
w dniu 23 maja 2012 r., 
zagadnienia prawnego przedstawionego  
przez Sąd Okręgowy  
postanowieniem z dnia 24 stycznia 2012 r.,  
 
 
"1. Czy dłużnik może oprzeć swoje powództwo wywiedzione na 
podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. na zarzucie spełnienia 
świadczenia, jeżeli zarzut ten nie był przedmiotem rozpoznania                
w sprawie, w której wydany został tytuł egzekucyjny, z uwagi na 
odrzucenie zarzutów od nakazu zapłaty, w których zarzut ten został 
podniesiony? 
 
a w przypadku udzielenia na powyższe pytanie odpowiedzi 
twierdzącej: 
 

 
2 
     
2. Czy w sytuacji, gdy tytułem wykonawczym, przeciwko 
któremu skierowane jest powództwo opozycyjne, jest nakaz zapłaty 
wydany 
w 
postępowaniu 
nakazowym 
na 
podstawie 
weksla 
niezupełnego w chwili jego wystawienia, dłużnik w powództwie 
wywiedzionym na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. może podnieść 
zarzut 
spełnienia 
świadczenia, 
jeżeli 
nastąpiło 
ono 
przed 
wypełnieniem weksla?"   
  
 
 
podjął uchwałę: 
 
 
Oparcie powództwa przeciwegzekucyjnego na zarzucie 
spełnienia świadczenia (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.) jest 
dopuszczalne tylko wtedy, gdy zarzut ten - ze względu na 
ustanowiony ustawą zakaz - nie mógł być rozpoznany 
w sprawie, w której wydano tytuł egzekucyjny. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
3 
Uzasadnienie 
 
Powódka D. Z. wniosła o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego, tj. 
tytułu egzekucyjnego w postaci nakazu zapłaty z dnia 26  listopada 2007 r., 
wydanego przez Sąd Rejonowy na podstawie weksla, zaopatrzonego w klauzulę 
wykonalności. Twierdziła, że Sąd nie badał, czy  istniały podstawy do wypełnienia 
weksla in blanco zgodnie z deklaracją wekslową; zakwestionowała istnienie i 
wysokość  zobowiązania podstawowego, na  podstawie którego pozwany „K.” S.A. 
w K. był uprawniony do wypełnienia weksla. Zaprzeczyła zdarzeniu, na którym 
oparto wydanie klauzuli wykonalności, zarzucając, że nie podpisała weksla jako 
poręczyciel wekslowy. Zanegowała także istnienie przesłanek do wypełnienia 
weksla i wskazała, że powództwo jest uzasadnione w świetle art. 840 § 1 pkt 2 
k.p.c., gdyż  świadczenie zostało spełnione przez zapłatę na rzecz powoda kwoty 
39 000 zł. 
Wyrokiem z dnia 4 października 2011 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo, 
ustalając m.in., że zarzuty pozwanej przeciwko nakazowi zapłaty zostały od-
rzucone, w związku z czym nie były badane merytoryczne zarzuty powódki i w kon-
sekwencji doszło do nadania nakazowi klauzuli wykonalności. Sąd pierwszej 
instancji 
podkreślił, 
że 
prawomocny 
nakaz 
zapłaty 
korzysta 
z walorów 
prawomocności oraz powagi rzeczy osądzonej. Podniósł, że wszystkie zarzuty 
podniesione przez powódkę mogły być przez nią – jako pozwaną – podniesione 
w sprawie o zapłatę, a ich rozpoznawanie i ewentualne uwzględnienie w sprawie 
wszczętej powództwem opozycyjnym prowadziłoby do podważenia powagi rzeczy 
osądzonej wynikającej z prawomocnego nakazu zapłaty. 
Przy rozpoznawaniu apelacji powódki Sąd Okręgowy powziął poważne 
wątpliwości dotyczące wykładni art. 840 § 1 pkt. 2 k.p.c. i w związku z tym 
przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie 
zagadnienie prawne. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
W judykaturze oraz nauce prawa procesowego cywilnego ugruntowane jest 
stanowisko, że z chwilą uprawomocnienia się wyroku dochodzi do prekluzji 

