III CZP 139/10

Uchwała z dnia 18 marca 2011 r., III CZP 139/10 
 
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący) 
Sędzia SN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) 
Sędzia SN Barbara Myszka 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Mirosławy i Szymona małżonków P. przy 
uczestnictwie Joanny P. w przedmiocie egzekucji sądowej kontaktów z małoletnim 
Franciszkiem P., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 
18 marca 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w 
Toruniu postanowieniem z dnia 26 listopada 2010 r.: 
"Czy wykonanie postanowień sądu opiekuńczego, określających stałe i 
powtarzające się kontakty osoby uprawnionej do których dochodzi w miejscu 
zamieszkania dziecka, podczas, których rodzic sprawujący bezpośrednią pieczę ma 
obowiązek nie przeszkadzać w tych kontaktach, następuje w trybie art. 1051 k.p.c. 
czy w postępowaniu unormowanym w art. 5981 i następne k.p.c.?" 
podjął uchwałę: 
 
Postanowienie sądu opiekuńczego określające stałe i powtarzające się 
kontakty z dzieckiem w obecności osoby wykonującej nad nim pieczę 
podlega wykonaniu na podstawie art. 1051 k.p.c. 
 
Uzasadnienie 
 
Sąd Rejonowy w Toruniu w sprawie o ustalenie kontaktów z dzieckiem 
postanowieniem zabezpieczającym z dnia 24 sierpnia 2009 r. ustalił, że 
wnioskodawcy Mirosława i Szymon małżonkowie P. będą mieli prawo widywać się z 
ich małoletnim wnukiem Franciszkiem P. w każdy pierwszy i trzecie czwartek 
miesiąca od godz. 17.00 do 18.00, w obecności matki małoletniego Joanny P. i 
kuratora sądowego, w miejscu zamieszkania małoletniego, poczynając od dnia 24 
sierpnia 2009 r., do czasu prawomocnego zakończenia postępowania. 

Mirosława P. wraz z kuratorem sądowym w wyznaczonych dniach kontaktów 
w okresie od połowy września 2009 r. do 18 lutego 2010 r. przychodzili do miejsca 
zamieszkania Joanny P. i jej syna, jednak nie byli wpuszczani do mieszkania. 
Joanna P. w dniach od 1 września do 8 grudnia 2009 r. przebywała w Stanach 
Zjednoczonych Ameryki. W dniu 22 grudnia 2009 r. stawiła się do kuratora 
sądowego i oświadczyła, że nie wyraża zgody na spotkania dziadków z jej synem. 
Do dnia 23 lutego 2010 r. nie do doszło do żadnego spotkania z małoletnim 
Franciszkiem P. 
Mirosława i Szymon małżonkowie P. złożyli wniosek o egzekucję kontaktów z 
małoletnim Franciszkiem P. Postanowieniem z dnia 23 lutego 2010 r. Sąd 
Rejonowy w Toruniu zobowiązał dłużniczkę do wykonania postanowienia z dnia 24 
sierpnia 2009 r. w terminie miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia i 
zagroził grzywną w kwocie 700 zł, gdyby dłużniczka w wyznaczonym terminie 
czynności nie wykonała. Przy rozpoznawaniu zażalenia dłużniczki Sąd Okręgowy w 
Toruniu powziął poważne wątpliwości, które ujął w przedstawionym na wstępie 
zagadnieniu prawnym. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano, że orzeczenia dotyczące 
kontaktów z dzieckiem podlegają przymusowemu wykonaniu według przepisów o 
egzekucji świadczeń niepieniężnych. W uchwale z dnia 26 maja 1975 r., III CZP 
30/75 (OSNCP 1976, nr 3, poz. 41) Sąd Najwyższy stwierdził, że jeżeli sąd 
zobowiązał rodzica, któremu powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej, do 
wydania dziecka drugiemu z rodziców, to do wykonania tego obowiązku ma 
zastosowanie art. 1050 w związku z art. 1089 k.p.c., także wtedy, gdy wydanie ma 
nastąpić na czas określony. W czasie podejmowania tej uchwały obowiązywały 
szczególne regulacje zawarte w art. 1089-1095 k.p.c., dotyczące odebrania osoby 
podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką. Zdaniem Sądu 
Najwyższego, jeżeli elementem wykonania orzeczenia o kontaktach z dzieckiem 
jest odebranie dziecka, chociażby na czas przejściowy, mają odpowiednie 
zastosowanie przepisy dotyczące egzekucji obowiązku wydania dziecka zawarte w 
art. 1089 k.p.c., nieodnoszącym się wyłącznie do sytuacji, w której oddanie dziecka 
ma charakter trwały. 
W uchwale z dnia 30 stycznia 1976 r., III CZP 94/75 (OSNCP 1976, nr 7-8, 
poz. 157) Sąd Najwyższy podtrzymał stanowisko, że egzekucja orzeczenia 

