III CZP 137/06

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 3 kwietnia 2007 r., III CZP 137/06 
 
Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący) 
Sędzia SN Jacek Gudowski 
Sędzia SN Antoni Górski 
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski 
Sędzia SN Marek Sychowicz 
Sędzia SN Lech Walentynowicz (sprawozdawca) 
Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski 
 
Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 3 kwietnia 
2007 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, po 
rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego przez Rzecznika Praw 
Obywatelskich we wniosku z dnia 3 listopada 2006 r.: 
"Czy sąd drugiej instancji, który oddala apelację od orzeczenia sądu pierwszej 
instancji, jest sądem orzekającym co do istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie 
drugie k.p.c., a zatem – czy jest on właściwy do rozpoznania skargi o wznowienie 
postępowania opartej na podstawach innych niż określone w art. 401 oraz art. 4011 
k.p.c.?" 
podjął uchwałę: 
 
Sąd drugiej instancji, który oddalił apelację, jest sądem orzekającym 
ostatnio co do istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie drugie k.p.c., 
właściwym do wznowienia postępowania na podstawach określonych w art. 
403 k.p.c. 
 
Uzasadnienie 
 
Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł – na podstawie art. 60 § 2 ustawy z dnia 
23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) w 
związku z art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw 
Obywatelskich (Dz.U. z 2001 r., Nr 14, poz. 147) – o rozstrzygnięcie 

przedstawionego zagadnienia prawnego, wskazując na występujące w judykaturze i 
doktrynie rozbieżności interpretacyjne. 
Rzecznik podkreślił, że sformułowanie „sąd, który ostatnio orzekał co do istoty 
sprawy” już pod rządem art. 447 zdanie drugie kodeksu postępowania cywilnego z 
1930 r. (jedn. tekst: Dz.U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934 ze zm. – dalej: „d.k.p.c.”) 
budziło wątpliwości, które zaktualizowały się po przywróceniu trójinstancyjnego 
modelu postępowania cywilnego w 1996 r., ponieważ art. 405 k.p.c. w sposób 
wierny powtórzył treść art. 447 d.k.p.c. Na tym tle zarysowały się w orzecznictwie i 
doktrynie dwa odmienne poglądy. Według jednego, orzeczenie oddalające apelację 
ma charakter orzeczenia co do istoty sprawy (art. 405 zdanie drugie k.p.c.), dlatego 
właściwym do wznowienia postępowania z przyczyn restytucyjnych jest w 
omawianej sytuacji sąd drugiej instancji. Wyróżnikiem drugiego poglądu jest 
natomiast zaliczenie do orzeczeń co do istoty sprawy tylko orzeczeń 
reformatoryjnych sądu drugiej instancji (art. 386 § 1 k.p.c.). 
Wskazana rozbieżność interpretacyjna niekorzystnie wpływa – zdaniem 
Rzecznika – na realizację prawa do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania 
bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji), 
ponieważ stwarza niepewność w sferze właściwości organu orzekającego, składu 
sądu i rodzaju środków odwoławczych. Wymaga zatem interwencji judykacyjnej 
Sądu Najwyższego. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy określenia sądu właściwego przy 
restytucyjnych podstawach wznowienia (art. 405 zdanie drugie k.p.c.), w sytuacji 
gdy postępowanie odwoławcze zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem 
oddalającym apelację. Przepis ten oraz art. 447 d.k.p.c. mają identyczną treść, 
dlatego przy wykładni sformułowania „sąd, który ostatnio orzekał co do istoty 
sprawy” przydatne są wskazania judykatury z okresu międzywojennego. Najbardziej 
wszechstronne i miarodajne stanowisko zostało przedstawione w uchwale Sądu 
Najwyższego z dnia 26 kwietnia 1935 r., C.III. 270/35 (Zb.Urz. 1935, poz. 500), 
stwierdzającej, że do wznowienia postępowania z przyczyn restytucyjnych właściwy 
jest sąd pierwszej instancji, jeżeli sprawa została ukończona prawomocnym 
wyrokiem tego sądu, a sąd drugiej instancji, jeżeli sprawa została ukończona w 
drugiej instancji wyrokiem merytorycznym, który albo nie został zaskarżony, albo 
został zaskarżony, lecz skarga kasacyjna została odrzucona albo oddalona oraz 