 
4 
materiału faktycznego sprawy, w której został on wydany. Oznacza to, że jeżeli 
określone okoliczności i oparte na nich zarzuty lub wypływające z nich wnioski 
istniały i dały się sformułować w chwili zamknięcia rozprawy, lecz strona skutecznie 
ich nie podniosła lub nie przytoczyła, w związku z czym nie zostały spożytkowane 
przez sąd przy wydawaniu wyroku, podlegają prekluzji, czyli – jak to określono 
w orzecznictwie – „wykluczającemu działaniu prawomocności” (por. np. uchwała 
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 
23 października 1954 r. I CO 41/54, OSN 1956, nr 1, poz. 3 oraz uchwały Sądu 
Najwyższego z dnia 21 lipca 2010 r., III CZP 477/10, OSNC 2010, nr 2, poz. 165 
i  z dnia 2 lutego 2011 r., III CZP 128/10, OSNC 2011, nr 10, poz. 108). 
Jednocześnie podniesiono, że prekluzyjny skutek prawomocności oraz powagi 
rzeczy osądzonej jest niezależny od tego, czy strona ponosi winę w zaniechaniu 
przytoczenia określonych okoliczności lub podniesienia właściwych zarzutów 
(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 1954 r., II CO 26/54, OSN 1955, 
nr 2, poz. 30).  
Teza o prekluzyjnych skutkach prawomocności materialnej ma kluczowe 
znaczenie nie tylko z punktu widzenia stabilności orzeczeń sądowych, ale także 
ze względu na cechy procesu jako cyklu sformalizowanych, uporządkowanych 
i celowych czynności prowadzących sprawnie i możliwie szybko, na podstawie 
maksymalnie 
skoncentrowanego 
materiału 
procesowego, 
do 
ostatecznego 
rozstrzygnięcia sporu i wykonania wydanego orzeczenia. Odpowiada więc również 
prakseologicznemu założeniu, że strona zobowiązana jest przedstawiać w toku 
postępowania wszystkie fakty i twierdzenia istotne dla rozstrzygnięcia sprawy oraz 
podnosić wszystkie przysługujące jej zarzuty, pod rygorem bezpowrotnej utraty tej 
możliwości. Niejednokrotnie – z różnych powodów, głównie jednak właśnie 
ze względu na postulat szybkości i skuteczności postępowania – ustawodawca 
wprowadza 
prekluzję 
procesową 
następującą 
jeszcze 
przed 
wydaniem 
i  uprawomocnieniem się wyroku (np. art. 207 § 6, art. 217 § 2, art. 344 § 1, art. 493 
§ 1 i art. 503 § 1 k.p.c.). Także ten typ prekluzji oznacza bezpowrotną utratę 
podejmowania określonych czynności procesowych, najczęściej prezentowania 
twierdzeń faktycznych i przedstawiania dowodów. 

 
5 
Doceniając moc i znaczenie prekluzji, ustawodawca tylko wyjątkowo 
dopuszcza powoływanie się po uprawomocnieniu wyroku na okoliczności sprawy 
występujące przed jego wydaniem. Takim wyjątkiem jest skarga o wznowienie 
postępowania ob noviter reperta, przysługująca w razie wykrycia okoliczności 
faktycznych lub środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, 
a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu (art. 403 § 2 
k.p.c.) (por. np. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 
lutego 1969 r. – zasada prawna – III PZP 63/68, OSNCP 1969, nr 12, poz. 208, 
orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 1933 r., C.II. 3/33, Zb.Urz. 1934, 
poz. 96, z dnia 31 sierpnia 1936 r., C.III. 1126/36, Zb.Urz. 1937, poz. 315 i z dnia 
11 lipca 1959 r., 3 CO 13/59, OSN 1960, nr 3, poz. 82 oraz postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 15 maja 1968 r., I CO 1/68, OSNCP 1969, nr 2, poz. 36). 
Powództwo przeciwegzekucyjne – co trzeba podkreślić – nigdy nie należało 
do wyjątków przełamujących zasadę prekluzji łączonej z prawomocnością 
materialną; prawnodogmatyczny wzorzec tego powództwa, wywodzony jeszcze 
z powództwa o umorzenie egzekucji (art. 566 d.k.p.c.), przewiduje pozbawienie 
wykonalności prawomocnego (wykonalnego) orzeczenia – a ściślej, tytułu 
wykonawczego, tj. orzeczenia opatrzonego klauzulą wykonalności – a nie 
ugodzenie w jego prawomocność i podważenie jego treści. W związku z tym 
podstawą tego powództwa mogą być wyłącznie twierdzenia wskazujące, że po 
zamknięciu  rozprawy poprzedzającej wydanie wyroku nastąpiły okoliczności, 
wskutek których  zobowiązanie dłużnika wygasło z powodu wykonania lub z innych 
przyczyn albo nie może być egzekwowane. Nie mogą być natomiast podstawą 
powództwa opozycyjnego zarzuty skierowane przeciwko orzeczeniu, zmierzające 
do zmiany jego treści (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 października 
1968 r., III CZP 86/68, OSNCP 1969, nr 4, poz. 63 oraz orzeczenia Sądu 
Najwyższego z dnia 8 lutego 1937 r., C.III. 357/35, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny 
i Socjologiczny” 1938, nr 3, s. 680 i z dnia 2 kwietnia 1962 r., 2 CR 549/61, 
„Nowe  Prawo” 1964, nr 3, s. 305).  
W 
judykaturze 
jednomyślnie 
podkreślano 
jako 
rzecz 
oczywistą, 
że przedmiotem rozpoznania w sprawie wszczętej powództwem opozycyjnym nie 
mogą być zdarzenia istniejące przed powstaniem tytułu korzystającego z powagi 

