III CZP 14/11

Uchwała z dnia 20 maja 2011 r., III CZP 14/11 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) 
Sędzia SN Marian Kocon 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jerzego Ł. przeciwko Powszechnemu 
Zakładowi Ubezpieczeń S.A. w W. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na 
posiedzeniu jawnym w dniu 20 maja 2011 r. zagadnienia prawnego 
przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 24 
stycznia 2011 r.: 
„1. Czy koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przyznane 
pełnomocnikowi od Skarbu Państwa stanowią koszty sądowe? 
2. w przypadku negatywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie, czy 
rozstrzygnięcie o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przez 
sąd pierwszej instancji podlega zaskarżeniu?” 
podjął uchwałę: 
 
Pełnomocnikowi ustanowionemu przez sąd przysługuje zażalenie na 
postanowienie sądu pierwszej instancji rozstrzygające o ponoszonych przez 
Skarb Państwa kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu; 
odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie. 
 
Uzasadnienie 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne 
powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku zażalenia 
pełnomocnika powoda ustanowionego przez sąd na postanowienie Sądu pierwszej 
instancji przyznające mu od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Słupsku kwotę 
500 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi w 
postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji. 

Sąd Apelacyjny wskazał m.in., że Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się, 
iż rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania pełnomocnikowi ustanowionemu przez 
sąd od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej nie jest 
orzeczeniem o kosztach procesu, jednak istnieją podstawy, by koszty te uznać za 
wydatki stanowiące składnik kosztów sądowych, o których mowa w art. 5 w związku 
z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach 
cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm. – dalej: "u.k.s.c."). 
Zakwalifikowanie przyznanych od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy 
prawnej udzielonej z urzędu do kosztów sądowych powodowałoby, że 
postanowienie sądu pierwszej instancji w tym przedmiocie byłoby zaskarżalne 
zażaleniem na podstawie art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c. Jednakże rodziłoby to 
konsekwencje przewidziane m.in. w art. 1081 k.p.c., w tym konieczność orzekania o 
takich kosztach przez sąd z urzędu (...). 
Uznanie, że przyznane od Skarbu Państwa koszty nieopłaconej pomocy 
prawnej udzielonej z urzędu nie są kosztami sądowymi rodzi wskazane przez Sąd 
Apelacyjny wątpliwości co do zaskarżalności orzeczenia Sądu pierwszej instancji 
wydanego w tym przedmiocie, gdyż art. 394 § 1 k.p.c. nie przewiduje zażalenia na 
takie postanowienie, a wskazywana w orzecznictwie Sądu Najwyższego 
dopuszczalność stosowania w drodze analogii art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c. jest w ocenie 
Sądu Apelacyjnego wątpliwa (...). 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Ustanowienie przez sąd pełnomocnika dla strony, która z powodu braku 
środków nie jest w stanie sama pokryć kosztów pomocy prawnej, stanowi realizację 
prawa każdego obywatela do sądu oraz prawa do równego traktowania, 
wyrażonych w art. 45 ust. 1 i art. 32 Konstytucji. Jednocześnie takie postanowienie 
sądu nakłada na wyznaczonego pełnomocnika obowiązek świadczenia pomocy 
prawnej tymczasowo nieodpłatnie i stanowi jeden z obowiązków adwokatów i 
radców prawnych współdziałania w prawidłowym funkcjonowaniu wymiaru 
sprawiedliwości. Nieodpłatne świadczenie pomocy prawnej trwa do chwili wydania 
orzeczenia kończącego sprawę w danej instancji, w którym sąd, zgodnie z art. 108 
§ 1 k.p.c., rozstrzyga o kosztach tego postępowania. Jeżeli strona reprezentowana 
przez pełnomocnika ustanowionego przez sąd wygrała sprawę, o jego 
wynagrodzeniu sąd orzeka na podstawie art. 98 i nast. k.p.c. Zgodnie z art. 98 § 1 i 
3 k.p.c., strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na 

jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony 
(koszty procesu), a do tych kosztów procesu zalicza się, oprócz kosztów sądowych 
i kosztów nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony, wynagrodzenie 
jednego adwokata (radcy prawnego), także ustanowionego przez sąd. W takiej 
sytuacji koszty pełnomocnika z urzędu zaliczane są do kosztów procesu i są objęte 
postanowieniem wydanym przez sąd pierwszej instancji na podstawie art. 98 i nast. 
k.p.c., podlegającym zaskarżeniu przez stronę na podstawie art. 394 § 1 pkt 9 
k.p.c., jeżeli nie składa ona środka zaskarżenia co do istoty sprawy. 
Przepisy te, jak również przepisy ustawy o kosztach sądowych w sprawach 
cywilnych nie regulują natomiast sytuacji, w której strona reprezentowana przez 
pełnomocnika ustanowionego przez sąd przegrała sprawę i nie ma podstaw do 
zasądzenia na jej rzecz kosztów procesu, w tym kosztów pełnomocnika. Powstaje 
wówczas subsydiarny obowiązek Skarbu Państwa wypłacenia pełnomocnikowi 
ustanowionemu przez sąd wynagrodzenia za świadczoną pomoc prawną, o czym 
stanowi art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (jedn. 
tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.) i art. 223 ust.1 ustawy z dnia 6 lipca 
1982 r. o radcach prawnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65, ze zm.), a 
przepisy § 19-21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 
r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa 
kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 
1348 ze zm.) i § 15-17 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 
2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez 
Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego 
ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.) regulują wysokość i 
warunki przyznania przez sąd tego wynagrodzenia. 
Jak wskazano wyżej, świadczenie pomocy prawnej z urzędu jest działaniem 
dla dobra publicznego, umożliwiającym realizację w postępowaniu cywilnym zasady 
równości i prawa do sądu. Obowiązek zapewnienia właściwego działania wymiaru 
sprawiedliwości i zrealizowania tych zasad w postępowaniu sądowym spoczywa na 
Państwie, a zatem obciążający Skarb Państwa, na podstawie wskazanych 
przepisów, obowiązek pokrycia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej 
stronie ma charakter publicznoprawny i nie mieści się w obowiązku zwrotu kosztów 
procesu w rozumieniu przepisów kodeksu postępowania cywilnego (por. m.in. 
postanowienia Sądu najwyższego z dnia 14 grudnia 2007 r., III CZ 61/07, „Biuletyn 

SN” 2008, nr 4, s. 12, oraz z dnia 17 listopada 2009 r., III CZ 53/09, OSNC 2010, nr 
5, poz. 79). 
Z tych samych względów nie ma podstaw do zaliczenia ponoszonych przez 
Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu do 
kosztów sądowych (wydatków), o których mowa w art. 5 ust. 1 w związku z art. 2 
u.k.s.c. Koszty sądowe, jeżeli nie zostały poniesione przez stronę, nie są objęte 
pojęciem kosztów procesu zawartym w art. 98 k.p.c. Ponosi je tymczasowo Skarb 
Państwa i nie stanowią one bezpośredniego elementu stosunku prawnego między 
stronami, lecz między podmiotami procesu a Skarbem Państwa. Stanowią w takiej 
sytuacji przedmiot odrębnego rozstrzygnięcia sądu w orzeczeniu kończącym 
postępowanie w sprawie (art. 113 u.k.s.c.), zachowując charakter niezaspokojonej 
należności przysługującej Skarbowi Państwa (por. m.in. postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 3 grudnia 2010 r., I CZ 115/10, OSNC-ZD 2011, nr B, poz. 46). 
Kosztów wynagrodzenia pełnomocnika ustanowionego przez sąd nie ponosi 
natomiast Skarb Państwa, lecz ponosi je tymczasowo sam pełnomocnik. 
Ostatecznie, jeżeli nie ma podstaw do zaliczenia ich do kosztów procesu i 
orzeczenia o nich na podstawie art. 98 i nast. k.p.c., ponosi je definitywnie Skarb 
Państwa, jako podmiot publiczny obowiązany zapewnić równy dostęp do sądu 
każdemu obywatelowi. 
Obowiązek poniesienia w takiej sytuacji przez Skarb Państwa kosztów 
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu nie wynika ze stosunków 
cywilnoprawnych i procesowych łączących uczestników postępowania sądowego, w 
związku z czym nie jest regulowany przepisami kodeksu postępowania cywilnego 
ani ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, lecz przepisami zawartymi 
w ustawach ustrojowych dotyczących podmiotów świadczących pomoc prawną i w 
przepisach wykonawczych. Nie ma więc podstaw do zaliczenia postanowienia sądu 
przyznającego pełnomocnikowi od Skarbu Państwa koszty nieopłaconej pomocy 
prawnej świadczonej z urzędu do postanowień o kosztach sądowych. W 
konsekwencji nie ma podstaw do rozważania, czy postanowienie takie byłoby 
zaskarżalne wprost na podstawie art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c. jako dotyczące „zwrotu 
kosztów”. 
Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 25 czerwca 2009 r., III CZP 
36/09 (OSNC 2010, nr 2, poz. 24), postanowienie o kosztach procesu i o kosztach 
sądowych nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie, a 

postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie przyznania pełnomocnikowi 
ustanowionemu przez sąd od Skarbu Państwa wynagrodzenia za świadczoną 
nieodpłatnie pomoc prawną nie zostało ujęte w zamkniętym katalogu postanowień, 
od których przysługuje zażalenie do sądu drugiej instancji (art. 394 § 1 k.p.c.), 
zatem nie ma regulacji dopuszczającej zażalenie na takie postanowienie. Sąd 
Najwyższy stwierdził, że w tej sytuacji oraz ze względu na brak interesu prawnego 
niedopuszczalna jest apelacja (zażalenie) uczestnika postępowania w części 
dotyczącej rozstrzygnięcia o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w 
przypadku przyznania tych kosztów pełnomocnikowi od Skarbu Państwa. 
Jednocześnie zajął stanowisko, że nie ma dostatecznych argumentów 
uzasadniających odmienne uregulowanie dopuszczalności zażalenia w przedmiocie 
wynagrodzenia biegłego i pełnomocnika ustanowionego przez sąd oraz że brak 
regulacji dopuszczającej zaskarżenie postanowienia sądu pierwszej instancji w 
przedmiocie przyznania pełnomocnikowi wynagrodzenia od Skarbu Państwa 
powinien być wypełniony na podstawie stosowanego w drodze analogii art. 394 § 1 
pkt 9 in fine k.p.c. 
Stanowisko to należy podzielić. Nie ulega wątpliwości, że pełnomocnik 
ustanowiony przez sąd ma oczywisty interes prawny w zaskarżeniu takiego 
orzeczenia. Obowiązek tymczasowego pokrycia przez niego kosztów świadczonej 
pomocy prawnej oraz przyjęte przez ustawodawcę zasady przyznawania 
wynagrodzenia za tę pomoc stanowią ingerencję w swobodę działalności 
gospodarczej, gwarantowaną w art. 22 ust. 1 Konstytucji i ograniczają prawa 
majątkowe pełnomocnika. Pozbawienie pełnomocnika możliwości zaskarżenia 
postanowienia sądu pierwszej instancji w przedmiocie przyznanych mu od Skarbu 
Państwa kosztów udzielonej pomocy prawnej nie jest jednak konieczne do realizacji 
celu i funkcji instytucji pomocy prawnej z urzędu. W podobnych sytuacjach, gdy 
chodzi o wynagrodzenie biegłych sądowych lub zwrot kosztów świadków, art. 394 § 
1 pkt 9 k.p.c. przewiduje możliwość wniesienia przez te osoby zażalenie na 
przyznane im wynagrodzenie i zwrot kosztów oraz poniesionych strat. Niemożność 
zaskarżenia przez pełnomocnika analogicznego postanowienia sądu pierwszej 
instancji w przedmiocie przyznania od Skarbu Państwa kosztów udzielonej pomocy 
prawnej nie znajduje racjonalnego uzasadnienia i może być uznana za naruszenie 
konstytucyjnego prawa obywateli do równego traktowania (art. 32 ust. 1 
Konstytucji). 

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że jeżeli argumenty 
ważące na dopuszczeniu przez ustawodawcę zaskarżalności określonego 
postanowienia mogą być skutecznie podniesione w odniesieniu do postanowienia, 
na które zażalenia nie przewidziano, uzasadnione jest zastosowanie w drodze 
analogiae legis przepisu przewidującego w podobnej sytuacji zażalenie (por. m.in. 
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 1965 r. I CZ 101/65, OSNCP 
1966, nr 10, poz. 169 oraz uchwały Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1988 r., III 
CZP 95/88, OSNCP 1989, nr 12, poz. 203, z dnia 22 stycznia 1998 r., III CZP 
69/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 111, z dnia 24 września 2003 r., III CZP 58/03, 
OSNC 2004, nr 11, poz. 173, z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 65/08, OSNC 2009, 
nr 7-8, poz. 112 i z dnia 20 listopada 2008 r., III CZP 111/08, OSNC 2009, nr 10, 
poz. 138). Także w uzasadnieniu uchwały z dnia 25 czerwca 2009 r., III CZP 36/09 
(OSNC 2010, nr 2, poz. 24) Sąd Najwyższy opowiedział się za zastosowaniem art. 
394 § 1 pkt 9 in fine k.p.c. w drodze analogii i przyjęciem dopuszczalności 
zaskarżenia przez pełnomocnika z urzędu postanowienia sądu pierwszej instancji w 
przedmiocie przyznanego mu od Skarbu Państwa wynagrodzenia. 
Podniesiona przez Sąd Apelacyjny okoliczność, że ustawodawca zmieniając 
art. 394 k.p.c. na podstawie art. 1 pkt 26 ustawy z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie 
ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 45), nie objął 
nim zażalenia na takie postanowienie, nie jest wystarczającym argumentem 
przeciwko zastosowaniu analogii. (...) Wolę ustawodawcy należy wykładać tak, by 
nadać jej racjonalny sens i zapewnić zgodność z zasadami konstytucyjnymi, co 
byłoby niemożliwe przy przyjęciu, że ustawodawca świadomie wyłączył 
dopuszczalność zażalenia pełnomocnika na postanowienie sądu pierwszej instancji 
o ponoszeniu przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej 
udzielonej z urzędu. 
Z tych względów należało przyjąć, że istnieje luka w prawie, podlegająca 
wypełnieniu przez zastosowanie w drodze analogii art. 394 § 1 pkt 9 in fine k.p.c., 
co prowadzi do udzielenie odpowiedzi, jak w uchwale. 
Sąd Najwyższy odmówił natomiast podjęcia uchwały w pozostałym zakresie, 
gdyż zgodnie z art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne stanowiące przedmiot 
pytania sądu drugiej instancji może dotyczyć jedynie takich problemów, od których 
rozwiązania zależy rozpoznanie apelacji lub zażalenia. (…)