Sąd Najwyższy, jeżeli wydał wyrok merytoryczny na podstawie art. 439 d.k.p.c. Za 
orzeczenia co do istoty sprawy Sąd Najwyższy uznał rozstrzygnięcia merytoryczne 
orzekające o żądaniu pozwu, a więc wyroki sądu pierwszej instancji uwzględniające 
lub oddalające powództwo, wyroki sądu drugiej instancji zmieniające wyroki 
pierwszoinstancyjne lub zatwierdzające je (zatwierdzenie wyroku było 
równoznaczne z oddaleniem apelacji) oraz wyroki reformatoryjne Sądu 
Najwyższego. Takiego charakteru nie mają natomiast wyroki uchylające zaskarżone 
orzeczenie i przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania, ponieważ odraczają 
tylko zbadanie istoty sprawy. Także wyrok oddalający skargę kasacyjną nie orzeka 
o istocie sporu, gdyż jest wyłącznie następstwem określonej oceny podniesionych 
zarzutów kasacyjnych. 
Istotne zmiany ustrojowe wprowadziła ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o 
zmianie przepisów postępowania dwuinstancyjnego w sprawach cywilnych (Dz.U. 
Nr 38, poz. 349 ze zm.), wprowadzając system postępowania dwuinstancyjnego, z 
rewizją w miejsce apelacji i kasacji. Wpłynęło to na wykładnię dotyczącą 
właściwości sądu w sprawach o wznowienie postępowania. 
W uchwale z dnia 16 grudnia 1954 r., 2 CO 61/54 (OSN 1957, nr 1, poz. 3) 
Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli sąd rewizyjny rewizję oddalił, do wznowienia 
postępowania na innej podstawie niż z przyczyn nieważności jest właściwy sąd 
pierwszej instancji także wtedy, gdy sąd rewizyjny przeprowadził dowody na 
podstawie art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania 
w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 38, poz. 349) w brzmieniu określonym ustawą z 
dnia 29 grudnia 1951 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych i 
prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 1952 r. Nr 1, poz. 5). Podobne 
stanowisko zostało wyrażone w orzeczeniu z dnia 6 listopada 1953 r., II C1293/53, 
oraz w orzeczeniu z dnia 19 listopada 1957 r., I CZ 198/57 ("Nowe Prawo" 1958, nr 
7-8, poz. 185). Wykładnia ta była następstwem określenia rewizji jako środka 
odwoławczego służącego kontroli zasadności i legalności orzeczeń sądu pierwszej 
instancji, z wyjątkiem sytuacji, w której sąd rewizyjny wyjątkowo mógł orzekać 
reformatoryjnie. W tym ujęciu, orzeczeniem co do istoty sprawy mógł być tylko 
wyrok zmieniający sądu drugiej instancji. Sąd Najwyższy odwołał się również do 
obowiązującej w procesie cywilnym zasady dwuinstancyjności, przemawiającej za 
przyjęciem – jako zasady – właściwości sądu pierwszej instancji w sprawach o 
wznowienie postępowania. 

