III CZP 134/08

Uchwała z dnia 22 stycznia 2009 r., III CZP 134/08 
 
Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Marian Kocon 
Sędzia SN Dariusz Zawistowski 
 
Sąd Najwyższy w sprawie postępowania upadłościowego "A.G.I.B.E.I.", sp. z 
o.o. w G. po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 22 
stycznia 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w 
Gdańsku postanowieniem z dnia 7 listopada 2008 r.: 
"Czy w razie uznania za bezskuteczną wobec masy upadłości czynności 
prawnej rozporządzenia nieruchomością (prawem użytkowania wieczystego) 
dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli upadłego, podmiot – nie będący 
wierzycielem osobistym, ani rzeczowym upadłego – na rzecz którego, po dokonaniu 
czynności prawnej rozporządzenia, a przed uznaniem jej bezskuteczności, została 
ustanowiona hipoteka na nieruchomości stanowiącej przedmiot tego 
rozporządzenia i przeciwko któremu syndyk masy upadłości nie występował z 
roszczeniem opartym na art. 56 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 
24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (Dz.U. Nr 118, poz. 512 ze zm.) w 
związku z art. 531 § 1 i 2 k.c., w przypadku wydania nieruchomości (praw do niej) 
masie upadłości (art. 59 § 1 powołanego prawa upadłościowego), staje się 
wierzycielem rzeczowym upadłego/masy upadłości, (względnie winien być 
traktowany jak taki wierzyciel) i jest uprawnionym do zaspokojenia stosownie do 
treści przepisu art. 204 § 1 pkt 2 b powołanego prawa upadłościowego?" 
podjął uchwałę: 
 
W razie uznania na podstawie art. 527 k.c. za bezskuteczną wobec masy 
upadłości zbywcy czynności prawnej zbycia nieruchomości, pozostaje w 
mocy obciążenie nieruchomości hipoteką, ustanowioną po dacie dokonania 
tej czynności, a wierzyciel hipoteczny może żądać zaspokojenia swoich 
należności w postępowaniu upadłościowym stosownie do art. 204 § 1 pkt 2b 
rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – 

Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.). 
 
Uzasadnienie 
 
W dniu 1 października 1999 r. "A.G.I.B.E.I.", sp. z o.o. w G. sprzedała "P.A.", 
spółce z o.o. w G. dwie nieruchomości, położone w G. przy ul P.G. nr 5 i 6 oraz nr 8 
i 9, dla których Sąd Rejonowy w Gdańsku prowadzi księgi wieczyste. Przedmiotem 
sprzedaży było prawo wieczystego użytkowania działek oraz prawo własności 
znajdujących się na nich budynków. Nabywca uzyskał środki na zapłatę ceny 
kupowanych nieruchomości z kredytu refinansowanego w dniu 7 grudnia 1999 r. 
przez "A.B.A.G." w W. Tytułem zabezpieczenia spłaty kredytu spółka "P.A." 
ustanowiła na rzecz Banku hipotekę na nabytych nieruchomościach. 
W dniu 12 września 2000 r. ogłoszona została upadłość spółki "A.G.I.B.E.I.", a 
prawomocnym wyrokiem z dnia 23 grudnia 2002 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku 
uwzględnił skargę pauliańską wniesioną przez syndyka masy upadłości tej spółki i 
uznał za bezskuteczne w stosunku do masy umowy sprzedaży nieruchomości 
zawarte w dniu 1 października 1999 r. Wyrokiem z dnia 28 listopada 2006 r. Sąd 
Apelacyjny nakazał pozwanej spółce "P.A." wydanie syndykowi masy upadłości 
spółki "A.G.I.B.E.I." 9/10 udziału w prawach do przedmiotowych nieruchomości. 
"A.B.A.G.", powołując się na posiadane zabezpieczenie udzielonego kredytu 
hipoteką, zgłosił swoją wierzytelność w postępowaniu upadłościowym spółki 
"A.G.I.B.E.I.", jednakże sędzia komisarz postanowieniem z dnia 21 maja 2007 r. 
odmówił uznania tej wierzytelności. Postanowieniem z dnia 27 czerwca 2008 r. Sąd 
Rejonowy w Gdańsku oddalił sprzeciw Banku od postanowienia sędziego 
komisarza. Powołał się na art. 56 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 
dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 
118, poz. 512 – dalej: „Pr.upadł.”), zgodnie z którym do zaskarżenia czynności 
prawnych upadłego, zdziałanych ze szkodą wierzycieli, stosuje się przepisy 
kodeksu cywilnego oraz „przepisy poniższe”. 
Sąd Rejonowy uznał, że cel oraz istota postępowania upadłościowego, 
którymi są sprawne i proporcjonalne zaspokojenie wszystkich wierzycieli masy 
upadłości, a także ochrona tej masy przed uszczupleniem, przemawiają za tym, że 
nie ma w nim zastosowania art. 531 § 2 k.c. Z tego względu, zdaniem Sądu, 
przedmiot czynności uznanej za bezskuteczną wchodzi w skład masy upadłości w 