przyznającego uprawnienie do kontaktów z dzieckiem, niezawierającego 
szczegółowo określonych nakazów i zakazów, podlega wykonaniu w drodze 
egzekucji, która może polegać na stosowaniu odpowiednich środków 
przewidzianych w dziale o egzekucji świadczeń niepieniężnych. Orzeczenie sądu 
opiekuńczego nie może być pozbawione sankcji, a ponieważ chodzi o obowiązki 
niemajątkowe, do egzekucji mają zastosowanie przede wszystkim przepisy o 
egzekucji świadczeń niepieniężnych. Nie wyłącza to zastosowania także innych 
środków egzekucyjnych; w szczególności, gdyby przy wykonywaniu postanowienia 
sądu opiekuńczego dotyczącego władzy rodzicielskiej chodziło o wydanie dziecka, 
musiałyby być zastosowane zasady przewidziane w art. 1089-1095 k.p.c. 
Również w uchwale z dnia 20 marca 1992 r., III CZP 16/92 (OSNCP 1992, nr 
9, poz. 162) przyjęto, że realizacja uprawnienia jednego z małżonków do 
określonych kontaktów z dzieckiem w razie przeszkadzania tym kontaktom przez 
drugiego z małżonków może być wymuszona na podstawie art. 1051 k.p.c., także 
wówczas, gdy w wyroku wprost nie zakazano mu przeszkadzania tym kontaktom. 
Jest to więc orzeczenie możliwe do wykonania w drodze egzekucji bez 
konieczności uzyskania kolejnego orzeczenia sądu wyraźnie zakazującego 
drugiemu z małżonków takiego zachowania się. 
Zmiana stanowiska nastąpiła w uchwale z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 
75/08 (OSNC 2009, nr 1, poz. 12), w której Sąd Najwyższy przyjął, że 
postanowienie regulujące kontakty rodziców z dzieckiem, nakazujące wydawanie 
dziecka przez rodzica, któremu powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej, oraz 
zobowiązujące drugiego rodzica do odprowadzania dziecka, podlega wykonaniu w 
postępowaniu unormowanym w art. 5981 i nast. k.p.c. Zwrócono uwagę na zmianę 
stanu prawnego w wyniku wejścia w życie ustawy z dnia 19 lipca 2001 r. o zmianie 
ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w 
sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 98, 
poz. 1069), którą uchylono art. 580, 790 oraz 1089-10951, jak też znowelizowano 
art. 579, a do działu II, tytułu I, części pierwszej kodeksu postępowania cywilnego 
dodano oddział 5 normujący postępowanie w sprawach o odebranie osoby 
podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką. Celem tych zmian 
było pozbawienie postępowania w sprawach o odebranie osoby wszelkich cech 
postępowania egzekucyjnego i nadanie mu charakteru postępowania 
opiekuńczego, jak również uczynienia go bardziej skutecznym. Istotą nowej 