Po wejściu w życie kodeksu postępowania cywilnego z dnia 17 maja 1964 r. 
postępowanie o wznowienie zostało uproszczone ponieważ art. 405 k.p.c. stanowił, 
że do wznowienia postępowania właściwy jest sąd, który wydał zaskarżony wyrok, a 
gdy zaskarżono wyroki sądów różnych instancji – sąd instancji wyższej. Powstały 
jednak wątpliwości co do właściwości sądu ze względu na zakres zaskarżenia, 
które wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 stycznia 1967 r., mającej moc 
zasady prawnej, III CZP 87/66 (OSNC 1967, nr 7-8, poz. 117). Wskazał, że jeżeli 
skargę o wznowienie postępowania wnosi strona, której rewizja została uprzednio 
oddalona, właściwym do rozstrzygnięcia o wznowienie jest sąd rewizyjny, chyba że 
skarga o wznowienie oparta jest na podstawach przewidzianych w art. 401 albo w 
art. 403 § 1 pkt 1 lub 2 k.p.c., odnoszących się wyłącznie do postępowania przed 
sądem pierwszej instancji. 
Znaczenie tej uchwały polegało na sprecyzowaniu przesłanek decydujących o 
zaskarżeniu konkretnego orzeczenia, z zaznaczeniem relacji między przyczyną 
wznowienia a jej „umiejscowieniem” w danej instancji. Sąd Najwyższy sprzeciwił się 
w szczególności potrzebie zaskarżania orzeczenia wyższego rzędu tylko dla 
usunięcia formalnej jego prawomocności. 
Reaktywowanie trójinstancyjnego modelu postępowania cywilnego nastąpiło 
na podstawie ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie kodeksu postępowania 
cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – Prawo upadłościowe i 
Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, 
ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw 
(Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.), a art. 405 k.p.c. uzyskał brzmienie odpowiadające 
treści art. 447 d.k.p.c. Do wznowienia postępowania na innej podstawie niż z 
przyczyn nieważności (po nowelizacji – też z wyłączeniem podstawy przewidzianej 
w art. 4011 k.p.c.) stał się sąd, który ostatnio orzekał co do istoty sprawy. Tak 
określona właściwość sądu w postępowaniu o wznowienie stała się przedmiotem 
rozbieżnych wypowiedzi w judykaturze i doktrynie, zasygnalizowanych przez 
Rzecznika Praw Obywatelskich. 
W orzecznictwie ukształtował się m.in. pogląd, że oddalenie apelacji przez sąd 
drugiej instancji nie stanowi orzeczenia co do istoty sprawy, a jest nim wyłącznie 
orzeczenie reformatoryjne (zmieniające) wskazane normatywnie w art. 386 § 1 
k.p.c. (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 1996 r., I PKN 
28/96, OSNAPUS 1997, nr 13, poz. 236 z dnia 11 kwietnia 2000 r., III CKN 172/00, 