 
6 
rzeczy 
osądzonej, 
gdyż 
wówczas 
jego 
uwzględnienie 
prowadziłoby 
do 
zanegowania tej powagi i zakwestionowania prawomocnych orzeczeń, co jest – 
ze względu na pryncypia procesowe - niedopuszczalne (por. np. wyroki Sądu 
Najwyższego z dnia 5 czerwca 1997 r., I CKN 83/97, nie publ., z dnia 4 lutego 
1998 r., II CKN 591/97, nie publ., z dnia 16 września 1999 r., II CKN 475/98, 
nie publ., z dnia 19 stycznia 1999 r., II CKN 188/98, nie publ. lub z dnia 
28 października 2004 r., V CK 140/04, nie publ.). Te właściwości powództwa 
opozycyjnego są także wyraźnie akcentowane w nauce prawa procesowego oraz 
w komentarzach do kodeksu postępowania cywilnego. Podkreśla się, że sąd 
rozpoznający powództwo opozycyjne jest bezwzględnie związany wyrokiem 
wydanym w sprawie między wierzycielem a dłużnikiem co do ustalonego 
w sentencji obowiązku świadczenia. Z tego względu – przy orzekaniu na podstawie  
art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., gdy tytułem egzekucyjnym jest orzeczenie sądu – 
uwzględnia wyłącznie zdarzenia, które nastąpiły po wydaniu tego wyroku, a ściślej, 
po zamknięciu rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.). W konsekwencji nie wzrusza ustaleń 
stojących 
za 
prawomocnym 
orzeczeniem 
ani 
nie 
wydaje 
odmiennego 
rozstrzygnięcia co do roszczenia procesowego istniejącego w chwili zamknięcia 
rozprawy. 
Do rozchwiania jednolitej judykatury oraz pewnej dezorientacji doktryny 
doszło po zmianie art. 840 § 1 k.p.c. dokonanej ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. 
o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych 
ustaw  (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), w wyniku której w pkt 2 tego przepisu 
po  wyrazach „gdy tytułem  jest orzeczenie sądowe, dłużnik może powództwo 
oprzeć także na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy” dodano 
frazę „a także zarzucie spełnienia świadczenia, jeżeli zarzut ten nie był 
przedmiotem rozpoznania w sprawie”. Nowe brzmienie analizowanego przepisu od 
początku wywoływało rozmaite wątpliwości, które znalazły odbicie także 
w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Zaznaczyły się zasadniczo trzy kierunki 
wykładni; pierwszy, zezwalający na podnoszenie w powództwie opozycyjnym 
zarzutu spełnienia świadczenia, a nawet szerzej – wygaśnięcia zobowiązania, 
bez żadnych ograniczeń, drugi, dopuszczający podnoszenie tego zarzutu pod 
warunkiem, że został on przeoczony lub pominięty przez sąd na podstawie 

