III CZP 148/07

Uchwała z dnia 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07 
 
Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski 
Sędzia SN Hubert Wrzeszcz 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Hanny L. przy uczestnictwie Andrzeja L. 
o podział majątku wspólnego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu 
jawnym w dniu 21 lutego 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez 
Sąd Okręgowy w Lublinie postanowieniem z dnia 24 września 2007 r.: 
"Czy w sprawie o podział majątku wspólnego sąd może nie uwzględnić 
nakładów z majątku wspólnego na majątek odrębny jednego z byłych małżonków 
wyłącznie wskutek nieudowodnienia wysokości nakładów, z powodu uchybienia 
terminowi wyznaczonemu na podstawie art. 207 § 3 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 
k.p.c., czy też powinien wysokość tę ustalić z urzędu bez względu na inicjatywę 
dowodową uczestników?" 
podjął uchwałę: 
 
W sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności 
majątkowej między małżonkami sąd ustala wartość nakładów poczynionych z 
majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków bez względu 
na inicjatywę dowodową uczestników postępowania. 
 
Uzasadnienie 
 
Wnioskodawczyni Hanna L. wniosła o podział majątku wspólnego po ustaniu 
wspólności majątkowej między nią a uczestnikiem Andrzejem L. i przedstawiła do 
rozliczenia nakłady, które zostały poczynione z majątku wspólnego na 
nieruchomość wchodzącą w skład majątku osobistego uczestnika oraz określiła ich 
wysokość. Uczestnik przyznał dokonanie nakładów w postaci zasadzenia drzew i 
krzewów o wartości 200 zł i zaprzeczył, by dokonane zostały inne nakłady. Sąd 
Rejonowy w Białej Podlaskiej postanowieniem z dnia 23 maja 2007 r. dokonał 

podziału majątku wspólnego i uwzględnił dokonanie nakładów przyznanych przez 
uczestnika postępowania. Na podstawie zeznań świadków ustalił, że poczynione 
zostały także nakłady polegające na wykonaniu prac budowlanych i 
wykończeniowych w budynku mieszkalnym, zeznania świadków nie dawały 
jednakże podstawy do ustalenie ich wysokości. Wprawdzie wnioskodawczyni – 
reprezentowana przez adwokata – wniosła o przeprowadzenie na tę okoliczność 
dowodu z opinii biegłego, ale uczyniła to z przekroczeniem terminu wyznaczonego 
na podstawie art. 207 § 3 k.p.c. Sąd Rejonowy oddalił wniosek jako spóźniony i jako 
przeszkodę do rozliczenia nakładów polegających na wykonaniu prac budowlanych 
i wykończeniowych w budynku mieszkalnym uznał nieudowodnienie ich wysokości. 
Przy rozpoznawaniu apelacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu 
pierwszej instancji powstało przytoczone na wstępie zagadnienie prawne budzące 
poważne wątpliwości, które Sąd Okręgowy w Lublinie przedstawił do 
rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Sprawy o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej 
między małżonkami rozpoznawane są w postępowaniu nieprocesowym (art. 566-
567 k.p.c.). Jedną z cech charakteryzujących to postępowanie i odróżniających od 
postępowania procesowego jest działanie sądu z urzędu. W wypadkach 
wskazanych w ustawie sąd może wszcząć postępowanie nieprocesowe z urzędu 
(art. 506 zdanie drugie k.p.c.), a także w toku postępowania – gdy ustawa tak 
stanowi – w znacznie szerszym zakresie niż w procesie może działać z urzędu. 
Niezależnie od tego odpowiednie stosowanie do postępowania nieprocesowego 
przepisów o procesie (art. 13 § 2 k.p.c.) pozwala na stosowanie w tym 
postępowaniu przepisów dotyczących procesu, które dopuszczają działanie sądu z 
urzędu, np. art. 232 zdanie drugie k.p.c., według którego sąd może dopuścić dowód 
nie wskazany przez stronę. 
Stosownie do art. 45 § 2 k.r.o., zwrotu wydatków i nakładów poczynionych z 
majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków i poczynionych z 
majątku osobistego jednego z małżonków na majątek wspólny dokonuje się przy 
podziale majątku wspólnego, jeżeli ze względu na dobro rodziny sąd nie nakazał 
wcześniejszego zwrotu. Konsekwencją tego unormowania jest art. 567 § 1 k.p.c., 
według którego w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd rozstrzyga m.in. 
o tym, jakie wydatki, nakłady i inne świadczenia z majątku wspólnego na rzecz 