nie publ., z dnia 26 lipca 2002 r., III AO 18/02, OSNAPUS 2002, nr 21, poz. 1, z 2 
lipca 2002 r., I PZ 47/02, OSNPUS 2004, nr 9, poz. 159 i z dnia 9 lipca 2003 r., IV 
CO 7/03, nie publ.). Również w postanowieniu z dnia 14 stycznia 1999 r., II UKN 
417/98 (OSNAPUS 2000, nr 6, poz. 254), Sąd Najwyższy stwierdził, że sąd drugiej 
instancji jest właściwy do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania z 
przyczyn restytucyjnych (art. 403 § 2 k.p.c.) jedynie wtedy, gdy zmienił zaskarżony 
wyrok i orzekł co do istoty sprawy, a nie gdy oddalił środek zaskarżenia. Pogląd ten 
został podtrzymany w postanowieniu z dnia 17 lipca 2003 r., II UZ 33/03 (nie publ.). 
Równocześnie utrwaliło się w judykaturze stanowisko odmienne, uznające, że 
sąd drugiej instancji oddalający apelację jest sądem orzekającym co do istoty 
sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie drugie k.p.c. Pogląd ten odwoływał się przede 
wszystkim do zasad systemu apelacyjno-kasacyjnego, w którym sąd drugiej 
instancji jest zawsze sądem merytorycznym, także wtedy, gdy oddala apelację. 
Wyrażony został on m.in. w postanowieniach Sądu Najwyższego z 5 marca 2001 r., 
III CO 17/01 (nie publ.), z dnia 5 czerwca 2001 r., III CO 17/01 (nie publ.), z dnia 22 
grudnia 2003 r., III CO 24/03 (nie publ.) i z dnia 21 kwietnia 2004 r., III CZP 11/04 
(OSNC 2004, nr 12, poz. 206) oraz w uchwałach z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 
59/98 (OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124), z dnia 13 stycznia 2005 r., III CZP 77/04 
(OSNC 2005, nr 12, poz. 200) i z dnia 2 sierpnia 2006 r., III CZP 46/06 (OSNC 
2007, nr 5, poz. 69). Sąd Najwyższy opowiedział się jednocześnie za stanowiskiem, 
że orzeczenie oddalające apelację jest ostatnim orzeczeniem co do istoty sprawy, 
jeżeli w wyniku jego zaskarżenia zostanie oddalona kasacja. 
W doktrynie trafnie podkreśla się, że właściwość sądu do wznowienia 
postępowania ma charakter właściwości wyłącznej w tym znaczeniu, że zawsze 
należy ustalać ją według przepisów o wznowieniu postępowania, a nie według 
innych przepisów o właściwości sądu w postępowaniu cywilnym. Dla 
rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego istotne znaczenie ma 
zatem odpowiedź na pytanie, czy orzeczenie sądu drugiej instancji jest 
orzeczeniem co do istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie drugie k.p.c. 
Ustawodawca posługuje się pojęciem „istota sprawy” w różnych sytuacjach 
procesowych, nadając mu niejednorodne znaczenie, m.in. w art. 25 § 2, art. 105 § 
1, art. 202 zdanie pierwsze, art. 221, 386 § 1, art. 386 § 4, art. 398-16, 394 § 1 pkt 
9, art. 405 zdanie drugie, art. 412 § 3, art. 518, 5191, 521 § 1, art. 523, 1105 § 3, 

art. 1124 § 1 i art. 1165 § 1 k.p.c. Nie istnieje ustawowa definicja tego pojęcia; 
sposób jego wykładni zależy od kontekstu, w jakim występuje. 
Ze wskazań judykatury wynika, że sąd orzeka co do istoty sprawy (art. 405 
zdanie drugie k.p.c.), gdy merytorycznie rozstrzyga o żądaniu strony lub uczestnika 
postępowania. Nie ma wątpliwości, że sąd pierwszej instancji orzeka co do istoty 
sprawy, gdy uwzględnia lub oddala powództwo (w całości lub w części). Występują 
jednak rozbieżności, sygnalizowane wcześniej, przy ocenie charakteru orzeczeń 
sądu drugiej instancji wydanych w następstwie rozpoznania apelacji. Dla ich 
wyjaśnienia niezbędne jest odwołanie się do zasad obowiązującego apelacyjno-
kasacyjnego systemu środków odwoławczych. 
Apelacja – jak podkreśla się w doktrynie – stanowi podstawowy środek 
odwoławczy, którego celem jest ponowne rozpoznanie sprawy w tych samych 
granicach, w jakich upoważniony był ją rozpatrzyć sąd pierwszej instancji. 
Postępowanie apelacyjne ma naprawić błędy stron oraz błędy sądu pierwszej 
instancji i w tym znaczeniu jest przedłużeniem postępowania 
pierwszoinstancyjnego, ale można w nim również zbadać ponownie całokształt 
sprawy, ponad to co zostało ustalone przed sądem niższej instancji. Sąd apelacyjny 
rozpoznaje więc sprawę merytorycznie i taki charakter mają jego orzeczenia. 
O charakterze postępowania apelacyjnego wszechstronnie wypowiedział się 
Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98 (OSNC 1999, nr 
7-8, poz. 124), mającej moc zasady prawnej. Stwierdził w szczególności, że sąd 
drugiej instancji ma obowiązek poczynić własne ustalenia, także na podstawie 
odmiennie ocenionych ustaleń faktycznych dokonanych w postępowaniu 
pierwszoinstancyjnym, oraz zastosować do nich w sposób autonomiczny przepisy 
prawa materialnego. Tak wyrażona wypowiedź sądu apelacyjnego, w postaci 
oddalenia apelacji lub zmiany wyroku sądu pierwszej instancji, ma charakter 
merytoryczny (co do istoty sprawy). 
W judykaturze wyraźnie akcentowano, że sąd drugiej instancji, prowadząc 
postępowanie wywołane wniesieniem apelacji, rozpoznaje sprawę, nie apelację. 
Postępowanie apelacyjne stanowi bowiem – mimo kontrolnego charakteru – 
kontynuację merytorycznego rozpoznania sprawy, a sąd odwoławczy jest przede 
wszystkim instancją merytoryczną, która rozpoznaje sprawę samodzielnie, bez 
związania zarzutami apelacyjnymi, z ograniczeniem wynikającym tylko z granic 
zaskarżenia (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2000 r., III CKN 812/98, 