regulacji było skupienie w jednym postępowaniu kwestii związanych z 
rozpoznaniem i wykonaniem orzeczenia nakazującego odebranie osoby. 
Argumenty aksjologiczne i pragmatyczne leżące u podstaw zmiany modelu 
wykonywania orzeczeń dotyczących odebrania osoby podlegającej władzy 
rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką są aktualne także w wypadku orzeczeń 
regulujących kontakty rodziców z dziećmi. Identyczna jest również istota 
obowiązków rodziców, polegających na wydaniu (wydawaniu) i odebraniu 
(odbieraniu) dziecka w określonym czasie i w określonych warunkach. Korelatem 
nakazu wydania oraz „odprowadzenia” dziecka jest jego odebranie, także 
przymusowe, jeżeli nie następuje w sposób dobrowolny. Ponadto nie ma również 
podstaw językowych do ograniczenia znaczenia użytego w tytule oddziału 5 wyrazu 
„odebranie” tylko do czynności jednokrotnej. Normując „odebranie” osoby, 
prawodawca nie wprowadził żadnych ograniczeń lub dystynkcji pomiędzy 
odebraniem na stałe, a odebraniem na czas określony, chodzi więc o każde 
odebranie osoby, co zostało tak samo ocenione w uzasadnieniu uchwały Sądu 
Najwyższego z dnia 26 maja 1975 r., III CZP 30/75. 
Ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i 
opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 220, poz. 1431) dodany został 
art. 59812a k.p.c., według którego postępowanie określone w art. 5986-59812 może 
być podjęte na nowo na podstawie postanowienia przewidzianego w art. 5985, jeżeli 
zobowiązany w okresie trzech miesięcy od wydania tego postanowienia postąpił 
sprzecznie z treścią postanowienia dotyczącego m.in. kontaktów z dzieckiem. Tym 
samym ustawodawca dał wyraz temu, że postępowanie opiekuńcze o odebranie 
osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką ma 
zastosowanie także do orzeczeń dotyczących kontaktów z dzieckiem. 
Istota zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy 
sprowadza się do odpowiedzi, czy postępowanie opiekuńcze unormowane w art. 
5981 i nast. k.p.c. ma zastosowanie do wykonania każdego orzeczenia 
dotyczącego kontaktów z małoletnim dzieckiem, czy tylko takiego, którego 
elementem jest odebranie, chociażby czasowe, dziecka od osoby wykonującej nad 
nim, zgodnie z art. 96 k.r.o., pieczę. 
Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 75/08, nie 
przesądza, według jakich przepisów – przewidzianych w art. 5981 i nast. k.p.c., czy 
też o egzekucji świadczeń niepieniężnych (art. 1050-1051 k.p.c.) – następuje 

wykonanie orzeczenia sądu dotyczącego kontaktów z dzieckiem. Uchwała zapadła 
na tle stanu faktycznego, w którym postanowienie regulujące kontakty z dzieckiem 
nakazywało wydawanie dziecka przez rodzica, któremu powierzono wykonywanie 
władzy rodzicielskiej. Istota obowiązków wynikających z tego orzeczenia, co wprost 
wskazano w uzasadnieniu uchwały, polegała na wydawaniu i odbieraniu dziecka. 
Taka sytuacja nie zachodzi, jeżeli orzeczenie regulujące kontakty z dzieckiem 
przewiduje, że będą się one odbywały w obecności rodzica sprawującego nad nim 
pieczę, realizacja bowiem orzeczenia nie następuje przez odebranie dziecka tej 
osobie, lecz przez wymuszenie odpowiedniego zachowania (działania lub 
zaniechania) osoby zobowiązanej do umożliwienia wykonywania kontaktów z 
dzieckiem innej osobie wskazanej w orzeczeniu sądowym. W takim przypadku 
istota obowiązku podlegającego przymusowemu wykonaniu nie jest tożsama z 
obowiązkiem, który podlega przymusowej realizacji na podstawie art. 5981 i nast. 
k.p.c. Zastosowanie postępowania unormowanego w tych przepisach prowadzi do 
odebrania dziecka – na stałe lub na okres przejściowy – osobie wykonującej nad 
nim pieczę i przejęcia na czas przejściowy bieżącej pieczy nad dzieckiem przez 
osobę uprawnioną do kontaktów z dzieckiem. 
Przepisy art. 5981 i nast. k.p.c. zastąpiły art. 1089-10951 k.p.c., które – jak 
wynika z uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1975 r., III CZP 
30/75 – miały zastosowanie tylko do wykonania orzeczeń prowadzących do 
chociażby czasowego odebrania dziecka osobie wykonującej władzę rodzicielską, a 
tym samym również sprawującej pieczę nad dzieckiem. W pozostałych 
przypadkach do wykonania orzeczeń dotyczących kontaktów z dziećmi miały 
zastosowanie przepisy o egzekucji świadczeń niepieniężnych. Nowe przepisy miały 
wyraźny związek z regulacją zawartą w prawie materialnym, tj. art. 100 k.r.o., 
regulującym odebranie dziecka od osoby nieuprawnionej. Przesłanką zastosowania 
tego przepisu, a w wyniku tego art. 5981 i nast. k.p.c., jest ustalenie, że dziecko 
znajduje się u osoby nieuprawnionej. Nie można przyjąć, że taka sytuacja 
występuje – nawet przy założeniu, że obejmuje osobę tylko czasowo nieuprawnioną 
do sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem – gdy osoba, która wykonuje pieczę 
nad dzieckiem ma być obecna przy kontaktach z dzieckiem i jedynie uniemożliwia 
wykonywanie tych kontaktów zgodnie z orzeczeniem sądu. 
Wykonaniu takiego orzeczenia na podstawie przepisów o egzekucji świadczeń 
niepieniężnych nie sprzeciwiają się argumenty aksjologiczne, które legły u podstaw 