takim stanie, w jakim się znajduje, tj. ze wszystkimi ustanowionymi na nim 
zabezpieczeniami rzeczowymi, o ile zabezpieczenia te istniały w momencie 
dokonywania czynności prawnej, uznanej następnie za bezskuteczną wobec masy 
upadłości. Ustanowienie późniejszych zabezpieczeń na tym przedmiocie nie ma 
natomiast z tego punktu widzenia znaczenia, gdyż wchodzi on do masy upadłości w 
takim stanie, jakby tych zabezpieczeń nie dokonywano. Z tych względów Sąd 
Rejonowy uznał, że "A.B.A.G." nie ma legitymacji do zgłoszenia wierzytelności w 
postępowaniu upadłościowym, dotyczącym masy upadłości spółki "A.G.I.B.E.I.", 
zatem sędzia komisarz prawidłowo nie uwzględnił wierzytelności tego Banku. 
Rozpoznając zażalenie Banku, Sąd Okręgowy w Gdańsku powziął wątpliwość 
co do trafności stanowiska prawnego Sądu Rejonowego, którą na podstawie art. 
390 k.p.c. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Zawarte w art. 56 Pr.upadł. odesłanie do odpowiedniego stosowania 
przepisów kodeksu cywilnego oznacza odesłanie do instytucji skargi paulińskiej 
uregulowanej w art. 527 i nast. k.c. Konstrukcja tej skargi, unormowana w art. 527 § 
1 k.c., przewiduje możliwość dochodzenia uznania za bezskuteczną wobec 
wierzyciela czynności prawnej, na podstawie której osoba trzecia uzyskała korzyść 
majątkową kosztem tego wierzyciela. W art. 531 § 2 k.c. rozszerzono możliwość 
dochodzenia tego roszczenia także wprost przeciwko osobie „czwartej”, na rzecz 
której osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią z pokrzywdzeniem 
wierzyciela. Skrótowo rzecz ujmując, sformułowane przez Sąd Okręgowy 
zagadnienie prawne dotyczy w znacznej mierze kwestii, czy w związku z 
odpowiednim stosowaniem instytucji skargi paulińskiej w postępowaniu 
upadłościowym, art. 531 § 1 k.c. zachowuje w nim swoją moc czy też – ze względu 
na specyfikę tego postępowania – wykluczone jest jego stosowanie. 
Zgodnie z art. 531 § 1 k.c., uznanie za bezskuteczną czynności prawnej 
dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli następuje w drodze powództwa 
lub zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść 
majątkową. Sankcja prawna w postaci ubezskutecznienia czynności dokonanej z 
pokrzywdzeniem wierzyciela określana jest w doktrynie mianem bezskuteczności 
względnej. Jej istota polega na tym, że w wyniku wydanego orzeczenia 
uwzględniającego powództwo pokrzywdzonego wierzyciela czynność prawna nie 
zostaje unieważniona, lecz staje się bezskuteczna, jednakże tylko w stosunku do 