OSNC 2000, nr 10, poz. 193, oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 
października 2002 r., III CZP 62/02, OSNC 2004, nr 1, poz. 7). 
Wykładnia ta miała istotne znaczenie przy określeniu właściwości sądu w 
sprawach o wznowienie postępowania z przyczyn restytucyjnych (art. 405 zdanie 
drugie k.p.c.) i była powoływana na uzasadnienie stanowiska, że orzeczeniem co 
do istoty sprawy jest nie tylko orzeczenie reformatoryjne sądu drugiej instancji 
wydane na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. (co do tego nie było kontrowersji), lecz 
także orzeczenie oddalające apelację (art. 385 k.p.c.). Stanowisko to zostało 
wyrażone w przytoczonych wcześniej orzeczeniach Sądu Najwyższego, najpełniej 
w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2004 r., III CZP 11/04, stwierdzającym, że 
orzeczenie sądu drugiej instancji jest orzeczeniem co do istoty sprawy (art. 405 
zdanie drugie k.p.c.) oraz w uchwale z dnia 13 stycznia 2005 r., III CZP 77/04, 
stwierdzającej, że sąd drugiej instancji, który oddalił apelację, jest właściwy do 
wznowienia postępowania na podstawie art. 403 § 2 k.p.c. Znaczenie tych orzeczeń 
polega również na tym, że została w nich podjęta przekonywająca polemika z 
poglądem odmiennym, według którego orzeczeniem sądu drugiej instancji co do 
istoty sprawy jest wyłącznie orzeczenie reformatoryjne, odwołujące się do 
wskazania zamieszczonego w art. 386 § 1 k.p.c. 
Sąd drugiej instancji oddala apelację, jeżeli jest ona bezzasadna (art. 385 
k.p.c.). Takie sformułowanie oznacza jedynie określenie samej formalnej treści 
orzeczenia (art. 408 § 1 d.k.p.c. przewidywał „zatwierdzenie wyroku”). Z charakteru 
postępowania apelacyjnego wynika natomiast, że następuje w nim merytoryczne 
rozpoznanie sprawy, a oddalenie apelacji jest efektem oceny istoty sprawy (art. 378 
§ 1 k.p.c.). Takie orzeczenie jest nie tylko wynikiem oceny samej apelacji, lecz 
przede wszystkim efektem rozpoznania meritum sprawy w granicach zaskarżenia, 
równoznacznym z potwierdzeniem, że sąd apelacyjny rozstrzyga sprawę w taki sam 
sposób, jak uczynił to sąd pierwszej instancji. 
Artykuł 386 § 1 k.p.c. nie daje podstawy do wnioskowania a contrario, że 
orzeczeniem co do istoty sprawy sądu apelacyjnego jest tylko orzeczenie 
reformatoryjne. Przepis ten określa bowiem tylko sposób rozstrzygnięcia jednego z 
orzeczeń merytorycznych, statuując zasadę, że uwzględnienie apelacji powinno 
prowadzić do zakończenia postępowania w drugiej instancji, a uchylenie wyroku i 
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania może nastąpić tylko w sytuacji 
określonej w art. 386 § 4 k.p.c. Taką argumentację wspiera też art. 5191 § 1 k.p.c., 