zmiany modelu postępowania w sprawach o odebranie dziecka. Zastosowanie 
przepisów o egzekucji świadczeń niepieniężnych nie prowadzi do odebrania 
dziecka osobie wykonującej nad nim pieczę, zatem dziecko nie staje się 
przedmiotem postępowania egzekucyjnego. Zastosowanie środków egzekucyjnych 
powinno doprowadzić jedynie do określonego zachowania osoby wykonującej 
władzę rodzicielską nad dzieckiem. 
Za zastosowaniem w omawianym przypadku przepisów dotyczących 
postępowania opiekuńczego nie przemawiają także racje pragmatyczne związane z 
efektywnością postępowania wykonawczego. W razie wykonania orzeczenia o 
kontaktach z dzieckiem według przepisów o postępowaniu opiekuńczym 
niezastosowanie się zobowiązanego do orzeczenia sądu, o którym mowa w art. 
5985 k.p.c. (określającego termin, w jakim zobowiązany powinien oddać 
uprawnionemu osobę podlegającą władzy rodzicielskiej), powoduje wszczęcie fazy 
wykonawczej postępowania, w której sąd zleca kuratorowi przymusowe odebranie 
dziecka (art. 5986 k.p.c.). Wydanie kuratorowi zlecenia odebrania dziecka na 
podstawie orzeczenia ustalającego kontakty z dzieckiem w obecności rodzica 
wykonującego nad nim pieczę jest nieuzasadnione, gdyż nie ma oparcia ani w 
orzeczeniu podlegającemu wykonaniu, ani w przepisach prawa materialnego. De 
lege lata art. 5986 k.p.c. nie zawiera odpowiednich środków, które można by 
zastosować w celu efektywnego wymuszenia wykonania orzeczenia ustalającego 
kontakty uprawnionego z dzieckiem w obecności osoby wykonującej pieczę nad 
dzieckiem. W takiej sytuacji czynności kuratora sądowego musiałyby polegać na 
próbach osobistej perswazji wobec zobowiązanego celem umożliwienia wykonania 
orzeczenia sądu, jednak bez współdziałania tej osoby nie można by doprowadzić 
do wykonania orzeczenia ustalającego omawianą formę kontaktów z dzieckiem.  
Należy mieć także na względzie, że w § 9 rozporządzenia Ministra 
Sprawiedliwości z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie szczegółowego sposobu 
wykonywania uprawnień i obowiązków kuratorów sądowych (Dz.U. Nr 112, poz. 
1064) uregulowano szczegółowo obowiązki kuratora sądowego jedynie w razie 
zwrócenia się przez sąd o przymusowe odebranie osoby podlegającej władzy 
rodzicielskiej. Odrębnie – w § 10 – uregulowano czynności kuratora polegające na 
jego obecności przy kontaktach rodziców z dziećmi. Nie ma przepisów regulujących 
czynności kuratora, których istotą jest wymuszenie kontaktów uprawnionego z 
dzieckiem. Ponadto, jak wskazują okoliczności sprawy, w której przedstawiono 