konkretnego podmiotu uprawnionego ze skargi paulińskiej. Oznacza to, że wobec 
pozostałych uczestników obrotu czynność pozostaje w mocy i wywołuje wszelkie, 
właściwe jej skutki prawne. 
W niniejszej sprawie ubezskutecznienie czynności prawnej w postaci zbycia 
nieruchomości umowami z dnia 1 października 1999 r. nastąpiło w stosunku do 
masy upadłości wyrokiem wydanym w sprawie powództwa syndyka masy upadłości 
spółki "A.G.I.B.E.I." przeciwko spółce "P.A.". Należy przyjąć, że stwierdzona tym 
wyrokiem bezskuteczność zbycia nieruchomości odnosi się tylko do syndyka masy 
upadłości spółki "A.G.I.B.E.I.", nie dotyczy zaś innych podmiotów, w szczególności 
zaś przysługujących do tych nieruchomości praw "A.B.A.G.". Wymaga 
podkreślenia, że instytucja skargi paulińskiej ma charakter wyjątkowy, który wyraża 
się w rozszerzeniu skuteczności wierzytelności z dłużnika na osobę trzecią, stąd też 
płynie dyrektywa ścisłej wykładni przepisów ją regulujących. Już więc z tej 
przyczyny nie można zaaprobować poglądu Sądu Rejonowego, że stwierdzenie 
bezskuteczności czynności prawnej w postaci zbycia nieruchomości obejmuje także 
bezskuteczność obciążeń rzeczowych, ustanowionych na tej nieruchomości już po 
dokonaniu zakwestionowanej czynności prawnej, a więc rozciąga się także na 
przedmiotową hipotekę. Zdaniem tego Sądu, tak rozszerzona bezskuteczność jest 
konsekwencją charakteru związku istniejącego pomiędzy ustanowieniem hipoteki a 
dokonaniem sprzedaży nieruchomości, który wyraża się w tym, że sprzedaż 
nieruchomości stanowiła warunek konieczny do tego, aby ich nabywca mógł 
obciążyć te nieruchomości hipoteką na rzecz Banku. 
Odnosząc się do tego argumentu należy stwierdzić, że istnienie tego warunku 
sine qua non oczywiście nie oznacza jeszcze, że w grę wchodzi swoisty 
automatyzm prawny, polegający na tym, iż uznanie za bezskuteczną czynności 
zbycia nieruchomości, prowadzi – na gruncie prawa upadłościowego – do 
ubezskutecznienia także ustanowionej później na tej nieruchomości hipoteki, nawet 
bowiem stwierdzenie bezwzględnej nieważności umowy sprzedaży nieruchomości 
nie pociąga za sobą skutku w postaci zniesienia ustanowionej hipoteki, jeżeli w grę 
wchodzi rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych. 
Przeciwko stanowisku prezentowanemu przez Sąd pierwszej instancji 
przemawia nie tylko istota skargi paulińskiej, pozwalająca na ubezskutecznienie 
czynności prawnej jedynie wobec pokrzywdzonego wierzyciela – powoda, ale także 
treść regulacji procesowej, dotyczącej granic podmiotowych orzeczenia sądowego. 

Zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, 
który je wydał, lecz również inne sądy oraz organy państwowe i organy administracji 
publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Nie ma 
podstawy prawnej do przyjęcia rozszerzonych skutków działania wyroku 
uwzględniającego skargę paulińska na podmiot, który nie był stroną procesu. 
Należy w końcu zwrócić uwagę, że przesłanki wystąpienia o 
ubezskutecznienie czynności prawnej na podstawie art. 531 § 2 k.c. w stosunku do 
osoby "czwartej" są surowsze niż przesłanki przewidziane w art. 527 § 1 k.c. wobec 
osoby trzeciej. W tym wypadku wystarczy wykazanie, że osoba trzecia mogła, przy 
dochowaniu należytej staranności, dowiedzieć się, iż jej kontrahent–dłużnik działał 
ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela (nieumyślność), podczas gdy w 
stosunku do osoby "czwartej" powód obowiązany jest udowodnić, że wiedziała ona 
o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną 
(wina umyślna). Różnica między tymi przesłankami stanowi materialnoprawną 
przeszkodę w uznaniu dopuszczalności rozciągnięcia skutków orzeczenia 
uwzględniającego skargę pauliańską przeciwko osobie trzeciej na osobę "czwartą". 
Przedstawiona argumentacja prowadzi do wniosku, że w razie uznania na 
podstawie art. 527 k.c. za bezskuteczną wobec masy upadłości czynności prawnej 
w postaci zbycia nieruchomości, pozostaje w mocy obciążenie tej nieruchomości 
hipoteką ustanowioną po dniu dokonania tej czynności. Tym samym uzasadnia 
stwierdzenie, że nieruchomość ta wchodzi do masy upadłości z obciążeniem 
hipoteką dopóty, dopóki nie orzeczono bezskuteczności także tego obciążenia. 
Pogląd odmienny zasadza się na założeniu, że dopuszczenie w art. 56 Pr.upadł. 
odpowiedniego stosowania w postępowaniu upadłościowym przepisów o skardze 
paulińskiej pozwala na przyjęcie – ze względów celowościowych – że w tym 
postępowaniu nie ma zastosowania art. 531 § 2 k.c. Jak jednak wykazano, sam 
motyw celowościowy jest zbyt słaby i musi ustąpić w konfrontacji z wykładnią 
odwołującą się do argumentów o charakterze językowym i systemowym. Należy 
przy tym podkreślić, że za obowiązywaniem art. 531 § 2 w postępowaniu 
upadłościowym opowiedział się Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 4 marca 2008 r., 
IV CSK 465/04 (nie publ.) oraz z dnia 3 października 2007 r., IV CSK 184/04 (nie 
publ.). 
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 
k.p.c.).