przewidujący wniesienie skargi kasacyjnej od postanowień co do istoty sprawy w 
postępowaniu nieprocesowym, w odniesieniu do wskazanych tam spraw. Jest 
oczywiste, że orzeczeniami „co do istoty sprawy” są wówczas zarówno 
postanowienia sądu drugiej instancji oddalające apelację, jak i postanowienia 
zmieniające orzeczenie sądu pierwszej instancji. 
Z przedstawionych przyczyn uzasadniony jest więc pogląd, że sąd drugiej 
instancji, który oddalił apelację, jest sądem orzekającym co do istoty sprawy w 
rozumieniu art. 405 zdanie drugie k.p.c. 
Powyższa konstatacja nie jest jednak wystarczająca do rozstrzygnięcia 
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Rzecznika Praw Obywatelskich, nie 
wyjaśnia bowiem, czy orzeczenie oddalające apelację jest ostatnim orzeczeniem co 
do istoty sprawy, uzasadniającym właściwość sądu drugiej instancji do wznowienia 
postępowania na innych podstawach niż określone w art. 401 i 4011 k.p.c. W 
orzeczeniu z dnia 26 kwietnia 1935 r., C.III. 270/35, Sąd Najwyższy wskazał, że do 
wznowienia postępowania z przyczyn restytucyjnych właściwy jest sąd drugiej 
instancji, jeżeli sprawę zakończył wyrokiem merytorycznym, który albo nie został 
zaskarżony, albo został zaskarżony, lecz skarga kasacyjna została odrzucona albo 
oddalona. Nie budzi wątpliwości właściwość sądu apelacyjnego, określona w art. 
405 zdanie drugie k.p.c., w razie uprawomocnienia się jego wyroku wskutek 
niezaskarżenia lub niedojścia do rozpoznania kasacyjnego z przyczyn formalnych 
(odrzucenia i nieprzyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej albo umorzenia 
postępowania kasacyjnego). Inna natomiast sytuacja procesowa powstaje w 
przypadku rozpoznania skargi kasacyjnej przez Sąd Najwyższy, który może skargę 
oddalić (art. 39814 k.p.c.), uchylić zaskarżone orzeczenie i przekazać sprawę do 
ponownego rozpoznania (art. 39815 k.p.c.) albo uchylić zaskarżone orzeczenie i 
orzec co do istoty sprawy (art. 39816 k.p.c.). Orzeczenie wskazane w art. 39815 
k.p.c. nie jest orzeczeniem co do istoty sprawy, gdyż odracza wydanie takiego 
orzeczenia i niweczy skutki prawomocności, nie ma zatem znaczenia przy 
wznowieniu postępowania. Wymagają natomiast oceny skutki wydania innych 
orzeczeń Sądu Najwyższego. 
Skarga kasacyjna oraz wywołane nią postępowanie przed Sądem 
Najwyższym mają inny charakter niż apelacja oraz postępowanie apelacyjne. 
Zawsze podkreślano (zob. cyt. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 
1935 r., C III 270/35), że Sąd Najwyższy nie rozpoznaje sprawy, tylko skargę 