 
7 
przepisów szczególnych ustanawiających prekluzję procesową, oraz trzeci, 
wyłączający w ogóle możliwość oparcia powództwa opozycyjnego na zarzucie 
spełnienia świadczenia, jeżeli doszło do niego  przed zamknięciem rozprawy 
(por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2010 r., III CZP 47/10, OSNC 
2010, nr 12, poz. 165 i z dnia 2 lutego 2011 r., III CZP 128/10, OSNC 2011, nr 10, 
poz. 108 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 2008 r., IV CSK 170/08, 
„Prawo Bankowe” 2008, nr 9, s. 23 i z dnia 19 stycznia 2011 r., V CSK 199/10, 
nie publ.). 
Przystępując wobec tych rozbieżności do analizy zagadnienia prawnego 
przedstawionego 
do 
rozstrzygnięcia 
należy 
przede 
wszystkim 
podkreślić, 
że wykładnia przepisów normujących konkretne instytucje prawa procesowego, 
zwłaszcza tych, które nie są jasne w warstwie tekstowej, nie może się odbywać - 
choć często tak się dzieje – bez uwzględnienia wzorca dogmatycznego 
zastosowanego przez ustawodawcę (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu 
sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r. – zasady prawnej – III CZP 
49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Oceniając zatem dokonaną w 2004 r. zmianę 
art. 840 § 1 k.p.c. należy pamiętać, że ustawodawca – choć użył sformułowań 
budzących poważne wątpliwości interpretacyjne – nie dał jakiegokolwiek znaku 
uzasadniającego wniosek, iż gruntownie przekształca uformowany przed wielu laty 
i niekwestionowany model powództwa opozycyjnego, nadając mu np. charakter 
środka zaskarżenia sui generis, oraz że czyni wyłom w zasadzie prekluzji materiału 
faktycznego wiązanej z prawomocnością wyroku. Teza taka nie wynika ani 
z dokumentów ilustrujących przebieg prac legislacyjnych (Sejm IV kadencji, druk 
nr 965), ani z kontekstu normatywnego; przeciwnie, brak modyfikacji art. 316 § 1, 
art. 365, 366 i 403 § 2 k.p.c. dowodzi, że konstrukcja i funkcja powództwa 
opozycyjnego nie ulega zmianie.  
W tej sytuacji wyłącznie językowa wykładnia art. 840 § 1 pkt 2 
k.p.c.,  skupiająca 
się 
na 
spostrzeżeniu, 
iż 
w 
końcowym 
fragmencie 
tego  przepisu  nie  użyto jakiegokolwiek obostrzenia semantycznego, nie może 
być  uznana  za   wystarczającą, 
gdyż 
jej 
wyniki 
podważają 
podstawowe 
zasady  procesu cywilnego; uznanie, że analizowany przepis umożliwia korektę 
wyników przeprowadzonego postępowania rozpoznawczego zmaterializowanych 