majątku osobistego jednego z małżonków i odwrotnie podlegają zwrotowi. 
W doktrynie i w orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że sąd orzeka o zwrocie 
wydatków i nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny tylko na wniosek 
(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 października 1997 r., II CKN 
395/97, nie publ.), nie ma natomiast zgodności poglądów co do tego, czy o zwrocie 
wydatków i nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty orzeka na wniosek, 
czy z urzędu. 
Za pierwszym rozwiązaniem przemawia treść art. 567 § 1 k.p.c., który nie 
różnicuje orzekania o zwrocie wydatków i nakładów w zależności od tego, z jakiego 
majątku ten zwrot ma być dokonany, a w szczególności nie stanowi, że o zwrocie 
wydatków i nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty sąd orzeka z 
urzędu. Na to, że o zwrocie wydatków i nakładów z majątku wspólnego na majątek 
osobisty sąd orzeka bez osobnego wniosku, wskazuje natomiast art. 45 § 1 k.r.o., 
według którego każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione 
z majątku wspólnego na jego majątek osobisty i może żądać zwrotu wydatków i 
nakładów, które poczynił ze swego majątku osobistego na majątek wspólny. 
Z przeciwstawienia „powinności zwrotu” z „możnością żądania zwrotu” wynika, że o 
ile w drugim wypadku zwrot jest uzależniony od zgłoszenia żądania (wniosku), o 
tyle w pierwszym wypadku jest on obowiązkiem małżonka, którego realizacja nie 
wymaga inicjatywy żadnego z małżonków. 
Należy poza tym zauważyć, że przedmiotami majątkowymi, które wchodzą w 
skład majątku wspólnego (art. 31 § 1 k.r.o.) są – obok rzeczy – prawa, a w 
szczególności wierzytelności z tytułu wydatków i nakładów poczynionych z majątku 
wspólnego na majątek innej osoby. Gdy tą osobą nie jest jeden z małżonków, 
wierzytelności te w sprawie o podział majątku wspólnego podlegają uwzględnieniu 
przy ustaleniu składu majątku podlegającego podziałowi (uchwała Sądu 
Najwyższego z dnia 3 kwietnia 1970 r., III CZP 18/70, OSNCP 1971, nr 2, poz. 18), 
a ustalenia tego sąd dokonuje z urzędu (art. 684 w związku z art. 567 § 3 k.p.c.). 
Uzasadnia to także orzekanie z urzędu o zwrocie wydatków i nakładów 
poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków, 
pomimo że roszczenia o ich zwrot nie uwzględnia się przy ustaleniu składu majątku 
wspólnego podlegającego podziałowi i – jak wynika z art. 45 § 1 k.r.o. i art. 567 § 1 
k.p.c. – rozstrzygnięcie o zwrocie tych wydatków i nakładów jest w sprawie o 
podział majątku wspólnego orzeczeniem dodatkowym. 

Za tym, że w sprawie o podział majątku wspólnego o zwrocie wydatków i 
nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty (odrębny) jednego z 
małżonków sąd orzeka bez osobnego żądania uczestników postępowania, 
opowiedział się już Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 16 października 1997 r., 
II CKN 395/97. 
Skoro dla orzeczenia o zwrocie wydatków i nakładów z majątku wspólnego na 
majątek osobisty jednego z małżonków nie jest potrzebny osobny wniosek, nie 
można uzależnić od inicjatywy dowodowej uczestników postępowania ani ustalenia, 
że wydatki i nakłady zostały poczynione, ani też jaka jest ich wartość. W sprawie o 
podział majątku wspólnego sąd obowiązany jest z urzędu ustalić, czy i jakie wydatki 
i nakłady poczynione zostały z majątku wspólnego na majątek osobisty i jaka jest 
ich wartość oraz obowiązany jest orzec o ich zwrocie. 
Obowiązek orzeczenia z urzędu nie oznacza jednak, że sąd może prowadzić 
dochodzenie w celu wykrycia dowodów na okoliczność, czy i jakie wydatki i nakłady 
poczynione zostały z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków 
i jaka jest ich wartość. Podstawę do dokonania ustaleń w tym zakresie stanowi cały 
materiał zebrany w sprawie. W interesie jednego z małżonków leży najczęściej 
wykazanie, że określone wydatki i nakłady zostały poczynione oraz jaka jest ich 
wartość, i w jego interesie jest powołanie na tę okoliczność odpowiednich dowodów. 
Celem ustalenia, że wydatki i nakłady zostały poczynione oraz jaka jest ich wartość, 
sąd powinien przeprowadzić dowody z urzędu tylko wówczas, gdy okoliczności 
sprawy wskazują na poczynienie takich wydatków i nakładów, a nie ma dowodów 
na tę okoliczność powołanych przez uczestników postępowania i gdy materiał 
zebrany w sprawie wskazuje na istnienie odpowiednich środków dowodowych. 
Obowiązkiem sądu jest przeciwdziałanie przewlekaniu postępowania (art. 6 
k.p.c.), nie ma zatem przeszkód do odpowiedniego stosowania w sprawie o podział 
majątku wspólnego art. 207 § 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Jego stosowanie w 
tym postępowaniu jest wręcz konieczne, gdy mimo że toczy się przez dłuższy czas, 
uczestnicy postępowania zgłaszają wciąż nowe twierdzenia, zarzuty i dowody. 
Rygorem niewykonania zarządzenia przewodniczącego wydanego na podstawie 
art. 207 § 3 k.p.c. nie może być jednak odmowa przeprowadzenia dowodu 
powołanego przez uczestnika postępowania po upływie wyznaczonego terminu, 
jeżeli jest to dowód dotyczący okoliczności, którą sąd powinien ustalić z urzędu i 
jest konieczny do ustalenia tej okoliczności. 

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej (art. 390 k.p.c.).