kasacyjną w granicach jej zarzutów oraz podstaw i oddala skargę nawet wtedy, gdy 
sąd drugiej instancji błędnie orzekł co do istoty sprawy, jeżeli strona skarżąca nie 
wytknęła tego błędu. Rozpoznanie sprawy (istoty sprawy) powinno nastąpić przed 
sądami powszechnymi obu instancji, w związku z czym skarga kasacyjna spełnia 
funkcję ściśle kontrolną w płaszczyźnie prawnej, w celu zapewnienia jednolitości 
interpretacji prawa i jednolitości orzecznictwa (por. postanowienie Sądu 
Najwyższego z dnia 4 października 2002 r., III CZP 62/02, OSNC 2004, nr 1, poz. 
7). Sąd Najwyższy, który oddala skargę kasacyjną, nie wypowiada się w 
konsekwencji o istocie sprawy, tylko stwierdza, że zarzuty strony skarżącej okazały 
się nieuzasadnione i nie zachodzi nieważność postępowania (art. 39813 § 1 i art. 
39814 k.p.c.). Jest ponadto związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi 
podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Z tej przyczyny w 
judykaturze przeważa pogląd, że oddalenie skargi kasacyjnej nie stanowi 
orzeczenia co do istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie drugie k.p.c. (zob. 
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 r., III CZP 11/04, oraz 
uchwała z dnia 13 stycznia 2005 r., III CZP 77/04). Stanowisko to należy podzielić. 
Oznacza ono, że sąd drugiej instancji w wypadku oddalenia skargi kasacyjnej od 
jego orzeczenia jest właściwy do wznowienia postępowania z przyczyn 
restytucyjnych (art. 405 zdanie drugie k.p.c.). 
Pogląd ten znalazł dodatkowe potwierdzenie w warunkach obowiązującego od 
dnia 6 lutego 2005 r. dwuinstancyjnego systemu postępowania cywilnego, 
wprowadzonego ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks 
postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych 
(Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), w którym skarga kasacyjna stała się 
nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia przysługującym od wskazanych 
prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji. Jest niewątpliwe, że w systemie 
tym Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną, a nie sprawę zakończoną 
prawomocnie kwestionowanym orzeczeniem. 
Artykuł 39816 k.p.c. stanowi, że jeżeli podstawa naruszenia prawa 
materialnego jest oczywiście uzasadniona, a skargi kasacyjnej nie oparto także na 
podstawie naruszenia przepisów postępowania lub podstawa ta okazała się 
nieuzasadniona, Sąd Najwyższy może na wniosek skarżącego uchylić zaskarżony 
wyrok i orzec co do istoty sprawy. Przepis ten jest traktowany w judykaturze jako 
odstępstwo od obowiązującej w systemie apelacyjno-kasacyjnej zasady, że Sąd 

Najwyższy nie orzeka o istocie sprawy, tylko rozpoznaje skargę kasacyjną w 
granicach jej podstaw. Za poglądem tym przemawia jednoznacznie wyrażona 
intencja ustawodawcy podobnie jak w art. 386 § 1 k.p.c. Orzekając wyjątkowo w 
sposób reformatoryjny Sąd Najwyższy działa w zastępstwie sądu drugiej instancji 
ze względów pragmatycznych, w celu przyśpieszenia postępowania sądowego i 
zminimalizowania jego kosztów. Konsekwencją tego poglądu jest uznanie, że 
reformatoryjny wyrok tego Sądu (art. 39816 k.p.c.) stanowi ostatnie orzeczenie co do 
istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie drugie k.p.c. (zob. orzeczenia Sądu 
Najwyższego z dnia 26 kwietnia 1935 r., C.III. 270/35, z dnia 21 kwietnia 2004 r., III 
CZP 11/04 i z dnia 13 stycznia 2005 r., III CZP 77/04). 
Wydanie przez Sąd Najwyższy orzeczenia reformatoryjnego oznacza jednak, 
że orzeczenie sądu drugiej instancji w zakresie uwzględniającym skargę kasacyjną 
zostaje uchylone i przestaje istnieć (art. 39816 in fine k.p.c.), nie może być zatem 
zakwestionowane – jako nieistniejące – skargą o wznowienie postępowania. 
Zawsze więc prawomocne orzeczenie sądu drugiej instancji oddalające apelację 
jest ostatnim orzeczeniem co do istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie drugie 
k.p.c., uzasadniającym właściwość tego sądu do wznowienia postępowania na 
podstawach określonych w art. 403 k.p.c. 
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie 
prawne, jak w uchwale.