 
8 
w prawomocnym wyroku z powołaniem się na niezgłoszony lub pominięty w tym 
postępowaniu (prawidłowo lub błędnie) zarzut spełnienia świadczenia nie tylko 
naruszałoby 
zasadę 
koncentracji 
materiału 
procesowego 
oraz 
burzyłoby 
konstrukcję 
powództwa 
opozycyjnego, 
ale 
przede 
wszystkim 
godziłoby 
w fundamentalne, aksjomatyczne wartości procesowe w postaci prawomocności 
materialnej orzeczeń co do istoty sprawy oraz ich powagi rzeczy osądzonej. 
Tym  samym doszłoby do rozregulowania systemu prawa procesu cywilnego oraz 
zakłócenia 
spójności 
i 
koherentności 
kodeksu. 
Uznanie 
takiej 
wykładni 
za miarodajną byłoby także bezzasadnym i nieracjonalnym premiowaniem strony 
niedbałej, która nie strzeże swoich interesów i nie korzysta z praw przysługujących 
jej w czasie postępowania rozpoznawczego (por. np. art. 217 § 1 k.p.c.), 
nie wyłączając prawa do wnoszenia środków odwoławczych lub innych środków 
zaskarżenia.  
Zostawiwszy więc na uboczu nieprzydatną, a nawet niedopuszczalną w tym 
wypadku wykładnię językową i kierując uwagę w stronę wykładni celowościowej 
oraz funkcjonalnej, należy dostrzec, że w wyniku licznych zmian ustawowych 
dostosowujących postępowanie cywilne do wymagań współczesności w kodeksie 
pojawiły się przepisy uniemożliwiające pozwanemu wykazanie w toku sprawy 
faktu wygaśnięcia zobowiązania będącego przedmiotem roszczenia powoda. 
De lege lata chodzi o dyktowany postulatem wzmożenia szybkości i skuteczności 
postępowania w niektórych rodzajach spraw zakaz korzystania z zarzutu potrącenia 
w okolicznościach przewidzianych w art. 493 § 3 lub art. 5054 § 2 k.p.c., 
dokonanego przed zamknięciem rozprawy, albo o sytuację wspólnika spółki jawnej, 
przeciwko któremu nadano klauzulę wykonalności na podstawie art. 7781 k.p.c., 
jeżeli swoje zarzuty osobiste przeciwko wierzycielowi spółki (art. 35 k.s.h.) opiera 
na zdarzeniach sprzed zamknięcia rozprawy. Trzeba przy tym zastrzec, pozostając 
przy argumentach celowościowych, że zarzut spełnienia świadczenia, o którym 
mowa w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. należy rozumieć szeroko jako każdy zarzut 
wskazujący na wygaśnięcie obowiązku stwierdzonego w tytule wykonawczym, 
jeżeli z powodu ustawowych ograniczeń kognicyjnych nie mógł być rozpoznany 
i uwzględniony w orzeczeniu stanowiącym tytuł egzekucyjny, mimo iż dotyczy 
zdarzeń sprzed zamknięcia rozprawy. Wykładnię tę dodatkowo uzasadnia pogląd, 

 
9 
że umorzenie długu przez potrącenie traktowane jest w doktrynie jako jego 
spełnienie; potrącenie jako sposób wygaszenia stosunku zobowiązaniowego uznaje 
się za równoważny ze spełnieniem świadczenia (zapłatą).  
Oczywiście, ustawowy zakaz wykazywania w postępowaniu rozpoznawczym 
faktu wygaśnięcia zobowiązania – mogący w niektórych wypadkach prowadzić 
do  wydania orzeczenia sprzecznego ze stanem faktycznym oraz z prawem 
materialnym 
– 
musiał 
znaleźć 
odniesienie 
do 
odpowiedniego 
narzędzia 
procesowego likwidującego jego negatywne skutki. Narzędziem tym jest właśnie 
art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. w obecnym brzmieniu, przy czym tej funkcji nie odbiera 
mu fakt, że wskazana w nim podstawa przynależy raczej do przesłanek powództwa 
opozycyjnego wymienionych w art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. Analizowany przepis nie jest 
pierwszym przykładem wskazującym na umiarkowaną kompetencję ustawodawcy 
w 
dziedzinie 
prawa 
procesowego 
cywilnego 
oraz 
na 
brak 
spójności 
w podejmowanych przez niego przedsięwzięciach legislacyjnych. 
W tym stanie rzeczy nie można podzielić niektórych wniosków zawartych 
w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2010 r., III CZP 47/10, 
a szczególności tych, które w opozycji do innych użytych w tej uchwale 
argumentów wskazują, że podstawą powództwa opozycyjnego przewidzianego 
w art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. może być zarzut spełnienia świadczenia, jeżeli 
został zgłoszony w czasie postępowania rozpoznawczego przez pozwanego, lecz 
nie rozpoznano go albo w wyniku przeoczenia, albo na skutek prekluzji procesowej. 
Należy 
podkreślić, 
że 
przeoczenia 
i 
błędy 
sądu 
podlegają 
naprawie 
w postępowaniu odwoławczym lub kasacyjnym, a prekluzja procesowa ma 
charakter bezwzględny, nie może więc być „korygowana” w drodze powództwa 
przeciwegzekucyjnego. Przekonujące pozostają natomiast uwagi uogólniające 
charakter tego powództwa, zawarte w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego 
z dnia 2 lutego 2011 r., III CZP 128/10. 
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.