zagadnienie prawne, wszczęcie postępowania opiekuńczego nie mogłoby 
doprowadzić do wykonania orzeczenia ustalającego kontakty z małoletnim 
dzieckiem z udziałem jego matki podczas jej kilkumiesięcznej nieobecności 
spowodowanej wyjazdem za granicę; mimo postępowania wbrew orzeczeniu sądu 
matka dziecka nie poniosłaby z tego powodu żadnych konsekwencji. (...) 
Orzeczenie ustalające kontakty z dzieckiem powinno uwzględniać dobro 
dziecka, w związku z czym orzeka się o wykonywaniu kontaktów z dzieckiem w 
obecności osoby sprawującej nad nim pieczę. Taka forma kontaktów z dzieckiem 
może być spowodowana uwzględnieniem wieku dziecka, jego stanu zdrowia lub 
określonych, ukształtowanych, silnych związków emocjonalnych pomiędzy 
dzieckiem a osobą sprawującą nad nim pieczę oraz pomiędzy dzieckiem a osobą 
uprawnioną do kontaktów. Obecność przy kontaktach z dzieckiem osoby 
sprawującej nad nią pieczę ma zapewnić dziecku poczucie bezpieczeństwa i 
stabilności. Celem orzeczenia ustalającego kontakty z dzieckiem jest dążenie do 
utrzymania lub odbudowania właściwych więzów emocjonalnych pomiędzy 
dzieckiem a osobą uprawnioną do tych kontaktów jako warunku prawidłowego 
rozwoju psychofizycznego dziecka.  
Wykonanie orzeczenia sądu dotyczącego kontaktów z dzieckiem w ramach 
postępowania opiekuńczego wiąże się niekiedy z koniecznością bezpośredniego 
oddziaływania zastosowanego środka wobec dziecka, co naraża je na ujemne 
przeżycia psychiczne związane z taką formą wykonania orzeczenia sądowego. Z 
tego względu środki przymusowego wykonania orzeczenia przewidziane w 
postępowaniu opiekuńczym nie służą niekiedy budowaniu na przyszłość 
prawidłowych stosunków pomiędzy dzieckiem a osobą uprawnioną do kontaktów z 
dzieckiem. Wykonanie orzeczenia sądu za pomocą środków przewidzianych w art. 
5986 i nast. k.p.c., mimo że formalnie uzasadnione, może więc kolidować z dobrem 
dziecka, w związku z czym zastosowanie tych przepisów powinno być ograniczone 
tylko do przypadków wyraźnie wskazanych, tj. wówczas, gdy wykonanie orzeczenia 
wiąże się z koniecznością odebrania dziecka. 
Należy mieć także na względzie, że wskutek nowelizacji kodeksu rodzinnego i 
opiekuńczego powołaną ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. dodano nowy oddział 3, 
rozdziału II, działu Ia, tytułu II, zatytułowany „Kontakty z dzieckiem” (art. 113-1136). 
Według art. 113 § 2, kontakty z dzieckiem obejmują w szczególności przebywanie z 
dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego 

pobytu) i bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji, 
korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym ze środków 
komunikacji elektronicznej. Każda z tych form kontaktów z dzieckiem, jeżeli jest 
przedmiotem orzeczenia ustalającego kontakty z dzieckiem, powinna – w razie jego 
nierespektowania – podlegać przymusowej realizacji. Jest oczywiste, że de lege 
lata postępowanie przewidziane w art. 5981 i nast. k.p.c. nie jest właściwe do 
przymusowego wykonania każdego orzeczenia ustalającego kontakty z dzieckiem 
w formach przewidzianych w art. 113 § 2 k.r.o., np. wymuszenia obowiązku 
utrzymywania korespondencji, nie ma więc charakteru uniwersalnego. O tym, że 
art. 5981 i nast. k.p.c. nie mają takiego charakteru przekonuje także inicjatywa 
ustawodawcza w zakresie zmiany przepisów kodeksu postępowania cywilnego 
przewidująca dodanie art. 59815-59821 k.p.c. regulujących wykonywanie kontaktów z 
dzieckiem tak, aby mogły one dotyczyć nie tylko orzeczeń, które przewidują 
obowiązek wydania dziecka przez osobę wykonującą nad nim władzę rodzicielską. 
Z tych względów orzeczenia ustalającego kontakty z dzieckiem w obecności 
osoby wykonującej nad nim pieczę powinny być wykonywane według przepisów o 
egzekucji świadczeń niepieniężnych, tj. art. 1050 lub art. 1051 k.p.c. Zastosowanie 
jednego z nich jest uzależnione od treści tytułu egzekucyjnego; jeżeli orzeczenie 
przewiduje stałe i powtarzające się kontakty z dzieckiem bez określenia 
szczegółowo nakazów albo zakazów kierowanych do osoby wykonującej władzę 
rodzicielską do wykonania takiego orzeczenia, uzasadnione jest stosowanie art. 
1051 k.p.c., zasadniczy bowiem obowiązek wynikający z tytułu egzekucyjnego o 
takiej treści polega na powstrzymaniu się przez dłużnika od działań 
uniemożliwiających lub utrudniających osobie uprawnionej kontakty z dzieckiem. 
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. podjął 
uchwałę, jak na wstępie.